...Olımp shyńynyń ushar basynda, aqtyq aıqas alańynda eki-aq batyr qaldy. Biri – 1999 jylǵy álem chempıony, amerıkalyq Rıkardo Hýares, ekinshisi – qazaq bahadúri, buǵan deıin jalpaq dúnıege aty beımálim Bekzat Sattarhanov. Ekeýi túıdeı qurdas.
Rıkardo Hýares Sıdneı rınginde 1996 jylǵy Olımpıada chempıony, taılandyq Samlýk Kamsıngti, Eýropa chempıony, reseılik Kamıl Jamalýtdınovti tize búktirdi.
Rıkardoǵa Olımpıada «altyny» aýadaı qajet. Sıdneıde bas báıge alsa, Amerıka Qurama Shtattarynda kásipqoı rıng kókjaldary qushaqtaryn aıqara ashyp, qarsy alady. Iаǵnı, Sıdneıdiń altyn júldesi óz elinde birneshe mıllıon dollarlyq kelisimge jol ashady. Álemdegi eń azýly memlekettiń bas batyry atanýymen qatar, bir-aq sátte aýqatty sportshylardyń qataryna qosylady.
– Rıkardo Hýarespen qoıan-qoltyq aıqasqa barma, – dedi bas bapker Tursynǵalı Edilov. – AQSh-tyń boks mektebi bul jaǵynan óte kúshti. О́kpe, baýyryńdy at tepkendeı qylady. Uzaqtan ańdysyp uryssań – taǵy qıyn. Rıkardo ebin taýyp, tópep urýy múmkin. Eń yńǵaılysy – ózińe qolaıly orta qashyqtyq. Qos qaptalǵa bult-bult etip, aldyn orap aıqassań, Hýareske qıyn soǵady.
– Birinshi, ekinshi raýndtarda orta qashyqtyqtan upaı jınap al, – dedi Ermahan Ybyraıymov aǵasy. – Rıkardo alǵashqy eki raýndta kósile qoımaıdy. Al úshinshi, tórtinshi raýndta rıngte daýyl týǵyzady. Shúý degende esepti ulǵaıtyp alsań, Hýarestiń esi-derti seni qýyp jetý bolyp, qatelesýi múmkin.
Aǵalaryn muqııat tyńdady. Rıkardonyń aıqasy basylǵan beınetaspany neshe márte pysyqtap kórdi. Sóıtti de, Alla taǵaladan medet tiledi. Jaratqan ıege uzaq jalbarynyp, ózin sabyrǵa shaqyrdy. Kóńili birtúrli ornyqty. Ishi bir jaqsylyqty sezetin tárizdi. ...Týra Túrkistannan attanar aldyndaǵy túsi taǵy da oıyna oraldy. Kúmisteı appaq saqaly belýaryna túsken qarııa altyn medaldi munyń moınyna ilip jatyr eken. Almaty áýejaıynda baýyry Maqsatqa osy túsin aıtyp berdi. «Qudaı qalasa, oljaly qaıtatyn shyǵarmyn», degen.
Endi, mine, Bolat Jumadilov, Ermahan Ybyraıymov, Muhtarhan Dildábekov tórteýi Sıdneı Olımpıadasynyń fınaldyq básekesine kele jatyr. Tórt birdeı qazaq boksshysynyń Olımpıada fınalyna taban tireýi – tarıhta buryn-sońdy bolmaǵan jaǵdaı.
Avtobýstan sońǵy uzynsha oryndyǵynda kóldeneń jatqan Bekzat qalaı uıyqtap ketkenin bilmeı de qaldy.
Bekzattan buryn fınaldyq synda Bolat Jumadilov baǵyn synady. Qazaq boksshylarynan shyqqan tuńǵysh álem chempıony. Keıingi tórt-bes jylda 51 kılo salmaq dárejesi boıynsha jumyr jerde aldyna jan salmaǵan sańlaq. Taılandyq Vııdjan Ponlıdpen aıqasqan Bolattyń baby emes, baǵy kem boldy. Jumadilovtiń jeńilgenine ishimiz kúıip, kózden ystyq jas parlady.
