Ustalmaıtyn ury, sharasyz sharýa

Polısııa nege pármensiz?!

2016 jyly aqpannyń 22-sinen 23-ine qaraǵan túni Batys Qazaqstan oblysynyń Aqjaıyq aýdanyndaǵy Ata­meken aýylynyń turǵyny Jánibek Ábilpeıisovtiń qora­syna belgisiz bireýler túsip, jelindep turǵan sıyryn urlap ketken. Urylar maldy aýyl syrtyndaǵy saıǵa aparyp so­ıyp­ty. Ornyna basy men ishek-qarnyn, birer kúnde ómirge kel­geli turǵan buzaýyn ǵana qal­dyryp ketken. «Osydan 5-6 jyl buryn bizdiń 100 úıli shaǵyn aýyldan 36 bas iri qara boıdaq mal joǵaldy. Ol kezde eń kóp shyǵyndanǵan men edim. Úsh býaz sıyrym men 4 jasar nán ógizim joq bolyp ketti. Tappadyq», deıdi mal ıesi...

2016 jyly qarashanyń 4-ine qaraǵan túni Syrym aýdanynyń Buldyrty aýyldyq okrýgin­de asyl tuqymdy iri qara ósirý­men aınalysatyn «Jazyqbaı» sharýa qojalyǵynan 17 bas mal joq bolyp shyqqan. Bári de respýblıkalyq palataǵa tirkelgen, aq bas asyl tuqymdy iri qara. Ishinde elıtaly, tekti buqa bar. Qojalyq ıesi Ermek Bekaıdarov 2-3 kún boıy malyn ózi izdep, taba almaıdy. Bir qyzyǵy, mal joǵaltqandar aýdandyq ishki ister bólimine habarlassa, onda kezekshilikte otyrǵan Nurym Baıyrǵalıev degen qyzmetker: «Dalada júrgen maldyń joǵalǵandyǵyna baı­lanysty aryzyńyzdy qabyl­damaımyz, qabyldasaq, maldy baqpaǵan ózińizge aıyp salamyz», depti...

Arada 9 kún ótkende, 13 qara­shaǵa qaraǵan túni dál osy aýyl­dan «Kókóris» sharýa qo­jalyǵynyń jetekshisi Nur­­bek Jalmuhanbetovtiń 14 bas iri qarasy taǵy da joq bolyp shyqqan. Keshe keshte ǵana tú­gendep, aýyl irgesine ákelip ıir­gen mal. «Buǵan deıin jyl saıyn bir-eki bas mindetti túrde ur­lanyp keldi. Olar tabylǵan joq. Bul joly ury aranyn keń ashyp­ty», deıdi sharshaǵan sharýa...

Departamenttegi jıyn

Jaqynda Batys Qazaq­stan ob­lystyq Ishki is­ter de­partamentinde konsýl­tatıvtik-keńesshi or­­gannyń kezekten tys otyry­sy bolyp, bir ǵana másele – oblys­taǵy mal urlyǵy taqyryby talqylandy.

− 2016 jyly oblysta 568 mal urlyǵy tirkeldi. 2242 bas mal ur­lanyp, olardyń 1861-i (83%) tabylyp, ıelerine qaı­taryldy. Mal urlaǵan 220 qyl­mysker quryqtaldy. Bıylǵy jyldyń eki aıynda 66 mal ur­lyǵy tirkelip, olardyń ashylýy 67,2%-dy qurap otyr. Bul qylmystardy ashý baǵy­tynda atqarylyp jatqan is-sharalar barshylyq, biraq jet­kiliksiz dep esepteımin. Bu­ǵan dálel, buqaralyq aqparat qural­daryndaǵy maqalalar, meniń qabyldaýymda bolǵan azamattardyń aryz-ótinishteri, − deıdi BQO IID-niń basshysy, polısııa general-maıory Maqsuthan Ábilázimov.

Degenmen, tártip saqshylary mal urlyǵyna eń aldymen mal ıeleriniń ózderin kinálaý­ǵa beıim. Jergilikti polısııa qyzmetiniń basshysy polkovnık Manarbek Ǵabdýllın mal urlyǵyna jol beretin faktilerdiń qataryna aýyldyq jerde maldyń baǵylmaı, qaraý­syz jaıylymǵa jiberilýin, mal ıeleriniń maly joǵalǵannan keıin aldymen óz kúshimen izdes­tirýge áreket etip, esh nátıje bolmaǵannan keıin, araǵa 1-2 aı salyp ishki ister organdaryna aryz jazýyn, jekemenshik jáne ujymdyq maldyń mem­lekettik tirkeýden ótpeı, en-tańbasyz, syrǵasyz júrýin qosady. Sondaı-aq, urylardyń laıyqty jazalanbaýy – Qyl­mystyq kodekske engizilgen jeńildikter, ıaǵnı Qazaqstan Respýblıkasy Qylmystyq Kodeksiniń 175-babynyń 1 jáne 2-bólimderi negizinde qozǵalǵan qylmystyq ister boıynsha aıyp­talýshylardy «qamaýǵa» almaı, «qol hatpen» bosatyp, nátıjesinde shartty túrde sottalýy nemese jábir­lenýshimen tatýlasýyna baı­lanysty qylmystyq istiń qys­qartylýy da jıi kezdesetin jaıt.

− Mysaly, keıbir aýdanda mal urlap, birneshe márte ustalǵan «kúdiktiler» qamaýǵa alynbaı otyr. Respýblıka aýmaǵyndaǵy aýyl turǵyndarynyń negiz­gi kúnkóris kózi – mal sharýa­shylyǵy ekendigin eskere otyryp, urlyqtyń osy túrin aýyr sanattaǵy qylmystar qataryna jatqyzyp, jazasyn qatańdatsa degen usynysymyz bar, − deıdi M.Ǵabdýllın.

