Máńgilik El bolýdyń basty sharty – ulttyq jáne jalpyadamzattyq qundylyqtarǵa umtylý

Memleket bas­shy­sy­nyń aıtqanyna sáıkes, «Eń aldymen, bilim berý júıesiniń róli ózgerýge tıis», degeni de kóptiń kóńilge qonatyn másele ekendigi sózsiz. О́ıtkeni, el­diń damýy bilim júıesiniń zamanaýı óristeýimen tyǵyz baılanysty.

Qazaq eli – tabıǵı baılyǵy mol, turmys-tirshiligi zamanaýı damyǵan memleket. Osy ıgi­li­gimizdi «qanattyǵa qaq­tyr­maı, tumsyqtyǵa shoq­tyr­maı» saq­tap, ýaqyt talabyna saı damytý ońaı is emes. Sebebi, jerimizdiń aýmaǵy úlken bolǵanymen, ony qorǵap, óndirip-ósiretin adam sany az. Sondyqtan, elimizdiń árbir azamatynyń boıynda 10-15 adamǵa shaq aqyl, jiger, kúsh-qaı­raty bolý kerek. Ondaı qoǵam mú­­shelerin tárbıelep, ósirý úshin bi­lim berý salasynda batyl bet­bu­rys endirý qajettiligi týyndap otyr.

Máńgilik El bolýdyń bast­y shar­­ty – ulttyq jáne jal­py­adam­­zat­tyq qajettilikti qun­dy­lyq re­tin­de ustanatyn adamı ka­pıtal. Qa­zirgi qoǵamda túr­li óz­geristermen qo­sa, rýhanı qun­­­dy­lyq ornyna bir­tindep ma­­­ter­ıal­dyq qundylyq ba­sym­dyq tanytyp kele jatqany baı­­qa­­la­dy. Munyń dáleli retinde soń­­ǵy kez­de qarjylyq máseleler adam ómi­ri men densaýlyǵynan, tip­­ti bas bostandyǵynan da jo­ǵa­r­y qoı­ylyp júr. Máselen:

– qaltaly naýqastan aıy­ry­lyp qalmas úshin jalǵan dıag­noz qoıatyn nemese tym qym­bat dá­rilerdi jazyp beretin dá­ri­ger­ler­diń boı kórsetýi;

– bilim berý kezinde repe­tı­tor­lyq qyzmet kórsetip, arna­ıy qarajat tabý maqsatynda keı materıaldardy jartylaı ǵa­na oqytatyn muǵalimderdiń kez­de­sýi;

– qomaqty qarajat úshin bel­gi­li bir oqıǵanyń óńin aınaldyryp, qoǵam arasyna iritki salatyn jýrnalısterdiń bolýy;

– memleket tarapynan qar­jy­­­landyrylatyn áleýmettik jo­­balardan aqsha jymqyratyn áleý­­mettik qyzmetkerlerdiń kez­­desýi osynyń dáleli bolyp ta­­bylady.

«Halyq úshin qyzmet etetin bi­limdi adamdardyń qataryn kó­beı­tý arqyly qazaq qoǵamynyń me­­sheýligin joıýǵa bolady, son­­dyq­tan jastardy oqytyp-tár­bıe­leý isinen artyq eshnárse joq», – dep óz zamanynda Ybyraı Altyn­sa­rın oqý-tárbıe isiniń eń bas­ty má­se­le ekenine kóp kóńil ból­gen edi. Aǵartýshynyń bul oıyn­yń kó­keı­kestiligi búgingi kúni de ózi­niń shyrqaý sheginde eke­ni áste kú­mán týdyrmaıdy.

Bul jóninde Elbasymyz Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaev: «Ǵa­syr­lar maqsaty – saıası-ekon­o­­m­ı­kalyq jáne rýhanı daǵ­da­rys­­­tardy jeńip shyǵa alatyn, iz­gilengen HHI ǵasyrdy qurýshy is­ker, ómirge ıkemdelgen, jan-jaq­­ty jeke tulǵany tárbıelep qa­­lyptastyrý», – dep bilim berý sa­­­lasynyń osy turǵyda alatyn orny asa erekshe ekenine ba­sa nazar aýdardy. Endeshe, eli­miz­diń aldaǵy ýaqytta áleý­met­tik-eko­no­mıkalyq ósýi pe­da­gogıkalyq bi­lim berý sapasyna táýeldi ekeni be­l­­gili.

