Qasat qardyń kóbesi sógile qoımaǵan kúnderdiń biri edi, anam daladan úıge qýana kirdi.
– Kóktemniń alǵashqy habarshysy – náýrizek kelipti, – dedi.
Bul bizge «alystaǵy ákeleriń kelipti» degenmen birdeı estildi. Dalaǵa júgirip-júgirip shyǵyppyz.
Kóp keshikpeı shyqylyqtap júrgen kip-kishkene náýrizek qusty kórdik. «Myna aıazda qalaısha tońbaıdy eken?» dep tańyrqaǵanymyz esimizde. «Barmaqtyń basyndaı ǵana osy qus qalaı ǵana kóktemdi ilestirip ákeledi?» dep tańyrqaǵanymyz da umytylmapty.
Arada kóp ótpeı kók júzinde tyrnalar tyraýlady. Munan soń qarlyǵash shyqylyqtady.
Biz bala kezimizde aspanǵa kóp qaraıtynbyz. Aspan áleminiń qojaıyndary – qustar bizdi ǵajaıyp álemge jeteleıtin. Áke-sheshemizden urys estisek, qus bolyp ushyp ketkimiz keletin (Qazir de úlkender jerdegi julymyrlyqtardan jerigende kókke ushyp ketkisi keletininde úlken syr jatyr-aý). Sol úlkender qustyń ushqan-qonǵanyna qarap sharýa kúıtteýshi edi. Máselen, «jyl qustary toptalyp ushsa, jylymyq kúz sozyla túsedi» dep otyratyn sharýa baqqan qarııalar.
Kóktem saıyn kógimizde tyraýlaıtyn tyrnalarǵa qarap túrli joramal aıtatyn biz tabıǵatqa sán berip, kók aspanǵa kórik syılap, kúlli bolmys-jaratylysymen ǵajaıyptar álemine jeteleıtin qustar álemin jete bilmeıdi ekenbiz. Sol bilmeıtinderimizdiń arasynda Túlkibas aýdanynyń shekarasyndaǵy Shaqpaq ata aýylynda ornalasqan ornıtologııalyq stansasy bar. Jýaly aýdanynyń shekarasyna taban tıe oń jaǵymyzda Tıan-Shan taýynyń súıirlene bitetin jazyǵynda jaǵalaı ornatylǵan tordyń syryn ári-beri jóńkilgen jolaýshylar bilgen emes. «Egistikke mal túspes úshin qoıylǵan tor shyǵar» dep tuspaldaǵan jolaýshylar sol oıdyń jetegimen ári qaraı tarta beredi. Biz de kóp jolaýshynyń biri retinde óte shyǵar ma edik, kezdeısoq osy jerde ornıtologııalyq stansa baryn estip qalmaǵanda.
Sonymen, «Shaqpaq asýy qaıdasyń?» dep tartyp kettik. Osy jerde redaksııa tapsyrmasymen shuǵyl jolǵa shyqqan jýrnalısterge qoldaý bildirgen Túlkibas aýdany ákiminiń orynbasary Janar Bektaevaǵa alǵaýsyz sezimmen alǵysymyzdy jetkizip qoıǵandy jón sanadyq.
Shaqpaq asýy áli de qystyń qursaýynda eken. Shaǵyn eldi mekendi qar basyp qalypty. Teledıdardan Batys oblystardaǵy qys qyspaǵyn kórip júrmiz ǵoı. Shatyry ǵana qyltıyp turǵan úılerdi kórgende eriksiz tańyrqadyq. Shaqpaq ornıtologııalyq stansasynda 20 jyldan beri qyzmet isteıtin Ramazan Qudabaev bizdi biraz jaıttan habardar etti.
Jalpy, ornıtologııa termınin alǵash ret ǵylymǵa HVI ǵasyrda ıtalıan ǵalymy Ý.Aldrovandı engizgen. Ornıtologııa – qustardyń damýyn, fızıologııasyn, jer betine taralýyn zertteıtin ǵylym. HH ǵasyrdyń 70-80-jyldary Qazaqstan aýmaǵynda, onyń ishinde buryn az zerttelgen Tıan-Shan, Altaı taýlaryn, Betpaqdala óńiri men Mańǵystaý, Bozashy shóleıtti aımaqtaryn mekendeıtin qustarǵa ornıtologııalyq zertteýler tolyq júrgizilgen. Qustardyń qonys aýdarýy − ózgeshe bir álem. Onyń áýe jolymen ushyp ótetin baǵytyn zertteseńiz, talaı qupııaǵa qanyq bolasyz. Ǵalymdar, ornıtologtar qustarǵa syrǵa salý arqyly olardyń popýlıasııasynyń jaǵdaıyn, sırek kezdesetin jáne joıylyp bara jatqan túrlerin anyqtaıdy. Sý qustaryn paıdalaný, jándikqorekti qustardy ózen boıyndaǵy jáne taýdaǵy ormandarǵa qonystandyrý arqyly olardyń aýyl sharýashylyǵyna tıgizetin paıdasyn anyqtaý da mańyzdy. Máselen, bir qarlyǵash búkil jaz boıy 1 mıllıon qurt jeıdi eken. Qaratorǵaılardyń bir toby balapandarymen 22 tonna shegirtkeni azyq etedi desedi (Osy jerde bizdegi dıqandardyń ala jazdaı shegirtkeler shabýylyna ushyraýy eske túsedi).
