Túrli shyǵarmalar men fılmderde qazaq-jońǵar soǵysynyń únemi kórinis berip otyratyny da sondyqtan shyǵar-aý. Degenmen, osyndaı qıyn-qystaý kezeńnen bizdiń el aman-esen ótti. Biraq jońǵar jurtyna ondaı baqyt buıyrmapty. Qyzylorda oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde turǵan «Jońǵar dýlyǵasyn» eń alǵash kórgende aldymen ultymyzdyń joıylyp ketpeı, azat kúnge aman jetkenimizge shúkirshilik ettik.
Al endi mynaý «Jońǵar dýlyǵasy» degen ne? Aıtaıyq. Bul dýlyǵa 1968 jyly mýzeı qoryna ótkizilgen. Biraq mundaı qundy jədigerdiń qaıdan kelgendigi, kimniń ákelgeni belgisiz. Zertteýshi mamandar dýlyǵanyń HVIII ǵasyrǵa jatatynyn, onyń jońǵarlarǵa tən dúnıe ekenin aıtady. Erekshe ədispen jasalǵan dýlyǵa qalyń matadan tigilgen. Bas kıim úlgisi kúləpara tərizdi. Dýlyǵanyń jalpy pishini tórtke bólinip, aldyńǵy eki jaǵyna aıdahar, artqy eki bóligine fenıks qusynyń beınesi beınelengen. Mańdaıynda ósimdik tərizdi dıademamen bederlengen tilshesi bar.Úsh-tórt ǵasyrlyq tarıhty boıyna jıǵan dýlyǵa sonysymen-aq kelýshilerdiń nazaryn ózine aýdaryp, qyzyǵýshylyǵyn arttyrady. Bizdiń bilýimizshe, Qazaqstandaǵy basqa birde-bir mýzeıde mundaı dýlyǵa joq. Sondyqtan bul dýlyǵa sońǵy kezderi ǵalymdardyń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr.
Mýzeı qoryna belgisiz jaǵdaıda túsken taǵy bir asa qundy eksponattardyń biri – shıti myltyq. Ortaazııalyq myltyqtyń bir túri bolyp sanalatyn myltyqtyń da mýzeıge qalaı kelgeni belgisiz. Desek te, keıbir derekterde bul myltyqtyń túri Buqarada soǵylǵany, al qarýdy Syr óńiriniń qazaqtary paıdalanǵany týraly derekter kezdesedi eken. Osyndaı mináıi sebepterden soń ony «Qoqan myltyǵy» dep te ataıdy. Muny tarıhshylardyń ózi rastaıdy. Kezinde quny óte qymbatqa baǵalanǵan eksponat mýzeı qoryna 1958 jyly ótkizilgen. Qundaǵy aǵashtan jasalyp, Shyǵys elderine tən oqpantaıdyń ishki jaǵy alty qyrly etip temirden soǵylǵan qarýdyń uzyndyǵy 150 santımetr. Qyzylorda oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıinde budan da basqa qundy dúnıeler jeterlik. Tarıhı jádigerlerdiń muragerindeı bolǵan mýzeı qorynda jalpy sany 55416 zat saqtaýly tur. Onyń ishinde arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumystary kezinde eski qalashyqtardan tabylǵan túrli kóne qoljazbalar, kitaptar, qarý-jaraqtar bar.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan»
QYZYLORDA
