– Elshi myrza, Qazaqstan men Vengrııa arasynda dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna bıyl 25 jyl toldy. Qazaqstan sizdiń eldi Shyǵys Eýropadaǵy senimdi áriptes dep sanaıdy. Jalpy, shırek ǵasyr ishindegi eki el arasyndaǵy qatynastardyń damý qarqynyn qalaı baǵalaısyz? Oǵan qanshalyqty kóńilińiz tolady?
– О́z basym, Qazaqstan men Vengrııany dıplomatııadan basqa da qundy dúnıeler baılanystyrady dep esepteımin. Birinshiden, bizdiń ótken tarıhymyz ortaq, túbimiz bir. Majarlar – óziniń Eýropadaǵy ornyn at arqasynda júrip tapqan Kári qurlyqtaǵy jalǵyz kóshpeli halyq. Attan túskenimizge myń jyldan astam ýaqyt ótse de, arǵy tarıhymyzdy bilemiz, qurmetpen qaraımyz.
Vengrııa Uly Eýrazııa dalasynyń eń batys bóliginde ornalasqan. Osy geografııalyq ornymyzdy tapqan uzaq saparǵa babalarymyz qazirgi Batys Qazaqstannan attanǵan. Mońǵol shapqynshylyǵy kezinde qypshaqtar Qotan hannyń bastaýymen qazirgi Vengrııa ornalasqan aýmaqtan saıa taýypty.
Bizdiń elde Uly Quman jáne Kishi Quman dep atalatyn eki ortalyq oblys bar. Bul óńirlerde 200 myńǵa tarta etnostyq qypshaqtar turady. Qanshama ǵasyr ótkennen keıin olar tilderin umytsa da, ózderiniń qypshaq ekenin umytqan joq, tektik tutastyǵyn saqtap qaldy. Qypshaq-Vengr odaǵy da qurylǵanyn aıta keteıin, bul odaqtyń qurmetti tóraǵasy – Vengrııanyń Ulttyq ekonomıka mınıstri Mıhaı Varga.
Al osy shırek ǵasyrdaǵy eki eldiń qatynastaryna toqtalar bolsam, birinshi kezekte, biz Qazaqstannyń táýelsizdigin moıyndaǵan eń alǵashqy memleketterdiń biri ekenimizdi, dıplomatııalyq qatynastar ornatqan alǵashqy elderiń biri bolǵanymyzdy maqtan tutamyz. Shırek ǵasyr memlekettiń tarıhy úshin aıtarlyqtaı mańyzdy kezeń, osy ýaqyt aralyǵynda Qazaqstanda azattyqtyń qadirin biletin, basqa eldermen dıplomatııalyq baılanystardy baǵalaıtyn jańa býyn ósip shyqty.
Osydan birneshe kún buryn ǵana 2016 jyl boıynsha Qazaqstan-Vengrııa arasyndaǵy ekonomımıkalyq baılanystardy sýretteıtin statıstıkalyq derek shyqty. Derekke súıensek, ótken jyly eki el arasyndaǵy taýar aınalymynyń kólemi aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 16 paıyzǵa ósip, 188 mıllıon AQSh dollaryn qurapty. Osylaısha, taýar aınalymynyń kólemi daǵdarysqa deıingi kórsetkishke jetip otyr. Menińshe, jahandyq ekonomıkalyq úderisterdi nazarǵa alar bolsaq, bul – jaqsy kórsetkish.
Tabysty áriptestiktiń taǵy bir kórinisi – birer apta buryn ǵana Bilim jáne ǵylym mınıstri K.Saǵadıevpen birge Bilim berý salasyndaǵy áriptestik týraly kelisimge qol qoıdyq. Osy kelisimniń aıasynda Vengrııa Úkimeti bizdiń eldiń betke ustar joǵary oqý oryndarynda bilim alatyn qazaqstandyq stýdentterge bóletin grant sany 45-ten 200-ge kóbeıdi. Iаǵnı, aldaǵy oqý jylynan bastap 200 qazaqstandyq stýdent stıpendııalyq baǵdarlama boıynsha bilim alýdy bastaıdy.
