Shoıyn joldyń boıyndaǵy shahar

Uly Abaı Qaramola sezinde tóbe bı bolyp, tórelik etken, jońǵarǵa qarsy joryqtarda erligimen kózge túsken Dáýletbaı, Kókjal Baraq, Bekjan batyrlar men Tóleý Kóbdikov syndy halyq aqyny dúnıege kelgen kıeli jer edi. Poıyzdary toqtaýsyz júıtkip jatatyn, depo jóndeýmen KSRO kólemine deıin tanylǵan, «Aq qaıyń, kók bastaýly Qara qalba, qaınaǵan óndirisi Shar men Jarma» dep aıtystyń aqbereni Qalıqan Altynbaev jyrǵa qosqan toǵyz joldyń torabyndaǵy dúrkiregen óndiristi shahar edi. Tórtkúl dúnıeni dúr silkindirgen ámirshi Shyńǵyshan da bir zamanda qalyń áskerimen Shar ózenin kókteı ótken desedi. Aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyq osyndaı taǵylymdy tarıhy bar Shar shaharynyń búgingi jaıy qalaı? Jýyqta buryn óz aldyna jeke aýdan bolyp tasy órge domalaǵan, búginde Jarma aýdanyna qaraıtyn Shar qalasyna arnaıy baryp, tynys-tirshiligimen tanysyp qaıttyq.

Temir jol: keshe hám búgin 

Sharǵa tabany tıgen jurttyń kózi eń áýeli shıyr-shıyr shoıyn joldarǵa tú­se­di, odan soń otarbalardyń ýiline qulaq tú­redi. Shaǵyn shahardyń qaı jerine bar­sańyz da, jolyńyzdy temir jol kes-kes­teıdi. Temir jol boıynan relsterdi ty­qyldatqan qyzǵylt jeıdeli kıim kıgen qyz­metkerlerdi kóresiz. Osy kórinisterge qa­raısyz da, Shardyń shyn máninde temir jol­shylar qalasy ekendigin sezinesiz. Ra­synda solaı. Qala turǵyndarynyń kóp­shi­ligi temir jolǵa qatysty mekemelerde eń­bek etedi. Resmı derekterge súıensek, mun­daǵy 800-ge jýyq turǵyn temir jol salasynda ter tógip júr eken.

Almaty-Zashıta, Pavlodar-Almaty, Qaraǵandy-Semeı, Semeı-Qyzylorda, Astana-Zashıta, Tashkent-Novosibir, Bishkek-Novokýznesk, Almaty-Novosibir baǵytyndaǵy poıyzdar Shardyń ústimen ótedi.

Qalada temir jolǵa qatysty mekemeler kóp. Sonyń eń úlkeni – «Qamqor Lokomotıv» JShS-ine qarasty Shar Lokomotıv jóndeý deposy. Osydan biraz ýaqyt buryn qysqartý júrip, 210 adamnan 108 qalypty.

− Biz alǵash jumysqa kelgen kezderi 800-ge jýyq jumysshy bolatyn. Mashınısterdiń ózi 600-diń ústinde edi. Poı­yzdar da kóp edi ol kezde. Kúni-túni aǵy­lyp jatatyn. Táýligine 27 jup poıyz óte­tin. Qazir poıyzdardyń aǵyny azaıdy, jón­deý jumystarynyń kólemi de kemidi, − deıdi osy mekemede 1979 jyldan beri ta­ban aýdarmaı eńbek etip kele jatqan te­mir­jolshy Serikqazy Súleımenov.