Osyǵan oraı, halyq sany ósip, kóptegen mektepter, ba­la­baq­sha­lar ashylyp jatqan iri qa­la­­lar­da, arnaıy kópsalaly pe­da­go­gıkalyq bilim berý ınstıtý­ty, ýnıversıtetterde fakýltet­ter, ortalyqtar qajettigi, pe­da­go­gı­k­alyq mamandyqtarǵa ta­lap­ker­ler­­di erekshe synaqtan ót­kizip, te­gin oqytý kerek ekendigi aıdan anyq. О́ıtkeni, «adamı kapı­tal» quramynyń, barlyq maman ıeleriniń, barsha qaýymnyń tul­ǵa­lyq sıpattamasyna erekshe áser etetin adam – ustaz.

Sonymen qatar, erekshe kó­ńil bólip, keshiktirmeı eleýli óz­ge­risterdi talap etetin sala – ká­sip­tik bilim berý, sonyń ishinde «adam-adam» júıesindegi mamandar­dy daıar­laý.

Sońǵy kezde qoǵamnyń damýyna baılanysty kásiptik bilim berýdiń aldyna qoıylǵan mindetterdiń mazmuny da aıtarlyqtaı ózgerdi. Qazaqstan Respýblıkasynyń «Bi­lim týraly» Zańyna sáıkes «bi­lim berý júıesiniń basty min­de­ti – jan-jaqty damýǵa, kásibı she­­­berlikti jetildirýge, jeke tul­­ǵanyń sanasyn ulttyq jáne jal­­pyadamzattyq qundylyqtar n­e­­gizinde tárbıeleýge jaǵdaı ja­saý» bolyp otyr. Sondyqtan, bú­­­gingi kúni mamandardy daıa­r­laý­­dyń mazmuny men tehnologııa­syn túbegeıli ózgertý ózekti má­se­lege aınaldy, ásirese, «adam-adam» júıesindegi mamandardy daıa­rlaýdyń kásibı bilim be­rý jú­ıe­sin qaıta qurý qajet. Bo­la­­shaq mamannyń bilim, eptilik, daǵ­dy, quzyrlyǵymen qatar, onyń deontologııalyq daıarlyǵyn qa­lyp­tastyrý kezek kúttirmes má­se­le.

Deontologııalyq daıarlyq – bul ká­sibı is-árekette adamı, kásibı pa­ryzdylyqty mindettenýdi, ıaǵnı adam­gershilik, rýhanı, moraldyq qun­dylyqtardy qamtıtyn sana­nyń kúıi. Sondyqtan «deontolo­gııa» dep atamasa da paryz-bo­rysh­tyń turmys-tirshilikke qa­tys­ty fı­losofııalyq mánine ata-babala­rymyz, uly-oıshyldarymyz aı­tar­lyqtaı basymdyq bergen. El esinde, aıtar aqylynda «paryzdan kúshti kúsh joq, paryzdan qatal sot joq» degen uǵym berik orynǵa ıe.

Uly aqylshymyz Shákárim Qudaıberdiulynyń paryz, borysh týraly:

«Adamdyq boryshyń,

Halqyńa eńbek qyl.

Aq joldan aınymaı,

Ar saqta, ony bil...»,

– dep aıtqany Máńgilik El bolýdyń basty sharty árbir elimiz azamatynyń adamdyq boryshynyń mán-maǵynasyn bilip, eskerip ómir súrý saltyna endirýdiń má­nin ashary anyq. Sondyqtan, el azamattarynyń sanalyq qa­sıet­te­rin bala kezinen bastap eli­ne, ot­basyna, qyzmetine degen adal peı­­ilin, paryzdylyq sana-sezimin jú­ı­eli, mindetti, nyq tárbıeleý ar­­qyly qalyptastyrý qajet ekeni kú­mán týdyrmaıdy.

­Osylaısha, ıntellektýaldy ult ıdeıasyn, Máńgilik El ıdeıasyn iske asyrý úshin osylardyń ná­­tıjelerin kásiptik bilim beretin oqý oryndarynyń oqý-tárbıe úde­risine endirýdiń kezi kelgeni anyq. Osyǵan oraı «adam-adam» júı­esindegi maman daıarlaýda batyl betburys kerek.

Ǵalııabaný Kertaeva,

pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor