Ujymdasý–úlken iske uıymdasý

«Jańa Áıet» aýylsharýashylyq tutynýshylar kooperatıvin quryp jatqan Minaıdar Boranbaevtyń tujyrymy osyndaı 1.AÝYLDYŃ ANYQ SÝRETI Qostanaı óńiri qysty artqa tastady, qazir kókózek shaq. Qys artta qaldy, biraq úıi jy­ly, qorasyndaǵy maly kúıli, soǵymyn ýaq­tyly soıyp, qazy men qartany kertip jegenge qystyń qyzyǵy mol boldy. Al azynaǵan sýyq úıde peshine otynynyń ár talyn sanap jaǵyp, malyna shóbin aıyrdyń ushymen sal­ǵan saıyn júregin sýyryp bergendeı qınala­tyn qoń­torǵaı aǵaıyn qystyń qaharynan shaǵylyp qalǵandaı. Taran aýdanyndaǵy Belınskıı eldi mekenine naýryz aıynda joly­myz túsken edi. Aýyldyń jú­deýligin dalany basqan qar da jasyra almap­ty. Kóshken jurt­tan qalǵan úılerdiń qań­qasy, japyraıǵan aǵashyna qaý­ǵasy ilingen eski qudyq aýyldyń keıpin ushyryp-aq tur. Úrip jaýǵan qar aýyl ishindegi joldy kómip tastaǵan, osynda bu­ryl­ǵan jo­laýshy kóligin qozykósh jerge tastap, jaıaý keledi. Biz de osy aýyldaǵy Nurbek Mýsınniń úıine solaı jettik. Muzdaı úıdegi baladan 82 jastaǵy qarııaǵa deıin kúr­kil­dep jóteledi. – Osy úıde jumys isteıtin jalǵyz kelin ǵana. Ken basqarma­syn­da úı sypyrýshy bo­lyp isteıdi, sonyń azǵantaı jalaqysy ba­la­lary­nyń nápa­qa­sy­na aına­lyp otyr. Men my­na jasyma qaramaı tań­er­teń­nen keshke deıin ot jaǵýdan qolym tımeıdi. Sonda da tum­sy­ǵy­myz­dyń jy­lyn­­ǵany shama­ly. Bala­lardyń qys­tyń ba­syn­da alǵan on tonna kó­mi­ri jetpeı tur. Baıa­ǵyda osy aýylǵa kóship kelgenimizde eshnár­se­den muq­taj­dyq kórmep edik. Aýyl­dyń orta­syn­da aý­rýhana, klý­by, keń­­sesi, bala baq­shasy, jaqsy mektebi – barly­ǵy bar edi. Aýyz sýy qandaı edi! Sodan qa­zir eshteńe joq qoı. Endi, mine, qımyl­daýǵa shama joq, otyr­ǵany­myz. Bizdi qoıshy, my­na nemerelerimdi oı­laı­myn-daǵy, – deıdi Jámıla ájeı. Úsh bólmeli alasa úıde Nurbek Mýsın bala-shaǵasymen, ana­sy­men turady. Osydan eki-úsh jyl buryn ǵana birneshe jylqy, segiz iri qara, ýaq mal usta­ǵan. Qazir qolynda bir-eki taı-týlaǵy men bir sıyry ǵana qaldy. – Aýylda otyrǵan soń malsyz kúniń joq. Biraq sol maldy ustaı almaı qor bolyp otyrmyz. Maldyń jem-shóbi óziniń qunynan asyp ketedi. Sýsyǵan kebektiń bir qaby qazir 900 teńge boldy. Al qaptyń salmaǵy 30 kılodan aspaıdy. Shóptiń tonnasyn byltyr aýyldastar 12 myń teńgeden aldy. Kóliktiń ústine qaýqıtyp ákelgen shóbi de baǵasyna turmaıdy, –deıdi Nurbek kúıinip. Cút óńdeıtin kásiporyndar bir Belınskıı aýyly emes, barlyq eldi mekenderden baǵaly shıkizatty arzanǵa alady. Onyń lıtri jaz aılarynda 12 teńgege deıin quldyraıdy, al qystygúni 20-25 teńgege kóteriledi. Ol aqsha jeke sektordaǵy maldyń shóbin, jemin óteı almaıdy. Al álgi sút zaýyttarynyń dúken­derge shyǵarǵan sút ónimderi ýdaı qymbat. Mysaly, dúkenderde súttiń bir lıtri maıly­lyǵyna qaraı 150 teńgeden tómen emes. Sonaý alystaǵy Torǵaı óńirinen basqa aýdannyń kez kelgeninde maldyń jaıylymy týraly másele ótkirlenip keledi. Bıdaı alqaptary