Qyrsyqqanda, eki jaǵyma eki birdeı taı jýrnalısi otyra qalypty. Men basymdy tómen salyp, kóz jasymdy súrte bastaǵanym sol edi, ekeýi eki jaǵymnan atyp turyp, týra mańdaı tusymda qol alyssa bolmaı ma. Bir-biriniń qolyn uzaq qysty. Kóz jasymdy kórsetkim kelmeı, tumsyǵymdy ústelge tirep otyra berdim. Únderi jarqyn-jarqyn shyǵady. Ishim ottaı jandy. Bir sát dıktor Bekzat Sattarhanov pen Rıkardo Hýaresti ortaǵa shaqyrdy.
...Rıkardo quljanyń asyǵyndaı shymyr. Qońyrqaı júzi aıbyndy. Aıdyny asqan alyp eldiń ulany ekeni anadaıdan kózge urady. О́z kúshine, babyna bek senimdi. Kózinen ot ushqyndap, jer tarpyp tur.
Bekzat ta tas-túıin.
Ekeýi ońdy-soldy ańdysyp, satyr-sutyr urysqa kiristi. Tula boıy taramys, suńǵaq kelgen Bekzat sanamalap uryp júr. Ishten, tumsyqtan dál soǵyp, álem chempıonyn tyqsyra tústi. Rıkardo sasatyn emes. Bolattaı berik. Jankeshti. Bekzatty betpe-bet, ashyq aıqasqa shaqyrady. Bekzat sart-surt uryp, ońǵa orǵıdy, kózep uryp, solǵa orǵıdy. Bir sát Rıkardony shyqshyttan ońdyrmaı soqty da, shegine bere qaıta shúıildi.
Rıkardo tizginniń qoldan sýsyp bara jatqanyn túsinip, belsene túsken. Joq. Myna qazaq tym sezimtal eken. Bul judyryǵyn yńǵaılaǵansha, eki-úsh márte siltep úlgeredi. Oılanýǵa mursha beretin emes. Oısyz boks – orǵa jyǵady. Myna qazaqtyń oıy da, judyryǵy da oqtaı ushqyr. Rıkardo ańdysqan aıqasta utylaryn sezip, Bekzatty buryshqa qamaýǵa árekettendi. Joq. Sattarhanov bolat qursaýdy setinete sógip, sytylyp kete berdi. Bul qazaq shegine basyp judyryq silteýge, dińkelete qýyp júrip qaıqaıta sabaýǵa asa sheber eken.
Rıkardo arystansha atylyp, soqqy jaýdyrǵan. Eńbegi esh ketti. Judyryǵy Bekzattyń qolǵabynyń syrtynan qaıtty. Al Sattarhanovtyń oń judyryǵy Hýarestiń shyqshytyna janaı tıdi. Kózine qan tolǵan Rıkardo judyryǵyn taǵy biledi. Tópeı uryp, taptap ótpek bolǵan. Sattarhanovtyń oń qoly ıek astynan sart ete qaldy.
Aıtyp-aıtpaı ne kerek, ekinshi raýnd bitkende Sattarhanov oq boıy ozyq turdy – 15:4.
Álem chempıony úshinshi raýndta esin jıǵandaı boldy. Esebin taýyp, Bekzatty qara qabyrǵanyń astynan áldeneshe ret qaýsata urdy. Bekzattyń Ermahannan surap kıgen qyzyl maıkisi qaq aıyrylar degenbiz. Eki-úsh soqqysy shyqshytqa, ıekke tıdi. Sattarhanov qaıysqan joq. Rıngten qol sozymda otyrǵan bizder Hýarestiń surapyl qımylyna shydamaı, ornymyzdan turyp kettik. Sattarhanov satyr-sutyr jaýǵan joıqyn judyryqtyń astynan asqan eptilikpen sytylyp shyqty. Jaı ketken joq, Hýaresti týra tumsyqtan ońdyrmaı túıip ketti.
