Al ony taýyp, anyqtaǵan, anyqtap qana qoımaı, basyna qyzyl granıtten belgitas ornatqan kimder deısizder ǵoı... Olar – Qýat Esimhanov pen Erlan Aryn degen eki azamat. Qýatty kózi qaraqty jurt baspasóz betterinen jaqsy bilse kerek. Ol egemendiktiń eleń-alańynda Ertis boıynda qyzmet istep júrip Ermaktyń eskertkishin alǵyzǵan, odan keıin Qyzyljardaǵy jumysy kezinde Ombydaǵy Maǵjan Jumabaev oqyǵan pedagogıkalyq ýchılısheniń qabyrǵasyna uly aqynǵa arnap memorıaldyq taqta ornatýǵa uıytqy bolǵan qandasymyz. Bul azamat osy bertinde Astanada qyzmet atqaryp júrip, 1937 jyly Kókshetaýdaǵy eski zıratta jerlengen daýylpaz aqyn Sáken Seıfýllınniń tuıaǵy – ǵaıyp qusy Aıanǵa belgitas qoıyp taǵy bir saýapty is jasady. Al Erlan bolsa, ózimiz sóz etip otyrǵan 2010 jylǵa deıin Pavlodardaǵy S.Toraıǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtette rektor bola júrip, oblystyq máslıhattyń depýtaty retinde qaladaǵy kóptegen kóshe, mekeme attaryn qazaqylandyrýǵa bel sheshe kirisken ultjandy azamat-tyn. Sondaı-aq, onyń sol kezderi ataqty Máshhúr-Júsip muralarynyń 20 tomdyǵyn shyǵarýdy qolǵa alyp, qasıetti babanyń Eskeldidegi mazaryn jańa úlgide turǵyzýǵa erekshe úles qosqan eńbegi jáne bar.
Osy eki baýyrymyzdan 2010 jyldyń 8 shildesinde redaksııaǵa arnaıy hat kelgeni áli esimizde. Onda Reseıdiń Altaı ólkesindegi Prıtyka selosy irgesindegi qazaq zıratynda aty án men jyrǵa aınalǵan Qorlan apamyzǵa belgitas ornatylatyndyǵy, sol sharaǵa bizdiń gazetten de ókil qatysýy suralypty. Osydan keıin kóp keshikpeı jolǵa shyqqanbyz. Quramymyzda ǵalymdar Q.Salǵarauly men T.Jurtbaı, jazýshy Á.Saraı, saıasattanýshy D.Myńbaı men qalamgerler E.Shaımerdenov, Ǵ.Músirep jáne kompozıtor J.Tursynbaev bar top Astanadan Pavlodarǵa keldik. Ol jerden ertesinde tańerteń Reseı shekarasyna bet aldyq ta, baqylaý beketinen ótken soń Qulyndy dalasyn kesip óttik. Kóp uzamaı Slavgorod ta kóringen. Ony da artqa tastap, Bórili dep atalatyn
aýdannyń burynǵy Topolskıı keńsharyna qaraı buryldyq. Sóıtip mundaǵy Prıtyka bólimshesine jetkende at basyn tejedik.
Kólikten túsken soń osy eldi meken irgesindegi zıratqa bettep, ondaǵy belgitastyń ashylýyna jınalǵan jergilikti turǵyndarmen amandasyp, jón surasa bastadyq. Munda kóptegen qazaq otbasylary turady eken. «Bul jer negizinen Qaranaı dep atalady, dedi Altaı ólkesindegi Blagoveshensk qazaq dıasporasynyń tóraǵasy Saparbek Maýsymbaev. – Osydan 25 shaqyrym qashyqtyqta Sultan, Suńqarbek degen qonystar bar. Ol Qorlan apamyzdyń týǵan jeri ári ákesi men ákesiniń aǵasynyń attary saqtalyp qalǵan eldi mekender. Al Qaranaıdan 60 shaqyrym shamasyndaǵy Qýat aýyly ózimiz sóz etip otyrǵan keıipkerimizdiń kelin bolyp túsken jeri. Endi, myna Qaranaıdyń ózine kelsek, bul – Qorlan Sultanqyzynyń naǵashy jurty. 1937 jylǵy zobalańda ol kisi balalarymen osy aýyldy saǵalap kelgen ǵoı. Qazir bul jer Prıtyka dep atalady».