«Elý jylda − el jańa». Shar Lo­ko­mo­tıv jóndeý deposy fılıalynyń bas ın­jeneri Rınat Uzaqov mundaǵy qyz­met­ker­ler sanynyń qysqarýyna óndiriske ja­ńa tehnologııalardyń engizilýi óz áse­rin tıgizip jatqanyn aıtady. Jańa teh­nı­kanyń aty jańa tehnıka. Buryn 50 adam jaby­lyp atqaratyn jumys búginde jal­ǵyz kisiden aspaıdy. Kásiporynǵa sońǵy jyl­dary Qytaıdan jańa qurylǵylar aly­nyp, jańa teplovozdar ákelinipti. Bul me­keme negizinen teplovozdardy, onyń ishin­de lokomotıvterdiń qos doń­ǵa­laǵyn jón­deýmen shuǵyldanady. 2010 jyly «Qazaq­stan temir joly» ult­tyq kompanııa­synan SDP-M №2880 marka­ly qar tazalaý mashınasyn kúrdeli jónd­eý­den ótkizýge tapsyrys alyp, 1980 jyldan be­ri jóndeý kórmegen tehnıkany zaman ta­labyna saı jaraqtandyryp, saltanatty túrde tabys etipti. Depo qyzmetkerleri 2013 jyldyń naýryz aıynan bastap amerıkalyq «GE» kompanııasymen birge ja­ńa «Evalıýshen» teplovozdarynyń qos doń­ǵalaǵyn jóndeýdi elimiz boıynsha bi­rin­shi bolyp qolǵa alypty. Kásiporyn ne­gizinen tapsyryspen jumys isteıdi. Tı­isinshe tabystary da soǵan baılanysty.

− Shar lokomotıv deposy dúrkiregen me­kemelerdiń biri edi. Kezinde respýblıkada 2-3-orynnan túspeıtin. Depo jumys istep jatyr ǵoı, biraq burynǵy deńgeıde emes. Jumys kólemi, tapsyrys azaıdy. Bu­ǵan tender men konkýrstar da áserin tı­gizbeı otyrǵan joq. Tenderdi negizinen Astana men Almatydaǵy kompanııalar je­ńip alady. Keleshekte Shar deposyna tap­syrystar kóbirek berilse, mekeme talaı adamdy jumyspen qamtyp, áli talaı jyl toqtaýsyz jumys isteıtini anyq, − deı­di Jarma aýdandyq ekonomıka jáne bıýd­jettik josparlaý bóliminiń basshysy Nazym Seıitqazına.

Qala mártebesi qala ma?

10 myńǵa jýyq turǵyny bar shaǵyn shahar halqyn kópten beri alańdatyp júrgen máseleniń úlkeni – osy. 1963 jyly qala mártebesin alǵan Shar qalasynyń muǵalimderi men dárigerleri aýyldy jerlerge beriletin 25 paıyzdyq ústemaqyny ala almaı keledi. «Dıplommen − aýylǵa» baǵdarlamasymen kelgisi keletin jastarǵa da eshqandaı jeńildik qarastyrylmaǵan. Ne úshin? Qala mártebesi bolǵany úshin. Bul máseleni qala turǵyndary Par­la­­­ment Májilisiniń depýtaty Nurtaı Sa­­bılıanovqa da jetkizgen. Halyq qa­la­ý­­­l­ysy Úkimet basshysynyń atyna de­­­pýtattyq saýal joldap, 10-20 myń tur­­ǵyny bar aýyldaǵy qyzmetkerlerge, jas­­tarǵa beriletin jeńildikter osyndaı sha­­m­adaǵy halqy bar shaǵyn qalalarǵa da be­rilýi kerektigin aıtyp, birqatar usy­nys­taryn jetkizgen bolatyn.

«Qala halqy shaǵyn qala bolsa da, qala sııaqty balalardyń demalys oryndary, jastardyń baratyn jerleri (sport alańdary) bolsa deıdi. Qaladaǵy sııaqty abattandyrý jumystary júrgizilip otyrsa, kóshelerge konteınerler qoıylsa, «Gorvodhoz» mekemesine qosymsha jumystarǵa ruqsat berilse nemese «Komhoz» ashylsa degen usynystar jasaýda. Negizinen qala halqy keıingi bir jylda istelinip jatqan jumystarǵa rıza, óıtkeni, Shar jańa qalaǵa uqsap keledi dep jıyndarda aıtylyp júr. Qala bolyp turyp aýylǵa aýysýǵa kópshilik kelispeıdi, qalada istelinip jatqan jumystar bar. Kelesi jyldary qalaǵa úkimet tarapynan jyl saıyn 1-2 páterli úıler salynyp, jol asfalttalsa, jaryq tartylsa qala halqy eshqaıda kóshpeıdi. Qalada 800-ge tarta adamdar temirjol salasynda, 600-700-ge jýyq adam bıýdjettik salada, 500-den artyq adam jeke kásipkerlikpen aınalysýda. 276 ustaz ben dárigerler 25 paıyzdyq ústemaqy alady dep, salyq pen natorıattyq jeńildikter qarastyrylmaǵan dep qalany aýylǵa aýystyrýǵa kelispeıdi. Ustazdar men dárigerler jumys istep júrgen halyqtyń 10 paıyzyn ǵana quraıdy. Shar qalasy Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy 4 shaǵyn qalanyń quramyna kirgen. Keıingi jyldary shaǵyn qala retinde qarajat bólinbese de, keleshekte ınvestısııa quıýǵa qolaıly. Aýdan tarapynan bıylǵy jyly 170 mln. teńge bólindi, osyndaı qarajat 4-5 jylda bólinse qala naǵyz shaǵyn qala bolady degen senimdemiz».