úıdiń irgesinen bastalady. Al jerdiń qojasy oǵan túsken maldy ıesimen qosyp aıamaıdy. Jaıylym tar. Al óziniń jalǵa alǵan jerindegi shópti jaýapkershiligi shekteýli seriktestik dırektory nemese sharýa qojalyǵynyń jetek­shileri oryp alyp, aýyldastaryna qym­bat baǵamen satady. Aýylsharýashylyq kásip­oryndarynyń basshylarymen bolǵan basqo­sýlarda oblys ákimi shóptiń baǵasyn arzanda­tyńdar dep talaı aıtty. Biraq shyqqan qory­tyndy az. Shóp demekshi, jaıylymdar azyp barady. Shabyndyqtaǵy ekpe shópter de kóp jyldan beri kútim kórmegendikten, jańar­tyl­maǵandyqtan aýyldaǵylar burynǵydaı ıisi burqyraǵan pishen ormaıdy, ásirese, qýańshylyq jyldary ony qyltanaqtap jınaıdy. – Buryn sharýashylyqtar ekpe shópti kú­tetin edi ǵoı, qazir shabyndyq ta azǵan. Taraq bıdaıyq oraqqa ilinbeıdi. Qyp-qyzyl aqshaǵa satyp alǵan shóptiń arasynda qaýy kóp, ony súısinip jemegen mal da kóktemge teńselip zorǵa shyǵady, – deıdi Nurbek. Tek Nurbek Mýsın ǵana emes, aýylda otyrǵan barlyq aǵaıynnyń kórgen kúni osy. Oblys ákimi Sergeı Kýlagın jyl basynda bergen esebinde «aýyl sharýashylyǵynyń osynaý mańyzdy salasy – mal sharýa­shy­lyǵyn odan ári ıntensıvti damytýǵa tejeý bolatyn mańyzdy faktor óndiristiń usaq taýarly­lyǵy bolyp qalyp otyr. Iri qaranyń jalpy basynyń 83 paıyzy jeke sharýa aýlalarynda ustalýda» dedi. Mine, kórdińiz be, óndiriletin ettiń negizgi bóligin beretin iri qaranyń basym kópshiligi jeke sektorda. Qys aıaǵynda shóptiń tapshy bolǵany da eshkimge jasyryn emes. «Maldy qystan oıdaǵydaı shyǵarý úshin 794 myń tonna shóp, 127 myń tonna pishendeme men súrlem daıyndaldy. Birqatar aýdandarda jáne sharýashylyqtarda jem-shóp jóninen tapshy­lyq­tyń seziletindigine sóz joq» degen sol esebinde oblys basshysy. Ákimniń aıtqany aıdaı keldi, qazir kók­tem­niń kókózek shaǵynda qysylǵandar shóptiń tonnasyn 30 myń teńgege satyp aldy. Qos­tanaı óńirinde mal mamyrdyń ortasyn­syz to­ıyn­baıdy. Sonda sharýa qoradaǵy maldan ne paıda kórmek? Qostanaı qalasynyń irgesindegi «Altyn dala» aýylynda turatyn Ádil­han Otashev qara kúzden bastap bir-eki jylqy baılap semirtip, soǵym satyp, paıdasyn kóretin. – Bıyl soǵymǵa baılaǵan jylqynyń ekeýi de óziniń qunyn jedi. Jemi de, shóbi de qymbatqa tústi. Mal ustamasań kúniń taǵy ót­peıdi, aýylda jumys joq. Biraq jaıylym tarylyp, jem-shóp qymbattaı berse men de kópshilik aýyldastarym sııaqty mal ustaýdy qoıatyn shyǵarmyn, – deıdi ol. Qostanaı qala­sy­nan jıyrma shaqyrymdaı jerdegi bul aýyl turǵyndarynyń basym kópshiligi mal usta­maıdy. Esesine jarlynyń jalǵyz sıyryn jymyn bildirmeı soıyp áketetin ury-qary jaýdaı. Qorasynda maly barlardyń túngi uıqy­sy tynysh bolǵan emes. Kúnkórisin qora­daǵy malynan ǵana aıyryp otyrǵan turǵyn­dardyń kórgen kúni osy. Bıznes áleýmettik áriptes bolýy kerek. Alaıda, ár aýyldaǵy birdi-ekili jaýapkershiligi shekteýli seriktestikterdiń barlyq áleýmettik máselelerdiń túıinin sheshýge qaýqary jete bermeıdi. Al aýyz sýǵa baılanysty memlekettik baǵdarlamanyń quryǵy kóp aýylǵa jetken joq. Sonyń biri biz aıtyp otyrǵan Belınskıı aýyly dese bolady. Mundaǵy jurt qurttaǵan qudyqtyń sýyn laıymen qosyp alyp, tun­dyryp, súzip iship otyr. Kóp jyldardan beri arshylmaǵan qudyqtardyń kózi bitelip qalǵan, tozǵan. Aýyldardyń búgingi anyq sýreti osyndaı. 