Osydan keıin kóp uzamaı jıyn da bastalǵan. Ony qysqasha sózben ashqan Qýat Esimhanov: «Ýaqyt qabaǵy men mezgil aýanyna baılanysty sulýlyq sımvoly – Qorlan apamyzdyń múrdesiniń qaıda ekeninen habarsyz boldyq. Endi, mine, 73 jyldan keıin joǵaltqan jaýharymyzdyń deregin taýyp, basyn qaraıtýǵa kelip turmyz. О́tken zamanda Baıan sulý, Qyz Jibek, Eńlik sııaqty has sulýlar ómir súrgen desek, Qorlan apamyzdy da sol arýlardyń qataryna qoıýǵa ábden bolady. Sebebi, ol HH ǵasyrdaǵy qazaq dalasynyń mahabbat gımnine aınalǵan beıne», dep jurtshylyq aldyna Qanat Nazymbekuly atty qarııany shaqyrdy. Surastyryp bilsek, bul kisi Qorlan apamyzdyń týǵan nemeresi eken. Aqsaqal óz sózin ertedegi osy óńir qazaqtarynyń tarıhyna sholý jasaýdan bastady. Onda-
ǵy áńgimege qaraǵanda apaly-sińlili Qusnı men Qorlannyń ákeleri Sultan bı, al aǵasy Suńqarbek osy Qaranaı aımaǵynyń bolysy bolǵan adamdar eken. Qorlan kámelettik jasqa jetken kezde boıjetkendi irgeles aýyldaǵy Qýat baıdyń urpaǵy Nurmuhanbetke uzatady. Allanyń jazýy, atalarynyń uıǵarýy boıynsha otaý qurǵan jubaılar ómirde syılastyqpen ǵumyr keshedi. Násıfolla, Ǵabdyjappar, Ǵabdulhamıt, Zeınelǵabıden, Nazymbek esimdi bes balanyń áke-sheshesi atanyp, 30-jyldarǵa deıin baqytty ómir súredi. Sodan keıingi tárkileý men asharshylyq Qýat baıdyń áýletin qatty eseńgiretedi. Al 37-niń zobalańy tipti sumdyq edi. Jergilikti bılik qazaq aýyldaryndaǵy oqyǵan azamattardy atyp-asyp bolǵan soń, aralarynda Nurmuhanbet bar topty shahta men temir jol jumysyna aparyp salý úshin Prımorege aıdaıdy. Sol alasapyran ýaqytta Qorlan anada bir ǵana úmit bolǵan deıdi biletinder. Ol óziniń shıetteı bala-shaǵasy – bes ul, bir qyzyn qalaı da aman alyp qalý úshin 60 shaqyrym jerdegi naǵashylaryna jetý edi. Jetedi de. Biraq perzentterin ózi izdep kelgen otbasyna tabystap bola berip, kúzgi qara sýyqtaǵy azapty joldan qaljyraǵan ǵazız jan úzilip ketedi.
Qarǵys atqyr 37-degi Qorlannyń jaǵdaıy osylaı bolsa, eri Nurmuhanbettiń taǵdyry basqasha órbıdi. Ol kisi ıtjekkendegi lagerde júrgende eldegi bes ulynyń úsheýi soǵysqa alynady. 1942 jyly olardyń arasyndaǵy Zeınelǵabıden Stalıngrad túbinde qaza tabady. Sol ýaqyttaǵy zań boıynsha bir otbasynan eki nemese úsh adamnyń maıdanda bolýy repressııaǵa ushyraǵan ata-anaǵa jeńildik ákeledi eken. Prımorede júrgen Nurmuhanbet úkimettiń osyndaı pármenimen lagerden bosaıdy. Bul 1943 jyldyń kóktemi-tin. Elge kelgen soń bar jaǵdaıǵa qanyǵady. Balalaryn jınap alyp oqytyp, olardy adam qataryna qosýǵa áreket jasaıdy. Eshkimge úılenbeı, ul-qyzdarynyń tileýin tilegen kúıi 1966 jyly ómirden ozady.