Shar qalasynyń qoǵamdyq uıymdary men aýdandyq máslıhat depýttarynyń byl­tyrǵy jyldyń qarasha aıynda Jar­ma aýdanynyń ákimine joldaǵan hatynan bi­raz jaıtty ańǵarýǵa bolatyn sekildi. Aý­dandyq ekonomıka jáne bıýdjettik jos­parlaý bóliminiń basshysy Nazym Seıit­qazına osy máselege oraı ob­lysqa, oblys Ulttyq eko­no­­mıka mı­nıstrligine hat jol­da­ǵa­nyn aıtty. Biraq ázirge jaý­ap kelmegen.

− Qala tur­ǵyn­dary qala már­tebesin qal­dyryp, so­nymen qosa aýyldy jerlerge beriletin je­ńildikter bizge de berilse, osy jó­nin­de Úkimette arnaıy baǵdarlama qa­byl­dansa deıdi. Bul – elimizdegi shaǵyn sha­har­lardyń barlyǵyna ortaq problema. Qa­ladaǵy úılerdiń 80 paıyzy aýyz sýmen qam­tylǵanymen, ortalyqtandyrylǵan jy­lý júıesi joq. Turmys-tirshiligimiz qaladan góri aýylǵa jaqyn. Eger jo­ǵa­ry­da aıtylǵan másele sheshimin tapsa, tur­ǵyndar eshqaıda ketpeıdi, − deıdi Shar qalasynyń ákimi Murathan Sákenov.

Qala basshysy toǵyz joldyń tora­byn­daǵy temirjolshylar shaharynyń bo­lashaǵy bar ekenin, qala irgesindegi Sement zaýyty tolyq qýatynda jumys is­te­gen kezde talaı adamǵa eki qolǵa bir kúrek tabylatynyn aıtady. Qazirgi ýa­qytta bul zaýytta qalanyń 300-ge jý­yq turǵyny jumys istep jatqan kó­ri­nedi. 2015 jyly Shar qalasyndaǵy ón­diristik ónimniń kólemi 5953,2 mln teń­g­e­ni qurasa, 2016 jyly 3 362,1 mıllıon teń­gege, ıaǵnı 43,5 paıyzǵa tómendepti. Al «Qazaqsement» JShS-indegi seme­nt óndirisiniń kólemi 249,3, klınker 219,8 myń tonnaǵa kemigen kórinedi. Bu­ǵan Re­seı­d­en keletin arzan baǵadaǵy se­ment­tiń el naryǵyna saýdaǵa shyqqany áser etti deı­di mamandar.

Shardaǵy taǵy bir túıtkildi másele − kó­shelerdiń durys jaryqtandyrylmaýy. Ja­ryq máselesiniń jyrǵa aınalyp otyr­­ǵanyn qala ákimi de jasyrmady. Sha­hardaǵy 20-dan astam kósheniń tek 8-niń ǵana jaryqtandyrylǵanyn aıtqan Murathan Sákenov bıyl qaladaǵy 4 kó­she­niń joldary jóndelip, birneshe kóshege ja­ryqtandyrý jumystaryn júrgizýdi jos­parlap otyrǵandaryn jetkizdi.

Joldar jóndeledi, kósheler jaryqtandyrylady

Osydan birer jyl buryn Sharǵa jol tús­kende qala turǵyndarynyń «Sharǵa esh­kim qaraspaıdy. Aýdan ortalyǵy Qal­ba­taýǵa qarańyzdarshy. Tup-týra Las-Ve­gas. Jarqyrap tur», dep ókpesin aı­typ, muńyn shaqqandary esi­mizde qalypty. Osy jo­ly barǵanda shar­lyq­tar­dyń bul pikiriniń óz­gerip, erteńgi kúnge senimmen qaraı bastaǵanyn ańǵarǵandaı bol­dyq.