2. KOOPERATIV AÝYLǴA JAŃA SIPAT BEREDI – Aýyldy jerlerde tutynýshylar kooperatıvi qurylǵanda ǵana jeke sektordaǵy mal sharýanyń ólmes kúnine ǵana jaramaı, paıda kózine de aınalady. О́ıtkeni, sharýanyń eńbegi jeńildeıdi, – deıdi «Jańa Áıet» aýylsharýa­shylyq tutynýshylar kooperatıviniń tóraǵasy Minaıdar Boranbaev. Taran aýdanynda aýyl­sha­rýashylyq tutynýshylar kooperatıvin qur­ǵan kásipker aýyl sharýashylyǵyn damytý, aýyl­dardy saqtap qalý úshin aldyna kóptegen maqsat qoıypty. Sonyń ishinde aýyl adam­da­rynyń eńbegin jeńildetýdi, turmysyn jaqsar­týdy kózdeıdi. Ol aýyldaǵy aǵaıynnyń qolyn­da tehnıkasy men jeri bar bir adamǵa ǵana qarap otyrmaı, ujymdasyp, tize qosyp tirlik etse, turmystyń da oń jambasqa kelip, úıiri­lip júre bererine kámil ekenin aıtady. – Aýylda otyrǵandardyń árqaısysy óz betinshe tirshilik etkenimen sharýa shatqaıaqtap, shashyraı beredi. Ekonomıkalyq túsinikpen aıt­qanda, usaq taýarlylyqtan shyǵa almaımyz. Al kooperatıv quryp, tize qosyp eńbek etsek, birigip, ujymdassaq utarymyzǵa daý joq. Mu­ny men kókten alyp aıtyp otyrǵanym joq. 1999 jyly jaryq kórgen «Qazaqstan Respýb­lıka­syndaǵy aýyl sharýashylyǵy tutynýshy­lar koopera­sııasy týraly» zań bar emes pe? Bizge Elbasy múmkindiktiń barlyǵyn da jasa­dy. Iаǵnı zańdyq negiz bar, nesıelik qarjy alam deseń eshkim qolyńdy qaqpaıdy, tek sony júzege asyrýymyz kerek, – deıdi Minaıdar Bolatuly. Qostanaı oblysy respýblıkadaǵy astyqty óńir bolyp sanalǵanymen, barlyq aımaqta to­py­raq qunary birdeı emes. Astyq jaqsy shy­ǵatyn qara topyraqty aýdandary da eginnen góri mal sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly, shóleıt bolǵanymen shóbi shúıgin aımaqtary da bar. Egin sharýashylyǵymen aınalysatyn aýdandarda áleýmettik jaǵdaı da jaman emes. Sebebi, egin egetin kásipkerler memleket tara­pynan jasalǵan jeńildikterdi paıdalana­dy, astyǵyn ýaqtyly satqan soń, tabysy da bar. Sondyqtan olar aýyldyń búkil ınfraquryly­myn tikesinen tik qoımaǵanymen, ony kórkeı­týge atsalysyp otyr. Biraq bul olardyń aýyl turǵyndarynyń barlyǵyn jumyspen qamtyp, qajetin tolyq óteıdi degen sóz emes. Aýyl­daǵy aǵaıyn óziniń kún-kórisine jarap otyrǵan malynyń jem-shóbin daıyndaý, onyń ónimin satý sııaqty qıyndyqtarmen, keıbir jerlerde búkil áleýmettik problemalarmen betpe-bet qalǵan. Mektep muǵalimderi men medısına qyz­metkerleri jáne zeınetkerlerdiń úıine aı saıyn úzilissiz kiris kiredi. Olardyń aılyq jala­qysy, zeınetaqysy bar. Al qalǵan jurt­tyń bar súıeneri qorasyndaǵy maly ǵana. Ju­mystyń taıyn-turaǵy joq. Egin egilgen kez­de bir, jınalǵan kezde bir jumys