Salǵyrt adamnan sarapshy shyqpaıdy

– Bul zań Qazaqstan Respýblıkasynyń qu­qyq qorǵaý júıesin odan ári jań­ǵyr­týdyń 2014-2020 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasy aıasynda ázirlengen. Ol Qazaqstan Respýb­lı­ka­syn­daǵy sot-saraptama qyzmetin jú­zege asy­­rý kezindegi qoǵamdyq qaty­nas­tardy re­t­teıdi, sondaı-aq, sot sarap­shy­larynyń qu­­qyqtyq jaǵdaıyn, mate­rıaldyq qam­ta­masyz etilýin jáne áleýmettik qor­ǵa­lýyn aı­qyndaıdy. Sot-saraptamalyq qyz­me­tin júzege asyrý zańnamasyn jetildirip, ony halyqaralyq quqyq normalaryna sáı­kestendirýge jáne jeke sot-saraptama ıns­tıtýtynyń qylmystyq qýdalaý organ­darynan táýelsizdigi ıdeıasyn odan ári iske asyrýǵa negiz bolady. Zań sa­rap­shy mamandyqtaryn halyqaralyq stan­dart­tarǵa sáıkes sertıfıkattaý­dy jáne júr­gizilgen saraptamalyq zertteýlerdiń sa­pasyn, sot saraptamasy organdary már­te­be­siniń halyqaralyq deńgeıge kóterilýin qam­tamasyz etedi.

Zańnyń kózdegen maqsattarynyń qa­ta­rynda bıýdjet qarajatyn tıimdi paıda­laný úshin sot saraptamalaryn júr­gi­zýdiń densaýlyq saqtaý júıesinen alynyp, Ádilet mınıstrligine berilgendigin atap ótý kerek. Sonymen qatar, Sot sarap­shylary palatasyn qalyptastyrýǵa múm­kindik berip, memlekettik emes jeke sot sarapshysy qyzmetin jetildirýge jaǵ­daı týǵyzady.

– Endi sot sarapshysyna qoıylatyn talaptarǵa toqtala ketseńiz.

– Sot sarapshysynyń arnaıy bilimi bo­lýy kerek. Sot qabileti shekteýli dep ta­nyǵan nemese sottylyǵy bar adam sot sa­rapshysy bola almaıdy. Sonymen qa­tar, sot sarapshysy mindetti túrde Qa­zaq­­stan Respýblıkasynyń azamaty, sot sa­­­raptamasynyń naqty bir túri úshin bel­gi­lengen biliktilik talaptaryna sáı­kes attes­tattalǵan jáne Qazaqstan Res­pýb­lı­kasy sot sarapshylarynyń mem­le­ket­­tik tizilimine engizilgen bolýǵa tıis. Sot sarap­shysy biliktiligi men biliktilik kýá­­ligi em­tıhannan ótken soń ǵana tapsy­rylady.

Al sot sarapshysyn attestattaý má­se­lesine kelsek, bes jylda bir ret Ádilet mınıstrliginiń attestattaý komıssııasy ne­mese densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ýákiletti organ attestattaý­dan ótkizedi.

– Zańnyń negizgi maqsattarynyń bi­ri memlekettik emes jeke sot sa­rap­shy­sy qyzmetin jetildirý ekenin atap ót­tińiz. Osy máselege toqtalsańyz.

– Elimiz álemdegi básekege qabiletti 30 eldiń qataryna enýdi murat etip otyrǵan búgingi tańda Qazaqstannyń ár azamaty óz quqyǵymen qatar, zań normalaryn da jetik bilip, quqyqtyq saýattylyǵyn odan ári damytýy tıis. Bul – ómir talaby, zaman suranysy. Al sot sarapshysynyń bas­ty mindeti – múddeli mekemeler jı­naq­­taǵan qujattarǵa arnaıy bilimi men bi­liginiń negizinde saraptama júrgizip, is­tiń anyq-qanyǵyn egjeı-tegjeıli zerde­lep, oǵan shynaıy baǵasyn berý. Bul – asa mańyzdy ári jaýapty is. Sebebi, sa­rapshynyń bergen qorytyndysy ne­gizinde ádildik ústemdik quryp, shyndyq ashy­lady, qylmys anyqtalyp, kináli jaza­lanady.

Jeke sot sarapshylary ınstıtýtyn qurý – ýaqyt jáne qoǵam talaby­nan týyn­daǵan másele. Eýropa men Ame­rı­ka­nyń joǵary damyǵan elderinde sarapta­malardy negizinen memlekettik emes me­kemeler júrgizedi. Ulybrıtanııada aza­mat­tardyń 40 paıyzy jeke sot saraptama­sy qyzmetiniń kómegine júginedi. Eger eli­mizde jeke sot sarapshylary ınstıtýty qu­ry­lyp, aıaǵynan turyp, memlekettik sa­rap­tama mekemelerimen ózara básekelese ala­tyn bolsa, saraptamanyń sapasy da arta túsetini anyq.

Qazir shalǵaı aýdandarda ornalasqan quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetker­leri saraptama jasatý úshin oblys orta­ly­ǵyna deıin júzdegen shaqyrym jol jú­­redi, sonymen birge, saraptama qo­ry­tyn­dysyn alý úshin de osynshama jol jú­rip, ýaqyt joǵaltady. Bul qylmystyq is­tiń sozylyp ketýine, merziminde aıaq­­talmaýyna soqtyrady. Osy problema­ny sheshý de kezek kúttirmes másele.