Raýndtyń sońyna qaraı Rıkardo tusalǵan attaı kúı keshti. Bekzattyń tasqamal qorǵanysyn Amerıka batyry buzyp óte alǵan joq. Mańdaıy tasqa tıip, amalsyzdan Sattarhanovtyń yńǵaıyna kóngen.
Hýares tórtinshi raýndtyń alǵashqy sekýndtarynda tizgindi qolǵa alǵandaı edi. Judyryqtyń astynda qalǵan Bekzat has batyrlarsha aıqasty. Qur qorǵanbaı, qarymta soqqyny ústi-ústine jumsady. Hýarestiń saǵy synbasa da, amaly taýsylyp edi.
Básekeniń sońyna qaraı ekeýi de shaldyǵa bastady. Jan alyp, jan berisken jekpe-jektiń saıabyr tapqany kóńilimizdi sabasyna túsirdi. Bizge keregi osy.
Alash jurty jıyrma jyl saryla kútken altyn medal jyljyǵan sekýnd tilimen birge jaqyndaı tústi. Al azýyn aıǵa bilegen AQSh-tyń 300 mıllıon jankúıeri Sıdneı rıngindegi jalǵyz «altynnan» – Rıkardonyń jeńisinen kúder úze bastaǵan. Sońǵy 15-20 sekýndty, bálkim, jumyr jerdegi on úsh mıllıon qazaq bir adamdaı sybyrlap, kúbirlep birge sanaǵan shyǵarmyz. Bekzat Sattarhanov – Olımpıada chempıony!
Kóz sharasyna ystyq jas tundy. Janarym jasaýrap turyp, kórshi taı jýrnalısterin Ponlıdtiń jeńisimen quttyqtadym. Sosyn ózimniń qazaq ekenimdi aıttym. Bekzat pen Bolatty baýyrym, dedim. Ekeýiniń aýyzy ashylyp qaldy. Sodan Bekzatqa qaraı qustaı ushtym...
* * *
Sıdneıdiń sharshy alańy shattyqtan terbelip tur. Jer túbinen barǵan at tóbelindeı qazaq jankúıerleri kók baıraqty armansyz jelpıdi. Jumyr jerdiń nazary bizge, tek bizge ǵana aýǵan. Jalpaq dúnıeni dárgeıine keltirgen múıizi qaraǵaıdaı elderdiń ózi bizge qyzyǵa ári qyzǵana qaraıtyndaı. San myń janardan «Mundaı jaýynger halyq aıaq astynan qaıdan paıda boldy?», degen tańdanys ushqynyn ańǵarǵandaımyz. Myń san adam dýyldata qol soqqan saıyn jalymyz kúdireıe túsedi. «Qazaq degen biz bolamyz!», deımiz kók baıraqty kere túsip. «Azııanyń uly dalasyn erkin jaılaǵan qaharman babalardyń urpaǵymyz!», degen maqtanysh sezimi kókirekti kernep, tula boıdy dýyldatyp áketip barady. Tórtkúl dúnıe qazaqtyń jeńisine qol soǵyp tur.
Áne, altyn asyqtaı Bekzat batyr tuǵyr tórine taban tiredi. Kóz sharasyna ystyq jas úıirildi. Tula boıym ala bóten shym-shym etti. ... Aıqas aıaqtalǵan bette sońymnan qýǵan polıseıge yryq bermeı, kermeniń arǵy betindegi Bekzatty eńkeıtip, mańdaıynan súıip edim. Altyn tatyǵan teri tańdaıymda tur. Batyrdy taǵy da baýyryma bassam deımin.
Sonaý bozbala shaqtan asyǵa, úzdige kútken jeńis. Jetkenimiz ras pa, álde túsim be?! Kózdi ashyp-jumyp, rıngke qaraımyn. Muqym dúnıeniń kóz qurty – Bekzat baýyrymyz!