bolyp qalady, al qalǵan ýaqytta aýylda tynyshtyq ornaıdy. Aılyq jalaqysy bar muǵalimder jáne kempir-shaldyń zeınetaqysyn nápaqa kór­gender ǵana maldyń shóbin qymbatyna kó­nip satyp alady. Qalǵan jurttyki mıtyń tirlik. – Kooperatıvke birigý búgingi aýyldy tu­tastaı ózgerter edi. О́ıtkeni, aýyldaǵy bar qıyn­dyq jeke aýladaǵy maldyń jem-shóbin daıyndaý men onyń ónimin laıyq baǵasyna ótkize almaýda bolyp otyr. Kooperatıv aýyl­dyń ınfraqurylymyn da óz moınyna alady. Demek, aýyz sý, otyn, jol sııaq­ty negizgi áleýmettik problemalar ońtaıly sheshiler edi, – deıdi Minaıdar. Onyń aıtýynsha, kooperatıv paıda tabatyn kommersııalyq qury­lym emes, onyń basty maqsaty tolaǵaı tabystan buryn birikken taýar óndirýshilerdiń, ıaǵnı jeke aýladaǵy sharýashylyqtyń tıimdi ekonomı­ka­lyq múddesine qyzmet etý. Aýylsharýa­shy­lyq tutyný­shylar kooperatıvi aıaǵyn nyq basyp ketse onyń músheleriniń eshqaısysy jumys­syz qalmaıdy. 3.«Jańa Áıet» jańalyq jasaı ala ma? О́tken jyly Minaıdar Boranbaevtyń bas­shylyǵymen qurylǵan «Jańa Áıet» aýyl­sharýashylyq tutynýshylar kooperatıvi bul kúnde oblystaǵy ınvestısııalyq jobalar­dyń birine aınaldy. «Agrarlyq kredıttik korporasııa» aksıonerlik qoǵamyna usynyl­ǵan bıznes jobada onyń aýylda mal men qus sanynyń azaımaýyn jáne jeke aýladaǵy sharýashylyqtardy damytýdy, aýylsharýa­shy­lyq taýarlaryn óndirýshilerdi biriktirý, sút-et ónimderin óndirip, satýdy júzege asyrýdy kózdeıtindigi basa aıtylǵan. Tuty­nýshylar kooperatıvi aýyldaǵy usaq taýar­lylyqty, óndirýshilerdiń bytyrańqy, sha­shy­rańqylyǵyn joıady. Osy kezge deıin aýyldarda bolmaǵan nemese azyq-túlik da­ıyn­daý ınfraqurylymynyń standarttaryna jáne tehnıkalyq jaǵ­daıyna jaýap bere al­maǵan sút, et qabyldaý, suryptaý, ydysqa quıý pýnktteri, qysqa jáne uzaq merzimge saqtaý qoı­malary salynady, aýyl­sha­rýashylyq óni­min tasý júzege asy­rylady. Mashına-traktor parki, kókónis qoı­masy saly­nady. Ob­lys óńirinde kókónis­tiń jáne mal sha­rýa­shy­lyǵy sala­syn da­mytý úshin jem-azyq­tyń jetimsizdigine jol ber­meýdiń joldary qa­ras­tyrylady. Ázirge «Jańa Áı­et» aýyl­sharýashylyq tu­tynýshylar koo­pe­ra­­tıviniń quramyna osy óńirdegi jeke aýla sha­rýashylyǵyn da­my­týǵa barlyq ózekti degen máselelerdiń sheshimin tabýǵa belsene kirisýge tıisti 13 iri aý­yl­sha­rýa­shylyq já­ne óner­kásip kásiporyndary, jeke kásip­kerler, tur­ǵyndar endi. Olardyń bar­ly­ǵynan jarna jınalyp, kooperatıv qory qu­rylady. «Jańa Aıat» aýylsharýa­shylyq tu­tynýshylar kooperatıvindegi óndi­ristik ju­mystar negizinen alty ýchaskede atqarylatyn bolady. – Bordaqylaý alańyndaǵy baǵylatyn maldy kooperatıv quramyndaǵy «Agrobıznes+» JShS soıý pýnktine qabyldap, Rýdnyı qalasy janyndaǵy shujyq jasaý sehynda uqsatyp, saýdaǵa jiberedi. Al turǵyndardyń aýlasyndaǵy saýylǵan sútti kooperatıv uı­ymdastyrǵan qabyldaý pýnktterine jınap, Rýdnyı qalasyndaǵy sút zaýytynda óńdelip, uqsatylady. Ol Rýdnyı, Lısakov qalalary