Qanat Nazymbekulynyń joǵarydaǵy sózin bar zeıinderimen tyńdaǵan jurtshylyq kelesi kezekte zırat basyndaǵy Saılaýbek molda oqyǵan quran-hatymǵa uıydy. Osydan soń Astanadan kelgen ǵalym-jazýshylar Qoıshyǵara Salǵarauly, Ánes Saraı jáne sóz etip otyrǵan sharaǵa muryndyq bola bilgen Qýat Esimhanov pen Erlan Aryn bastaǵan top belgitasty ashýǵa bettedi. Lenta qıylyp, eskertkishten aq jamylǵy sypyrylyp túsken sátte Qorlan apamyzdyń tasqa qashalyp jazylǵan aty-jóni, týǵan jáne qaıtys bolǵan jyldary kózge shalyndy. Al odan tómenirekte: «Darıǵa, ólmeıtuǵyn ánge aınalǵan, Dúnıege qaıta kelmes qaıran Qorlan...» degen aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nesipbek Aıtulynyń qalamynan týǵan óleńniń eki joly oryn teýipti.
Belgitastyń ashylý rásimi bitken soń osy Prıtyka bólimshesindegi segizjyldyq mekteptiń ashanasynda qonaqtarǵa arnalyp dastarqan jaıyldy. Sol jerde kompozıtor Jolaman Tursynbaev janynda otyrǵan Qorlan apamyzdyń nemeresi Qanat Nazymbekuly qarııaǵa eki saýal qoıdy. Onyń alǵashqysy Estaıdyń «Qusnı-Qorlan» ániniń týý tarıhy da, odan keıingisi Qusnı qyzdyń taǵdyry týraly suraq edi.
– Reseıdegi myna Slavgorod, Qulyndy óńiri men Qazaqstandaǵy Ma-
raldynyń arasy jaqyn, – dep bastady sózin Qanat aqsaqal. – Úlkenderden estýimiz boıynsha bir jazda apaly-sińlili Qusnı men Qorlan sol el jaqtaǵy toıǵa barady. Onda Estaı aqyn da bolypty. Jastarǵa arnalyp tigilgen kıiz úıdegi oıyn-saýyqta ataqty ánshi ózderi de, kıimderi de ózgeshe eki sulý qyzdy kórip qalady. Sóıtedi de bir sáttik kórinisti umyta almaı, tereń tolǵanysqa beriledi. Al Qorlan she? Toıdan kelgen boıjetkendi burynǵy atastyryp qoıǵan jerine uzatylý kútip turǵan edi. Ony estigen Estaı aqyn túrli oıǵa beriledi. Aqyry sonyń, ıaǵnı san túrli sezimniń áserinen keıin ol «Qusnı-Qorlan» ánin týdyrady. Apamyz kórshi aýylǵa kelin bolyp túsken soń, Maraldy, Kereký jaqqa qaıtyp barmaǵan. Búkil ómiri osy tóńirekte ótken. Estaıdyń da bul jaqqa joly túspegen. Osylaısha toıdaǵy bir sáttik kórinis áserinen aqyn artynda ańyzǵa aınalǵan ǵajaıyp án qalǵan. Al Qusnıǵa kelsek, ol kisini eshkim bilmeıdi. Qaıda, kimge uzatylǵan? Taǵdyry qalaı bolǵan? Qashan ómirden ótken? Mine, munyń bári sol zamandaǵy jón biletin atalarymyzǵa da, odan keıingi bizderge de jumbaq? Esh jerde eshqandaı derek qalmaǵan.
Qanat qarııa osy sózderdi aıtty da bir sátke únsiz qaldy. Osy kezde qaıtar joldyń uzaqtyǵy esimizge túsken biz ornymyzdan qozǵalaqtaı bastadyq. Muny sezgen Saılaýbek molda as qaıyryp, bárimizge sát sapar tiledi. Biz de ormandaı orystyń ortasynda otyrǵan qarakóz baýyrlarymyzben qaıyr qosh aıtysyp, Reseı – Qazaqstan shekarasyna qaraı bet aldyq.
Janbolat AÝPBAEV,
«Egemen Qazaqstan»