Aýmaǵy at shaptyrym sport saraıynyń tórine ilingen elektrondy tablodaǵy «Kazakhstan» degen jazý kún shuǵylasyndaı nurlana jarqyraıdy.
...Álginde ǵana Amerıkanyń arýaǵyn asyramyn dep, rıng tósin maıdan qylǵan álem chempıony Rıkardo Hýares kúmis belesti olqysynyp, kóz jasyn tyıa almaı tur. Jylama, Rıkardo! Jylama! Seniń eliń altyn medalǵa kende emes. Zárý de emes. Bul altyn senen góri bizge qymbat. Biz tutas ult bolyp osy altyn medaldi tabany kúrekteı 20 jyl kúttik. Túsinesiń be, Rıkardo?! Sheshýshi synda ózińnen aılasyn asyryp, ıyǵyn ozdyrǵan Bekzat Sattarhanov – qazaq boksshylarynan shyqqan tuńǵysh Olımpıada chempıony! Sen arman qylǵan Olımpıada altynyn dúnıedegi bar qazaq Bekzattaı asylyn qaırap salyp, qolyńnan julyp aldy desek, senesiń be, senbeısiń be?! Dál búgin qudiretti kúshti Jaratýshy ıemiz bizdi, alash jurtyn qoldady. Bekzat bolsa, alashtyń armanynan týǵan ul. Ondaı uldan utyldym dep, qamyqpa. Jylama. Iá, rıngte jel aýdarǵan qańbaqtaı alas urdyń, Rıkardo. Biraq boıynda bútin bir halyqtyń daýyly bar Bekzat seni shydatpady. Bizdiń Bekzat seniń ómirińde óshpesteı iz qaldyrǵanyn amalsyz moıyndaısyń. Qazaq mundaıda «Jazmyshtan ozmysh joq» deıdi...
Kóńil shirkin osylaı shattanady. Jalyndaı shalqyp, tolqyndaı týlaıdy. Bir sát... qarsy aldymdaǵy teledıdar kókbaıraqty jelbegeı jabylǵan Bekzattyń júzin ap-anyq kórsetti. Samaıyndaǵy monshaq-monshaq ter jaquttaı móldireıdi. Bekzat qos bilegin kókke biledi. Tórtkúl dúnıe qazaq ulyna súısinip dý ete qaldy. Uly dúrmekpen jarysa qol soǵyp jatyrmyz.
Sút pisirim ýaqyttan keıin sharshy alańǵa Ermahan Ybyraıymov shyqty. Týmysynan ońqaı Ermahan solaqaı turyp urysqanda, aıyzyń qanady. 1999 jylǵy álem chempıony, rýmyn jigiti Sımıon qazaq batyrymen arystansha aıqasty. Biraq sháýli qyrandaı ábden babyna kelgen Ybyraıymov des bergen joq. Sóıtip, aınalasy jarty saǵatta 20 jyl jetkizbegen Olımpıada «altynynyń» ekeýin birdeı qanjyǵaǵa baıladyq. Qarshyǵadaı ǵana Bolat Jumadilov qatarynan ekinshi Olımpıadanyń kúmis medalin omyraýyna taqsa, nar tulǵaly Muhtarhan Dildábekov te Sıdneı olımpıdasynyń kúmis tuǵyryna taban tiredi.
«Aq túıeniń qarny jaryldy», degen osy shyǵar. Qazaqtyń sport tarıhy bar-joǵy bir-eki saǵattyń ishinde altynmen aptalyp, kúmispen kúptelip, qos búıiri tolyp, jaınap shyǵa keldi.