men Taran aýdany ortalyǵyndaǵy dúkenderdi sút ónimderimen tolyq qamtamasyz etetin bolady, – deıdi Minaıdar Boranbaev. Onyń aıtýynsha, kooperatıv turǵyndardan sútti qazirgideı tıyn-tebenge emes, olardyń ájetin shyǵaratyndaı baǵaǵa satyp alady. Shartty túrde lıtri 100 teńge dep baǵalanǵan súttiń 20 teńgesi ony uqsatýǵa, 10-15 teńgesi kooperatıvti damytýǵa ustalady, sonda qalǵan somanyń barlyǵy da sharýanyń adal eńbegi bolyp sanalady. Ettiń de, súttiń de paı­dasynan ortaq qorǵa paıyzdy soma ustalady da, ol tehnıka, basqa kerek-jaraqqa jum­salady. Sonyń arqasynda kooperatıv osy kezge deıin kútimsiz, qaraýsyz qalǵan jaıy­lymdardyń, shabyndyqtardyń sapasyn jaq­sar­tady, ekpeshópter egip, ony kútip otyrýdy qolǵa alady. Aýladaǵy mal úshin veterı­narlyq qyzmet kórsetiledi. Eń bastysy, jem-shóp kooperatıviniń múshelerine arzan baǵa­men satylyp, úıine túsirilip beriledi. – Kooperatıv músheleriniń keńesimen turǵyndarǵa qolaıly jańdaıdyń barlyǵy da jasalatyn bolady. Mysaly, turǵyndar sa­ýyn sıyrdy qolda ustaıdy, al boıdaq mal­dyń barlyǵyn bordaqylaý alańynda baǵatyn bolamyz. Onyń syrtynda kooperatıv asyl tuqymdy mal ósiretin bolady, – deıdi Minaıdar Boranbaev. «Jańa Áıet» aýylsharýashylyq tutyný­shylar kooperatıvi Taran aýdanyndaǵy Qaı­rankól, Belınskıı, Smaıylov, Abaı, Krasnogor, Oktıabr, Bozbek, Naberejnyı sııaqty bir­­neshe eldi mekender turǵyndaryn qura­myna alatyn bolady. Osy isti uıym­das­tyrýshylardyń biri, Serikbaı Bısetaev ta osy kooperatıvke múshe bolyp kirdi. – Kooperatıv ne úshin qurylýy kerek? Ol qorasynda mal ustap otyrǵan aýyl turǵyn­darynyń qajetin óteıtin qurylym bolýy kerek. Al ol, eń aldymen, arzan jem-shóp, ve­terınarlyq qyzmet, mal basyn kóbeıtý, ón­dirgen ónimin ótkize alý bolmaq. Munyń bar­lyǵyna memleket tarapynan qoldaý bar. Ony qolǵa alý úshin Úkimet bekitken barlyq ınstıtýttarmen belsendi jumys isteý kerek. Kooperatıvke baılanysty jumystardyń jol­ǵa qoıylýy, júzege asýy úshin arzan kredıtter, qarjy kerek ekeni belgili. Sonda ǵana aýylda turǵan aǵaıynnyń qorasyndaǵy mal onyń kúnkórisine erkin jetip, tabysty paıda keltiredi. Sonda jurt qalaǵa qasha bermeı, aýylǵa turýǵa umtylady, – dedi Serikbaı Bısetaev. «Jańa Áıet» ATK «Agrarlyq kredıttik korporasııa» aksıonerlik qoǵamyna óziniń bıznes josparyn usynyp, jeńildikpen qar­jy alýdyń qamynda júr. Minaıdardyń kózdegeni bolyp, Taran aýdanyndaǵy eldi mekender turǵyndary, Lısakov pen Rýdnyı qala­syndaǵy sút zaýyty, shujyq sehy tuty­nýshylar kooperatıvine birikse, olar óndir­gen ónimdi de alysqa aparamyz, ótkizemiz dep kóp áýrege túspeıdi. Tutynýshylar kooperatıvi óndirgen sút pen etti, shujyqty aldymen Rýdnyı, Lısakov qalalary, Taran aýdany orta­lyǵynyń turǵyndary tutynatyn bola­dy. «Jańa Áıet» osy kúndi armandaıdy. Oǵan jergilikti bılik tarapynan sál qoldaý kórsetilip jiberilse, jaǵymdy jańalyqtyń lebi eskendeı bolyp tur. Názıra JÁRIMBETOVA. Qostanaı oblysy, Taran aýdany.