О́tken ǵasyrda otaǵasy kózi tirisinde balalaryna enshi bólip, salt-dástúr boıynsha muragerlikti rettep otyrsa, qazir atadan balaǵa qalatyn mıras Azamattyq kodekstiń baptary boıynsha rásimdeledi.
Enshige ıe bolý maqsatynda baýyr-týys arasynda sottasýǵa deıin baryp jatatyn jaǵdaılar da kóptep kezdesip júr. Mundaıdy boldyrmas úshin muragerlik týraly quqyqtyq saýatyńyz bolǵany abzal. Osy rette týyndaıtyn birqatar suraqqa jaýap alý maqsatynda kásibı zańger Nura О́tebaevanyń quqyqtyq keńesine júgingen edik.
– Múlikti muraǵa qaldyrý kóp qıyndyq pen kúdik týǵyzady, tipti keıde múddeli taraptardyń arasynda daý-damaıǵa ákelip soǵýy múmkin. Osyndaı máselelerdi órkenıetti tásilmen sheshý joldary qandaı?
– Mura máselesi Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq kodeksiniń 6-bóliminde tolyq qarastyrylǵan. 1039-bapqa sáıkes, muragerliktiń negizin bilý kerek. Zań boıynsha eki negiz bar. 1) zańdy muragerlik; 2) ósıetpen qaldyrylǵan muragerlik.
Birinshi negizdi talqylaıtyn bolsaq, 1060-bapqa sáıkes muragerlerdiń kezegin anyqtaý qajet. Olardyń tizimi Azamattyq kodekstiń 1061-1064-baptarynda kórsetilgen. Kezek anyqtalǵannan keıin 60-taraýǵa sáıkes muragerlikti qabyldaý prosedýrasy oryn alady. Iаǵnı, muragerler ózine tıisti muraǵa zań boıynsha ıe bola alady. Eger qosymsha daýly máseleler týyndap jatsa, bul máseleni sot negizinde qarastyrýǵa ár adamnyń quqyǵy bar.
– Jalpy, múlikti muraǵa qaldyrýdyń eki joly bar, ıaǵnı zańǵa súıene otyryp nemese ósıet boıynsha enshisin berý. Osy rette, qazirden bastap ósıet qaldyrǵysy keletinderge qandaı keńes beresiz? Eger ósıette bir ǵana adamǵa bar murany qaldyrý jazylsa, keıinnen onyń basqa týǵan-týystary ortaqtasý úshin talasýy múmkin be?
– О́sıetpen qaldyrylǵan mura máselesi de Azamattyq kodekstiń 58-babynda qamtylǵan. О́sıet boıynsha qaldyrylǵan muragerlikke qarastyrylǵan birshama talaptar da, árıne, bar. Olar Kodekstiń 1046-1059-baptarynda kórsetilgen. О́sıet jazý notarıýs arqyly rásimdeledi. О́sıette ósıet qaldyrýshy óz múlkine baılanysty nıetin qujat negizinde bildiredi.
Daýly máselelerge keletin bolsaq, ósıet talaptarymen kelispeıtinder de ómirde kezdesedi. Olar ózderiniń narazylyǵyn sotta bildirip, ósıet talaptaryn buzý máselelerin qarastyrady. Eger ósıet jalǵan nemese onyń zańsyzdyǵy anyqtalatyn jaǵdaıda, sot negizimen ol zańsyz dep tanylýy da ábden múmkin.
– Eger eshqandaı ósıet hat qaldyrmaı aıaq-asty qaıtys bolǵanda, muraǵa ıelik etý sharalary qaı kezde bastalady? Muragerlik quqyq qansha ýaqyt ishinde rásimdelýi kerek? Munyń ýaqytyna baılanysty shekteýler bar ma?
– Mura azamattyń qaıtys bolýy nemese ony qaıtys boldy dep jarııalaý saldarynan ashylady. Azamattyq kodekstiń 1072-2-baby boıynsha muragerler mura ashylǵan kúnnen bastap alty aı ishinde murany qabyldaýǵa nemese bas tartýǵa ótinish jazýlary kerek, ótinishti mura qaldyrýshynyń sońǵy tirkelgen mekenjaıy boıynsha ornalasqan notarıýsqa baryp jazady. Eger siz belgili bir sebeptermen belgilengen merzimdi ótkizip alsańyz, onda sot arqyly qabyldaý ýaqytyn qalpyna keltire alasyz jáne sot murany qabyldaý ýaqytyn taǵy eki aıǵa sozyp bere alady. Ol úshin muragerler sotqa aryz jazady, eger sot qaıtys bolǵan muragerdiń muragerleriniń osy merzimdi ótkizip alý sebepterin dáleldi dep tapsa, onda sot olardy Kodekstiń 1072-3-babyna sáıkes murany qabyldady dep tanýy múmkin.
– Eger murager oǵan qaldyrylǵan dúnıeden bas tartyp, ony basqa týysyna nemese basqa adamǵa aýdarǵysy kelse, zań oǵan shekteý qoıýy múmkin be?
– Muradan bas tartý, 1074-baptyń 1-tarmaqshasyna sáıkes júzege asyrylady. Mura ashylǵan kúnnen bastap alty aıdyń ishinde muragerdiń muradan bas tartýǵa quqyǵy bar. Sebepti jaǵdaılarda sot bul ýaqytty eki aıǵa sozýy múmkin.
Shekteý máselesi 1074-baptyń 4-tarmaqshasyna sáıkes qarastyrylǵan. Murager muradan kez kelgen kezektegi zań boıynsha muragerdiń qataryndaǵy nemese basqa adamdardyń paıdasyna, onyń ishinde usyný quqyǵy boıynsha mura alýǵa shaqyrylǵan adamdardyń paıdasyna bas tarta alady, biraq ósıet qaldyrýshy muradan aıyrǵan muragerlerdiń paıdasyna muradan bas tartýǵa jol berilmeıdi.
– Muragerlikti retteý isinde notarıýstyń atqaratyn qyzmeti qandaı?Azamattar notarıýstan neni talap etýge quqyly?
– Kóp jaǵdaıda muragerlik notarıýs arqyly rásimdeledi. Mura ashylǵan jer boıynsha notarıýs muragerdiń ótinishimen oǵan muragerlikke quqyq týraly kýálik berýge mindetti. Murager eń birinshi murany qabyldaýǵa ótinish jazýy kerek, ótinishti mura qaldyrýshynyń sońǵy tirkelgen mekenjaıy boıynsha ornalasqan notarıýsqa baryp jazady. О́tinishti notarıýs jergilikti ortalyq bazaǵa tirkeıdi. Jáne de memlekettik gazetterge notarıýstyń mekenjaıyn kórsetip, mura ashylǵany týraly habarlama beriledi. Mura ashylǵan kúnnen bastap alty aı ótkennen keıin notarıýs ortalyq bazaǵa suranys jiberedi. Osy suranys arqyly mura quqyǵyn qabyldaýǵa bergen ótinishter tizimi tekseriledi. Eger sizden basqa da muragerler qabyldaýǵa ótinish bergen bolsa, olardyń qujattaryn aldyrtyp zańdy quqyqtaryn tekseredi, barlyǵy durys bolsa, muragerler qataryna qosady. Muragerler týystyq qatynastaryn dáleldeýleri qajet. Muragerlikke quqyq týraly kýálik berýge deıin muragerlikti retteý isinde azamattar notarıýstyń kómegine júgine alady.
Áńgimelesken
Arman Oktıabr,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