Siz ekeýmizdiń suhbatymyz qashan jarııalanatynyn bilmeımin. Aıtaıyn degenim, birneshe kúnnen keıin Qazaqstan men Vengrııany týra jáne aýyspaly maǵynada jaqyndastyra túsetin mańyzdy bir jańalyqty aıtyp, súıinshi suramaqpyz. Dál qazir ol týraly egjeı-tegjeıli aıta almaımyn. Shet jaǵasyn baıandar bolsam, Astana men Býdapeshttiń arasynda 4 myń shaqyrymǵa jýyq qashyqtyqty 5 saǵatqa jetpeıtin ýaqyt ishinde baǵyndyrýǵa múmkindik týady.
– Jalpy, aldaǵy ýaqytta ekonomıkanyń qandaı salalarynda qatynas artady dep oılaısyz?
– О́tken jyly Qazaqstan-Vengrııa arasynda aýyl sharýashylyǵy salasyna tikeleı ınvestısııa quıýdy kózdeıtin qor quryldy. Quryltaıshylary «Qazagroholdıng» pen Eximbank. Eki tarap 20 mıllıonnan bólgen qordyń jarǵylyq kapıtaly 40 mıllıon AQSh dollaryn quraıdy. Bul qarajat sońǵy tıynyna deıin Qazaqstanda kádege jaratylady. Biz vengrııalyq tehnologııalardyń bazasynda birlesken kásiporyndar qurýdy kózdeımiz.
Vengrııanyń aýyl sharýashylyǵy sektory aıtarlyqtaı damyǵan dep esepteımiz. Qazir el halqynyń sany 10 mıllıon adamdy quraıdy. Mamandarymyzdyń esepteýinshe, aýylsharýashylyq salasy budan eki ese kóp adamdy asyraýǵa jetedi. Sol sebepti, biz úshin Qazaqstanmen arada aýylsharýashylyq salasyna qatysty áriptestikti damytýǵa múddelimiz, birlesken qor qurýymyzdyń bir sebebi osy. Másele vengrııalyq ónimderdi satýmen ǵana shektelmeıdi, sebebi, eki eldiń arasy birshama qashyqtaý. Biz vengrııalyq tehnologııanyń negizinde Qazaqstanda óńdeýshi kásiporyndar salýdy qalaımyz.
Farmasevtıka salasynyń jóni bir bólek. Vengrııanyń Qazaqstanǵa ımportynyń mańyzdy bóligin farmasevtıkalyq kásiporyndardyń ónimderi quraıdy. Sondaı-aq, energetıka salasyndaǵy baılanystardy da damytý kózdeledi. Qazaqstandaǵy eń iri vengrııalyq kompanııa «MOL» munaı-gaz kompanııasy sońǵy on jyl ishinde qazaqstan ekonomıkasyna 200 mıllıon dollarǵa jýyq ınvestısııa quıdy. Taıaýda Batys Qazaqstanda jumys isteıtin birlesken munaı-gaz kompanııasy barlaý jumystaryn aıaqtady. Kóp uzamaı munaı óndirýdi bastaıdy dep úmittenemiz.
– О́tken jyldyń sońynda Qazaqstannyń aımaqtaryn aralaǵanyńyzdan habardarmyz? Osy sapardan qandaı áser aldyńyz, qandaı oı túıdińiz?
– Jalpy, Vengrııa úshin Qazaqstannyń elordasymen, ortalyq qalalarymen ǵana emes, basqa da óńirlerimen baılanys ornatý mańyzǵa ıe. Jer kólemi jaǵynan álemdegi toǵyzynshy el retinde, barlyq óńirlermen áriptestik ornatý tıimdi. Ádette, men oblys ákimderimen kezdeskende «Jer kólemi boıynsha Eýropanyń úlken elderimen teńesetin aımaqtyń basshysymen kezdesý men úshin úlken mártebe» ekenin aıtamyn. Shynynda da, sizderdiń keıbir oblystaryńyzdyń jer kólemi Vengrııadan birneshe ese úlken. Ár oblystyń óz basymdyǵy, ereksheligi bar, biz áriptestik baılanys kezinde solardy eskerýge tıispiz.
