Osy bir jyldyń ishinde ol qazaq tilin úırenedi. Qazaqtarmen birge Shrınagarda ómir súrip, tynys-tirshiligin ábden zerttep alǵan soń álgi maqalany jarııalaıdy. Oǵan qosa rý kósemderiniń sýretterinen tartyp qyz-kelinshekterdiń, jas sábılerdiń ózi túsirgen onshaqty sýretin qosa shyǵarady. О́tken jyly osy «National Geograhpic» jýrnaly tuńǵysh ret qazaq tilinde jaryq kórgen bolatyn. Jýrnal joǵaryda atap ótken maqalany qazaq tiline aýdaryp basty. Osydan soń biz álgi sýretterde beınelengen jas qyzdardyń biri, búginde seksenniń seńgirine shyqqan Fazıla Janaltaıdyń qazir Astanada turyp jatqanyn bilip, úıine izdep bardyq.
1954 jylǵy sýrette búıirin taıanyp turǵan jas qyz hıkmetke toly ǵumyrynyń barlyq aýyrtpalyǵyn artqa tastap, búginde ul-qyzdarynyń, nemere-shóbereleriniń arasynda jaıqalǵan ájege aınalǵan. Zerektigi, sózge sheshendigi birden baıqaldy. Basynan qandaı jaǵdaı ótse de jasymaǵan, qaıta shyńdala túsken sııaqty. Áńgimelese kele bul kisiniń Shyǵys Túrkistannyń Altaı aımaǵyndaǵy (qazirgi Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Shyńjań uıǵyr avtonomııalyq aýdany – avtor) qarýly kóterilisti basqarǵan ataqty Zýqa batyrdyń nemeresi Fazıla Janaltaı ekenin bildik. О́z ákesiniń aty – Sultanshárip. Biz tarıhtan Shyǵys Túrkistandy mekendegen qazaqtardyń jergilikti úkimetten qysym kórip, Úndistanǵa qaraı eki ret údere kóshkenin bilemiz. Birinshi kósh Elishan jáne Zaıyp batyrlardyń jetekshiligimen 1938 jyly bastalyp, olar qasha júrip qytaı áskerlerimen shaıqasyp, Tıbet, Gımalaıdy asyp, úsh jyldyń bederinde Úndistanǵa jetken. Bul týraly jazýshy J.Shákenulynyń «Qaraly kósh» romanynda jan-jaqty baıandalǵan. Al ekinshi kóshke Qalıbek ákim, Qusaıyn táıji, Sultanshárip Zýqauly, Dálelhan Janaltaı esimdi bedeldi adamdar basshylyq jasaǵan. Bular bastaǵan kósh 1949 jyly elden shyǵyp, 1951 jyly Kashmırge jetken. Mine, osy ekinshi kóshte 15 myń adamnyń ishinde on bes jastaǵy Fazıla da bar bolatyn.
Fazıla apa sol kezdegi oqıǵalardy kúni keshe bolǵandaı baıandaıdy. Eshteńeni umytpaǵan. «Biz ol kezde balamyz. Biraq sol kósh barysyndaǵy túrli oqıǵalar erte eseıtip jiberdi. Sýyqtan, ashtyqtan, sońymyzdan qýǵan áskerlermen bolǵan shaıqastarda kóptegen adam qaıtys bolyp ketti. Sap-saý kele jatqan adamdar taý aýrýyna shaldyǵyp, ajaldary sodan jetti. Kashmırge jetkenimizde birge erip shyqqan óz týystarymyzdyń teń jartysy joq edi...», deıdi. Qazaq kóshi Shrınagar qalasynda kóp turaqtamaǵan. Fazıla apanyń aıtýynsha, sol kezde Amerıka Qurama Shtattarynan, Birikken Arab Ámirlikterinen jáne Túrkııa tarapynan qazaqtardy ózderine qabyldaý týraly usynystar túsken. Rýbasylar, ár áýlettiń úlkenderi aqyldasa kele, dini bir, túbi bir túrikterdiń usynysyn qabyl alýdy jón kóripti. Sodan 1954 jyly Úndistandaǵy, Kashmırdegi qazaqtardyń deni Túrkııaǵa kóship ketedi. Belgili bir sebeptermen sol jerde qalǵan otbasylar da bar. Fazıla apaıdyń otbasy da Shrınagarda qalǵan. Ol Qytaı Halyq Respýblıkasynyń quramyndaǵy Shynjań ólkesinde táýelsiz Shyǵys Túrkistan Respýblıkasyn qurý jolynda ult-azattyq kóterilisti uıymdastyrýshylardyń biri Janymhan qajynyń uly Abdýlhamıtke turmysqa shyǵady. Janymhan qajy qazaqtan shyqqan tuńǵysh qarjy mınıstri retinde de tanymal tulǵa. Ol Shyńjań ólkelik úkimetinde qarjy mınıstri qyzmetin atqarǵan.
Abdýlhamıt pen Fazıla tórt balanyń áke-sheshesi atanǵanda otaǵasy júrek talmasynan qaıtys bolyp, otyzdyń ishinde jesir qalǵan kelinshektiń moınynda bala-shaǵany asyraý mindeti turdy. 1969 jyly Fazıla da balalarymen birge Túrkııaǵa kóshedi. Ol jaqta bylǵarydan kıim tigýmen aınalysady. Túrkııada ózderiniń kishigirim fabrıkalaryn ashyp, nápaqasyn saýdadan tabady. Tórt balasyna da joǵary bilim áperedi. Búginde úlkeni Zylıha elordada. Odan keıingi Beshir Londonda turady. Brıtanııalyq áıgili teleradıokorporasııa Bı-bı-sıden zeınetke shyqqan. Ahmeti men Tahırasy Túrkııada. Olar da biri ınjener, ekinshisi aǵylshyn tili pániniń muǵalimi qyzmetin abyroımen atqaryp júr.
Keıipkerimizge ekinshi balasyna aıaǵy aýyr kezde, ıaǵnı Kashmırde júrgende jarymen birge Mekkege barý násip bolǵan eken. Sodan beri ıslamnyń qaınarynan qanyp iship, ata-baba jolyn ulyqtaýmen keledi. «Jazmyshtan ozmysh joq» deıtin Fazıla apa bes ýaqyt namazyn oqyp, orazasyn ustap, elordadaǵy eńseli shańyraǵynda baqytty ómir súrýde.
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan»
Astana
