Sýdıalyq ádep kodeksi halyqaralyq talapqa saı

Memleket basshysynyń «100 naqty qadam» Ult josparynda sot jáne quqyq qorǵaý organdarynyń jańǵyrtylýy jáne zań ústemdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan 19-qadamda sýdıalardyń esep be­rý tártibin kúsheıtý, jańa Ádep ko­deksin jasaqtaý qajettigi týrasyn­da aıtyldy. Oǵan qosa, sońǵy ýaqytta qoǵamda oryn alǵan shynaıy evolıýsııalyq quqyqtyq jáne moraldyq normalar jańa halyqaralyq zańnamaǵa saı Sýdıalyq ádep kodeksin ázirleýge negiz boldy. О́ıtkeni, sýdıaǵa beri­letin ókilettilik ulttyq quqyqqa ǵana emes, demokratııalyq elder­de quptalǵan halyqaralyq quqyq­qa da baǵynyshty. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, Sýdıalyq ádep ko­deksiniń qabyldanýy Prezı­dent qoıǵan mindetterdiń oryn­dalýyn qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan. Sondyqtan, jańa Ko­dek­stiń jobasy BAQ pen sý­dıa­­lyq korpýstyń barlyq deń­geıin­de jáne halyqaralyq quqyq­tyq uıymdarda, sondaı-aq, quqyq­tyq ınstıtýttarda keńinen talqy­la­nyp, óziniń oń baǵasyn aldy.

Alǵashqyda kópshilik nazaryna 44-baptan turatyn Ko­deks jobasy usynyldy. Keıin tarazylaı kele 15-baptan turatyn Kodeks bekitildi. Atal­ǵan Ádep kodeksiniń jobasy elimiz­de ǵana emes, Venesııadaǵy Quqyq arqyly demokratııa úshin Eý­ro­palyq Komıssııasy (Venesııa ko­mıssııa­sy) sııaqty halyqaralyq uıym tarapynan da oń baǵasyn aldy.

Atalǵan jańa Kodekske qolda­nys­taǵy Kodekstiń negizgi qa­ǵı­dalaryn saqtaı otyryp, ja­ńa normalar engizildi. Jáne bas­qa da memleketterdiń oǵan uqsas aktileriniń jańa uǵym­dary, erejeleri men baptary qam­tyl­ǵanyn atap ótken jón. Kodeks kirispesinde el Konstıtýsııa­synyń, «Qazaqstan Respýblı­kasynyń sot júıesi men sýdıa­larynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańynyń normalary, halyqaralyq quqyqtyń, sonyń ishinde Sýdıalar minez-qul­qynyń Bangalor qaǵıda­larynyń talaptary eskerilgendigi aıtylady.

Búgingi tańda atalǵan ádep qaǵı­da­lary qyzmettegi jáne ots­tav­­kadaǵy sýdıalarǵa teń qolda­nylady. Kodekstiń ár baby qu­qyqtyq jáne qoǵamdyq júkte­mege ıe. Endeshe, osy oraıda oqyr­man qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn keıbir baptarǵa toqtalaıyq. Má­selen, sýdıanyń joǵary márte­besi men jaýapkershiligi Kodekstiń 1-babynda kórinis tapqan. Sýdıa qashanda bergen antyna berik bolýǵa, qoǵamdyq qyzmet pen turmystyq jaǵdaıda kez kelgen áreketterdi júzege asyrǵan kezde, ádepsiz júris-turystyń kórinisterine jol bermeı, sýdıa laýazymynyń joǵary mártebesine laıyq bolyp, ádep normalaryn múltiksiz saqtaýy tıis. Kodekste sýdıanyń joǵary mártebesine baılanys­ty sot tóreligin iske asyrýda onyń minez-qulyq qaǵıdalary bekitilgen. Mysaly, sýdıa sot otyrysyn júrgizýdiń joǵary mádenıetin qamtamasyz etýge, ózin laıyqty, ádepti ustaýǵa jáne proseske qatysýshylardan sondaı qarym-qatynasty ıaǵnı, sotty qurmetteýdi talap etýi tıis. Sonymen qatar, saıası jáne qoǵamdyq máseleler boıynsha onyń pikir bildirý erkine quqyǵy shektelmeıdi. Alaıda, onyń saıası partııada jáne saıası maqsatty kózdeıtin qo­ǵam­dyq birlestikterde bolýy qyzme­tine saı kelmeıdi, ári ol sot bıliginiń be­de­line kúmán týǵyzbaý úshin, óziniń dinı na­nym­dary men kózqarastaryn nası­hat­taýǵa, dinı nyshandarǵa degen óz kóz­qa­rasyn jarııa túrde bildirýge tıis emes.