− Sońǵy jyldary qalamyzǵa kóńil bó­li­ne bastady. Byltyr uly Abaıdyń keý­de músini qoıyldy. Úsh júz oryndyq qa­zaq mek­tebi ashyldy. Kóshelerimiz aba­ttandyryl­dy. Endigi bir másele – qalaǵa úlken sport modýli qajet, − deıdi osyn­daǵy byltyr ashylǵan B.Tursynov atyn­daǵy qazaq mektebiniń hımııa pániniń mu­ǵalimi Sáýle Júnisova.

Shar qalasyna byltyr respýblıkalyq, aýdandyq jáne qalalyq bıýdjetten uzyn sany 170 mıllıonǵa jýyq qarjy bólinip, shahardyń sý qubyrlary, qalaishilik jol­dar jóndelip, Karelın atyndaǵy or­t­a mekteptiń qazandyǵy men ortalyq em­hana kúrdeli jóndeýden ótkizilip, abat­tan­dyrý, kóriktendirý jumystary júr­gi­zilgen-di.

Shardaǵy byltyr bastalǵan jumystar bı­yl jalǵasyn taba ma? Aǵymdaǵy jy­ly qansha qarjy bólinedi? Qandaı ju­mys­tar júrgiziledi? Shar turǵyndaryn tol­ǵandyryp júrgen saýaldardy Jarma aý­danynyń ákimi Nurlan Sydyqovtyń ózi­nen suradyq.

− Osydan bir jarym jyldaı ýaqyt bu­ryn aýdanǵa ákim bolyp kelgenimde Shar qa­lasynyń turǵyndarymen kezdestim. Kez­desýde halyq ákimniń jumysyna kó­ńil­deri tolmaıtynyn, «aqshanyń bári aý­dan ortalyǵy Qalbataýǵa ketedi, bu­ryn­­ǵy aýdan ortalyǵy Sharǵa eshkim nazar aýdarmaıdy», dep narazylyqtaryn bil­dirdi. Biraz jumystardy jasaımyz dep ýáde berdim sol kezdesýde. Sodan keı­in arnaıy jospar quryp, baǵdarlama ázir­ledik. Aýdandyq bıýdjettiń birshama bó­ligin Sharǵa baǵyttadyq. Negizinen qa­lany abattandyrýǵa, kóshelerdi jón­deý­ge, jaryqtandyrýǵa kóńil bólip ja­tyr­myz. Aýdanymyzdaǵy jalǵyz sý­bur­qaqty Sharǵa ornattyq. Mádenıet úıin jóndep, aldyna Abaı atamyzdyń es­ker­tkishin qoıdyq. 2016 jyly osyndaı ju­mys­tardy qolǵa aldyq. Jyl sońynda ót­ken halyqpen kezdesýde turǵyndar rı­zashylyqtaryn bildirdi, − degen aýdan áki­mi bıyl qalanyń 4 birdeı kóshesin jón­deýge aýdandyq bıýdjetten 104 mıllıon teńge qarastyrylǵanyn aıtty.

Sonymen qatar qaladaǵy aýyl balalary baryp-kelip oqıtyn 80 oryndyq ınternat­ty jóndeýden ótkizýge res­pýb­lı­kalyq bıýdjetten 55 mıllıon teńge bó­linipti.

Túıin

Shyǵystaǵy shaǵyn shaharlardyń bi­ri Shardyń biz kórgen, biz estigen má­se­leleriniń bir parasy osyndaı. Qala­da­ǵy túıtkildi máselelerdi sheshýge aý­dan tarapynan múmkindiginshe kómek kór­setilip jatqanymen munyń azdyq ete­tinin ańǵarǵandaı boldyq. Sondyqtan ob­lys, Úkimet tarapynan da qomaqty qar­jy bólinip, memlekettik deńgeıde ú­l­ken qoldaý, qamqorlyq jasalýy qajet se­kil­di.

Azamat QASYM,

«Egemen Qazaqstan»

Shyǵys Qazaqstan oblysy

Sýretterdi túsirgen avtor