– Jeke sot sarapshysyna ruqsat­ be­rý­diń tártibi qandaı?

– Sot-saraptama qyzmetimen aı­na­lysýǵa lısenzııa jeke tulǵalarǵa be­riledi. Ony berý­diń, berýden bas tar­tý­dyń tártibi men shart­tary Qazaqstan Res­pýblıkasynyń ruq­sattar men habarlama­lar týraly zań­na­masynda belgilengen. Sot-saraptama qyz­metine lısenzııa berýdi já­ne olardyń qyzmetine baqylaý jasaýdy Ádilet mı­nıstrligi nemese densaýlyq saq­taý sala­syndaǵy ýákiletti organ jú­ze­ge asyrady.

– Sot sarapshylary palatasy uı­ym­yn qurý máselesine keńirek toq­ta­lyp ótseńiz?

– Sot sarapshylarynyń palatasy – ózin ózi qarjylandyratyn kommersııalyq emes kásibı uıym. Sot-saraptama qyz­me­­tin júrgizýge lısenzııasy bar jeke tu­l­ǵalar palatanyń músheleri bola alady. Sot sarapshylary mindetti túrde pa­la­taǵa múshelikke enýi tıis. Palatanyń my­nadaı ókilettikteri bar: músheleriniń sot-saraptama qyzmetin jetildirýge ba­ǵyt­talǵan jumystaryn qalyptastyrýǵa já­ne damytýǵa kómek kórsetedi; sot-sa­rap­tama qyzmetimen aınalysýǵa arnalǵan mem­lekettik lısenzııa­sy bar adamdardyń qyz­metin úılestirýdi júzege asyrady; pala­ta músheleriniń óz kásibı qyzmetterin jú­zege asyrýy kezinde memlekettik jáne mem­lekettik emes organdarmen, onyń ishi­nde sheteldik jáne halyqaralyq uı­­y­m­darmen qarym-qatynas jasaý­da olar­dyń quqyqtary men zańdy múd­de­le­rin bildiredi jáne qorǵaıdy; palata mú­she­lerin oqytýdy jáne olardyń bi­lik­ti­li­gin arttyrýdy uıymdastyrýǵa járdem kór­­setedi, t.b. Sondaı-aq, sot-saraptama qy­z­­metimen aınalysýǵa berilgen lı­sen­zııa­­nyń qoldanysyn toqtata turý, toqtatý já­ne odan aıyrý týraly usynys engize alady.

Konservatıvti kózqarastaǵy qa­ra­paı­ym halyq jeke sot sarapshysy qyz­me­tin tájirıbege engizýdi jón sanamaýy da múmkin. О́ıtkeni, olar memlekettik júıe ǵana sapaly qyzmet usynady dep sanaıdy. Bizdiń elimiz táýelsizdik al­ǵan­nan beri birqatar memlekettik qyzmet je­ke­menshikke berildi. Bul tájirıbe óziniń ómir­sheńdigin kórsetýde. Mysaly, 2002 jy­ly barlyq memlekettik notarıýstar je­ke­menshikke aýystyryldy. Mine, sol ýa­qyttan beri elimizde tek jeke notarıý­s­tar ǵana qyzmet jasaýda.

Sol sııaqty, qazirde Elbasy tapsyr­ma­symen sot oryndaýshylary da jeke­men­shikke aýysyp jatyr. Bul óziniń ná­tı­jeliligin kórsetken álemdik tájirıbe bo­lyp tabylady.

Memlekettik qyzmetti jekege aýys­ty­rý aldymen memlekettik qar­jy­ny únemdeıdi. Iаǵnı, jeke sektor ózin ózi qar­­­jylandyrady. Al ózin ózi qar­jy­la­n­­­d­­­yrýdy olar halyqqa qyz­met kór­se­tý ar­­­qyly júzege asyrady. Osy ret­te, ha­lyq­­­ty ózine tartý úshin olar óz qyz­me­tin je­­tildirýdi kózdeıdi. Ná­tı­je­sin­de bá­­se­ke­­lestik orta paıda bolady, al bá­se­ke­les­tik paıda bolǵan ortada qyz­met­tiń sa­pasy ar­tatyny aıtpasa da tús­i­nikti.

– Zańger retinde sot sarapshysynda qandaı qasıetter bolýy kerek dep sa­naısyz?

– Sot sarapshysy qyzmeti ońaı jumys emes. Onyń maqsaty – saraptamaǵa alǵan zat­ty jan-jaqty zerttep, ol týraly tolyq sı­pattama berý. Jaqsy sarapshynyń boıynda, eń aldymen, árdaıym ósýge de­gen tal­pynys bolýy kerek. Kóptegen jaǵ­daı­da sarapshynyń qorytyndysy arqyly iske núkte qoıylady. Sondyqtan, ár sarap­shy óziniń biliktiligin turaqty túr­de arttyryp, zańmen belgilengen shekten shyq­paý úshin zańgerlik máselelerge únemi qy­zyǵýshylyq tanytyp otyrǵany jón. Qys­qasy, sarapshy óz jumysynyń has she­beri bolýy tıis.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»