Arqasynda «Qazaqstan» degen jazýy bar kók baıraq tústes sporttyq kostıýmdi shattana kıip, baspasóz ortalyǵyna qaraı qustaı ushqan sát kúni keshegideı kóz aldymda. Ekiniń biri qolymdy qysady. Ekiniń biri «Kazakhstan! Boxing! O-kei!» dep bas barmaǵyn kórsetedi. Saryarqanyń saıyn dalasynda tulpar taqymdaǵandaı bir ǵalamat sezim. Alla taǵalanyń qazaq qylyp jaratqanyna da myń da bir shúkirshilik aıtyp, alashtyń uly bolǵanyma maqtanysh sezimmen alshań basyp kelemin. Sıdneı kóshesindegi seńdeı soǵylysqan halyqtyń taıly-tuıaǵyna deıin qazaqty biletinine, bir adamdaı moıyndaıtynyna dál qazir bás tigýge ázirmin. Ersili-qarsyly aǵylǵan halyq Bekzat, Ermahan, Bolat, Muhtarhandardyń ár jekpe-jegin jyr qylyp aıtyp bara jatqandaı kórinedi maǵan. Ne kerek, baýyrlarymnyń ult tarıhyn órge súıregen erligi, altynnyń býy kóńil shirkindi osylaı sharyqtatty.
Endi bir sát týǵan jerge degen saǵynyshtan kókiregim syzdap qoıa berdi. El dúrkiretip toı jasap jatqan shyǵar. Murnyma jýsan ısi kelgendeı. Kók maısaly, seleýli dala keń qushaǵyn aıqara ashyp, tez jet deıtindeı. Qulaq túbinen shurqyraı-kisinesken jylqy úni estilgendeı boldy.
...Elge batyrlardan tórt-bes saǵattaı keıin jettik. Qazaq arqa-jarqa. Halyq shyn qýanyshty, naǵyz jeńisti ábden saǵynǵan eken. Eldiń aýzynda – batyr boksshylardyń teńdessiz erligi. О́zimiz kózben kórgen jekpe-jekterdi myń qubyltyp, túrlendirip aıta jónelgende aýzyń ashylyp qalady. Keı tusyn ertegishe sýretteıdi. Ǵajap! Halyqtyń jyr besiginde baıaǵynyń batyrlar jyryndaı bolyp boksshylar jyry terbelip jatqandaı áserge bólendik.
Boksshylardy qarsy alýǵa Almaty áýejaıyna tańǵy tórtte tórt myńdaı jankúıer jınalǵanyn ushaqtan túsken bette kedenshi jigitterden estidik. Eldiń rýhy oıanǵany, ár júrekte namys oty alaýlaı janǵany tóbemizdi kókke jetkizgendeı boldy. Qalyń jankúıer polıseıler tosqaýylyn buzyp-jaryp, ushaqqa qaraı lap qoıypty. Ushaq tabaldyryǵynan Ermahany men Bekzatyn, Bolaty men Muhtarhanyn tik kóterip áketken halyqtyń mahabbatyna taý-taý altynyń ólshemi bola almaıdy. Qazaqty shattyqqa bólep, qanyn qyzdyrǵan, janyn nurlandyrǵan osy tórt oǵlannyń ǵajap jeńisi edi.
Arada birneshe kún ótkende «Egemen Qazaqstan» gazeti Bekzat pen Ermahannyń qatar túsken sýretimen 2001 jyldyń kúntizbesin shyǵardy. O, qudiret! Kókórim Bekzattyń muń sharpyǵan janary áldebir syr búkkendeı...
* * *
Myńjyldyqtyń toǵysynda, jer sharyndaǵy 200 memlekettiń eń tańdaýly órenderiniń asyl armany bolǵan, bar-joǵy 12 altyn medaldiń ekeýin alash batyrlary oljalaǵan tarıhı jeńisten beri de on alty jyldan astam ýaqyt artta qalypty. Sodan beri tórt jazǵy Olımpııa oıyndarynda qazaq boksshylary Bekzat salǵan dańǵyl joldan taıǵan emes. Bul tek ultymyzdyń shat-shadyman qýanyshymen, lúp-lúp etken júregimen ǵana baǵalanatyn qaıtalanbas, ǵajap sátter.
Qydyrbek RYSBEK