Kodekste sýdıanyń sot qyzmetinde buqaralyq aqparat quraldarymen ózara baılanysý múmkindigi de kórsetilgen. О́ıtkeni, sýdıa jýrnalısterdiń kómegimen kópshilikke sottarda ne bolyp jatqany nemese qandaı sheshimder qabyldanǵany týraly aqparat bere alady. Bul jurtshylyqtyń aldynda sot tóreliginiń bedelin arttyrýǵa yqpal etedi. Máselen, Kodekstiń 9-babynda sýdıanyń sot qyzmetiniń buqaralyq aq­pa­rat quraldarynda kásibı tur­ǵyda kórsetilýine yqpal etýge tıistigi aıtylǵan. Sýdıa buqa­ra­lyq aqparat quraldaryna isti qa­raý­dyń prosestik satylary týraly aqparatty, qabyl­dan­ǵan sot sheshimine túsindir­meni, materıaldyq jáne prosestik qu­qyqtyń normalaryn qoldanýdyń qalyptasqan sot praktıkasy týraly aqparatty bere alady. Sondyqtan, sýdıa laýazymyna kirise otyryp, ózine qyzmetten tys kezinde de erekshe talaptardy oryndaý mindettiligin júkteıdi. Sebebi, ol sot laýazymyna kir keltirmeýi kerek.

Sýdıa árdaıym kópshilik nazarynda bolǵandyqtan, qoǵam qashanda onyń moraldyq kelbetine qatań talaptar qoıady. Sýdıaǵa otbasynda qoıylatyn jo­ǵary moraldyq qasıetter týraly 12-bapta aıtylǵan. Son­daǵy talaptar sýdıanyń óz abyroıyna nuqsan keltirmeý, sot bıligi bedelin túsirmeý úshin qaras­tyrylǵan. Al Kodekste jazylǵan ádep qaǵıdalary men normalaryn buzǵan jaǵdaıda, oǵan qatysty Sýdıalyq ádep jónindegi komıssııasy týraly erejede kózdelgen qoǵamdyq yqpal etý sharalary qoldanylady.

Qoryta aıtqanda, Sýdıalyq ádep kodeksin qabyldaý Ult jos­parynyń zań ústemdigin qamta­masyz etýge baǵyttalǵan mańyzdy qa­damdardyń biri bolyp tabylady.

Sýdıalardyń ádep kodeksiniń qaǵıdalaryn qoǵam talabyna saı jetildirý – basty mindetterdiń biri. Sýdıa­lyq ádep kodeksi sýdıalar korpý­synyń qazirgi quramyn kásibı jáne ada­mı-ádep jaǵynan nyǵaıtýdyń qura­ly bolýy tıis. Halqy zańyn syılaı­tyn, sotyna senetin qoǵam – eń damy­ǵan qoǵam bolyp tabylady. Son­dyq­tan, bıliktiń úshinshi tarmaǵy – sot júıesi senimge selkeý túsirmeýi tıis.

Tynyshtyq 

MOLDAHMETOVA,

Joǵarǵy sot sýdıasy