Qazir dúnıejúzilik Nemis ornıtologııa qaýymdastyǵy, Brıtanııa, Amerıka qus zertteý ortalyqtary, Mýmbaı (Úndistan) ornıtologııa qaýymdastyǵy, taǵy basqa da halyqaralyq uıymdar ǵylymı jumystar júrgizedi. Qazaqstanda Ǵylym Akademııasynyń Zoologııa ınstıtýty qustar álemin zertteýdi 1966 jyly bastady. Ornıtolog ǵalym I.A.Dolgýshınniń basshylyǵymen qustarǵa saqına salyp, zertteýmen aınalysatyn ǵylymı ortalyq uıymdastyryldy.
Mine, sonda Shaqpaq ata asýy nege tańdaldy? Tıan-Shan taý jotalary elimizdiń ońtústik-shyǵysynda 1000 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Mine, osy taý jotalarynan óte almaǵan jyl qustary Shaqpaq ata asýy arqyly ushyp ótýge májbúr. Dál osy jerde Tıan-Shan men Qarataý taýy túıisedi de, eki aralyq oıpań bolyp keledi. Jyly jaqtan ushyp kele jatqan jyl qustary osy oıpań-qýys jerden kóktemde beri, kúzde ári ushyp ótedi eken. Sodan keıin kúzde qustar ońtústiktegi jyly aımaqtarǵa qaıtarda Shaqpaq ata asýyndaǵy osy jazyq jerge aıaldaıdy. Endeshe, ornıtologııalyq stansa salýǵa qolaıly oryn emes pe? Demek, jyl qustarynyń demalyp óter úlken aıaldamasy (bálkim, áýejaıy desek te jarasar) qasıetti Túlkibas aýmaǵynda jatyr! Bul da tabıǵattyń bizge jasaǵan úlken tartýy.
Ornıtologtar soltústikten ońtústikke qonys aýdaratyn qaratorǵaı, sháýqarǵa, taǵanaq, torǵaı, taǵy basqa da qustardyń Shaqpaq ata asýy arqyly ótetinin saqına salý arqyly anyqtaǵan. Dál osy asý arqyly qustyń 200-den asa túri kóktem men kúzde ári-beri ótedi eken.
Al, osy kezde ornıtolog ǵalymdar eki jotanyń arasyndaǵy berik jipten toqylǵan úlken torlardy bıik baǵandarǵa kerip baılaıdy. Konýs pishindi torǵa túsken qus qaıta shyǵa almaıdy. О́ıtkeni, tordyń artqy sheti birte-birte tarylyp, qus sııatyndaı qýysqa aınalady. Osy qýys arqyly qus arnaıy jáshikke túsedi. Jáshikke túsken qusty zertteýshiler laboratorııalyq tekserýden ótkizedi. Sıraǵyna rettik sany jazylǵan saqına salady. Qus týraly barlyq málimet arnaıy jýrnalǵa tirkeledi. Munan soń qus bostandyqqa jiberiledi. Qustar ártúrli qaýipti, juqpaly aýrýlardyń qozdyrǵyshyn (ensefalıtter, arbovırýster, gelmıntter) denesinde saqtaýshy ári tasymaldaýshy bolýy múmkin. Mundaıda dárigerler saqtyq sharalaryn jasaıdy.
Saqına salý arqyly qustardyń qaı aımaqtarǵa ushyp baratyny men qansha jyl ómir súretini de anyqtalady. Máselen, saqınalaý ádisimen kádimgi shaǵala – 32, kúmis tústi shaǵalalar − 36, qaratorǵaı 15 jylǵa deıin ómir súretini belgili bolǵan. Shaqpaq asýynda jáne Alakólde Ispanııa men Úndistanda saqınalanǵan torǵaılar torǵa túsken. Sondaı-aq, torǵaılar Úndistan men tropıkalyq Afrıkada, sur qarlyǵashtar Afrıka men Madagaskarda, tyrnalar Ońtústik Azııada, shaqshaqaılar Afrıkada qystaıtyny anyqtalǵan.
Iá, bizdiń Jer sharynyń qurlyqtarǵa bólinýin geograf ǵalymdar qustardyń taralýy men qonys aýdarýyn esepke ala otyryp jasaǵanyn da bile júrýimiz kerek. Sonymen birge, Shaqpaq ata asýyndaǵy ornıtologııalyq ortalyq Qazaqstan men Orta Azııadaǵy biregeı zertteý mekemesi ekenin de umytpalyq. Munda birneshe memlekettiń ǵalymdary jumys isteıdi.
Jaratqan ıemiz álimsaqtan eki tirshilik ıesin azat etip jaratypty. Olar – adamdar men qustar. Jerdegi pendelerden góri aspandaǵylar erkin de azat. Desek te, Qazaqstandy Otanym dep sanaıtyn barsha qaýym azattyq pen tatýlyqtyń tátti dámin sezinip keledi. Egemen elimizdiń týynda erkindik pen bostandyqtyń sımvoly retinde beınelengen qyran yqylym zamandarda attyń jalynda, túıeniń qomynda kóship-qonyp ómir súrgen qazaq halqynyń turmys-tirshiliginde, tanym-túısiginde erekshe oryn alǵan qasterli qus. Iá, kók júzin erkin sharlaǵan qus ataýly tarıhymyzben tamyrlas, nanym-senimimizben ortaqtas eken.
Áne, kóktemdi qanatyna qondyryp, Ońtústigime qustar da kelip jetti. Shyqshy taýǵa, qarashy aınalaǵa, kók kóılek kıgen kóktemim toty qustaı myń qulpyryp, tirshilikti balqytyp alaý ottan ala qashyp kóńildi alaburtqan, jarq etip kórinbeı me ala bulttan?!.
Sabyrbek OLJABAI