Ár óńirdiń tarıhı, mádenı ereksheligi de tańǵaldyrady. Qyzylordada bolǵanymda oblys ákimimen aradaǵy 15 mınýtqa josparlanǵan kezdesýimiz bir saǵattan artyq ýaqytqa sozyldy. Kelesi kúni aımaq basshysy maǵan Qypshaqtardyń astanasy bolǵan Syǵanaqqa barýǵa múmkindik jasady. Semeı saparynan da úlken áser aldym. 25 jyl buryn Prezıdent Nazarbaevtyń Jarlyǵymen jabylǵan ıadrolyq synaqtar jasalǵan jerlerge jaqyn óńirlerdi kórdim. Uly Abaıdyń týǵan jerin araladym, ómir súrgen, shyǵarmalaryn jazǵan jermen tanystym. Eýrazııa qurlyǵynyń kindiginde ornalasqan belgini kórdim, uly Abaıdyń dál osyn jerde týǵynynyń ózi sımvoldyq mánge ıe sııaqty.
Úsh jyl buryn Býdapeshtte Abaı Qunanbaevtyń eskertkishi ashylǵanyn maqtan tutamyn. Bul – Qazaqstannan tys jerde uly tulǵaǵa qoıylǵan alǵashqy eskertkishtediń biri. Eskertkish Astana kóshesiniń boıynda tur. Qazaqstannyń basqa da aımaqtarynan alǵan áseri jaıly aıta bersem áńgime kóp. Almatynyń ózi bir tóbe. О́te ádemi jerde ornalasqan, taýlary kóz tartatyn ómir qaınaǵan shahar eken.
Aıtpaqshy, Mańǵystaýǵa barǵan saparymda Fort-Shevchenkoda boldym. Bul qalada Birinshi dúnıejúzilik soǵys kezindegi avstrııalyq, vengrııalyq áskerı tutqyndardyń qurmetine qoıylǵan eskertkish belgi qalpyna keltirilgenin kórdim.
Vengrııaǵa barǵan qazaqtar ózderiniń bizdiń halyqpen jaqyndyǵyn sezinedi dep oılaımyn. Men osy elde júrip ózime degen halyqtyń jaqyndyǵyn, týystyq kóńilin anyq sezinemin. Vengrler azııalyq túbiri týraly jaqsy biledi. Eýropadaǵy vengrlerdiń kókeıinde arada talaı ýaqyt ótkennen keıin ózderiniń shyqqan tegin, kelgen jerin tanyp-bilýge degen qulshynys oıandy. Ǵylymı teorııalarǵa ıek artsaq, Torǵaı dalasyndaǵy madııarlar taıpasynyń ókilderi qazirgi vengrlerdiń babalary bolyp tabylady
– Qazaq-majar qatynastarynyń damýyndaǵy eki memlekettiń prezıdentteriniń róline toqtalyp ótseńiz.
– Eki eldiń jan-jaqty jaqyn baılanys ornatýyna prezıdentterimizdiń, laýazymdy tulǵalarymyzdyń arasyndaǵy kezdesýler erekshe ról atqaryp keledi. 2014 jyly Qazaqstan Premer-Mınıstriniń Vengrııaǵa jasaǵan saparynyń arqasynda eki memleket arasyndaǵy qatynastar strategııalyq yntymaqtastyq, strategııalyq áriptestik deńgeıine kóterildi. Sońǵy ret 2015 jyldyń naýryz aıynda Vengrııa Premer-mınıstri Qazaqstanǵa sapar jasap, Prezıdent Nursultan Nazarbaevpen kezdesti. Osy kezdesýdiń nátıjesinde vengrııalyq azamattar úshin vızasyz qatynas týraly kelisimge qol qoıylǵanyn atap ótken jón.
Taǵy bir atap óterligi, Prezıdent N.Nazabaevpen osy kezdesýde Vengrııa tarapy bıyl Astanada ótetin ESKPO-2017 halyqaralyq kórmesine qatysatyny týraly málimdedi. Biz EKSPO kórmesine qatysý týraly kelisimge qol qoıǵan alǵashqy elderdiń biri bolǵanymyzdy, kórmedegi pavılonymyzdy iske qosqan alǵashqy bes memlekettiń qatarynan kóringenimizdi maqtan tutamyz.
Áńgimelesken Arnur ASQAR,
Egemen Qazaqstan
Sýretti túsirgen Erlan OMAROV,
«Egemen Qazaqstan»