Mal urlyǵy – uıymdasqa

n qylmysAq-adal malyn joǵaltyp, sarsańǵa túsken aýyl turǵyn­dary dál osylaı oılaıdy. О́ıtkeni, buǵan ábden kózderi jetken.

Joǵaryda 17 bas malyn joǵaltqan «Jazyqbaı» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Ermek Bekaıdarov ury alystan kelmegenin sezgen. О́ıtkeni, óz aýylynyń, Buldyrtynyń balasy, 1986 jyly týǵan Armat Álıev buryn da qoı, sıyr, jylqy urlaǵany úshin talaı ret ustalyp, tergelgen, biraq eshqashan sottalmaı, qutylyp ketip otyrǵan. «Sottalmaıtyn sebebi, bul jigitti qorǵap otyratyn dókeıler bar sııaqty. Áıtpese, bir emes, eki emes, ylǵı qalaı qutylyp kete beredi?» − deıdi Ermek Bekaıdarov.

Shynynda da, 17 bas iri qarany jym-jylas joq qylyp jiberý ońaı emes qoı. Buldyrty – respýblıkalyq mańyzy bar Oral − Aqtóbe avtojolynyń boıynda turǵan aýyl. Kúre jol­dyń boıynda kúndiz-túni jol-kúzet qyzmetiniń sholǵynshy polıseıleri júredi. Mal tıege­n kólikti mindetti túrde toq­tatyp, qujatyn tekserý – olardyń buljymas boryshy. Syrym aýdandyq ishki ister bóliminde osyndaı tórt ekıpaj bar eken.

Buldyrtydaǵy alǵashqy urlyqtan arada toǵyz kún ótkende Nurbek Jalmuhanbetovtiń de 14 sıyry bir túnde joq boldy dedik qoı. Keıin anyqtalǵandaı, urylar maldy Oral qalasynyń irgesindegi Chývashka degen aýyl­ǵa jetkizgen. Odan ári Trekın aýylyndaǵy et kombınatynyń qasaphanasyna tapsyrǵan. Bir qyzyǵy, sol jerde baqylaý kamerasyna túsip qalypty. Qasaphanaǵa mal tapsyrǵan «mal ıesiniń» talap etiletin qujattary túgel bolypty.

Al Buldyrtydan urlan­ǵan«Jazyqbaı» sharýa qoja­lyǵynyń 13 bas sıyry arada birneshe kún ótkende Bókeı ordasy aýdanynyń Uıaly aýylynan bir-aq shyqqan. Ara qashyqtyq 500 shaqyrymǵa jýyq. Urlyq maldy uıalylyq «Nuraı» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Marat Erkinǵalıev Oral qalasynan, Mahambet Zaev degennen satyp alǵan. Onyń da qujattary túgel bolypty...

Mal ashýy – jan ashýy

Batys Qazaqstan oblystyq Ishki ister departamentiniń málimeti boıynsha, óńirde 2015 jylmen salystyrǵanda 2016 jyly mal urlyǵy17,4%-ǵa (688-den 568-ge) azaıǵan.

Degenmen, jergilikti basy­lymdarǵa, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń óńirlik ókiline malyn urlatqan aýyl turǵyndary sońǵy kezderi jıi habarlasady. Batys Qazaqstan oblystyq «Oral óńiri» gazeti bas redak­torynyń orynbasary Esenjol Qystaýbaev aǵamyzdyń aldynda oblystaǵy mal urlyǵy oqıǵalaryna baılanysty aryz-shaǵymdar men qujattar bir­neshe papka bolyp jınalyp qalǵan. Osy taqyrypta gazette jarııalanǵan serııaly maqa­lalar mal urlyǵy eldiń eń bir ózekti máselesi ekenin kórsetti.

Búginde biz qaratóbelik Jal­ǵas Tinálıevtiń, taǵy basqa da birneshe oqyrmanymyzdyń sha­ǵymy boıynsha jýrnalıstik zertteý júrgizýdemiz. Ádilin aıtý kerek, BQO IID-niń basshysy Maqsuthan Ábilázimov bul máselege birden sergek qa­rap, tekserý júrgizipti. Sy­rym aýdanynyń Buldyrty aýyldyq okrýginiń ortalyǵynda aýdandyq ishki ister bóliminiń bastyǵy, polısııa podpolkovnıgi Arman Álmuhanov sharýalarmen arnaıy kezdesken. Kóptegen másele talqylanǵan.

Bir qýanarlyǵy, Ermek Bekaıdarov pen Nurbek Jalmu­hanbetovtiń malyn urlady degen kúdiktiler anyqtalǵan. Naq­ty aıtqanda, 8 azamat jaýap­ker­­shilikke tartylyp ja­tyr eken. Qylmyskerlerdiń áre­ket etý aımaǵy negizinen Aq­jaıyq, Syrym, Terekti jáne Tas­qala aýdandary kórinedi. Qazir bul azamattardyń ústinen qylmystyń 11 faktisi boıynsha tergeý júrgizilýde eken. Mal urlyǵyna qatysty tergeý-tekserý jumystarymen M.Ábil­ázi­movtiń buıryǵymen arnaıy qu­rylǵan 14 adamnan turatyn ter­­geý toby aınalysýda kóri­nedi.

– Biz sońǵy bir jyl ishinde mal urlyǵyn jasaǵan 34 topqa qatysy bar 220 qylmyskerdi quryqtadyq, – deıdi jergilikti polısııa bastyǵy Manarbek Ǵabdýllın.

Qazbek Quttymuratuly,

«Egemen Qazaqstan»

Batys Qazaqstan oblysy