Tómengi Talas boıyn jaǵalaı oryn tepken tarıhı jádigerler búginde kóziqaraqty kópshilikke tanys. Sol ortaǵasyrlyq eskertkishterdiń ózi-aq ulttyń uly tarıhyn jahanǵa áıgilep tur. Talas aýdanynyń Úsharal aýylynan soltústik-batysqa qaraı 35 shaqyrym jerde ornalasqan Aqkesene qaraýyl munara bekinisi de ǵasyrlar boıy ǵalamat qalpyn saqtaǵan kóne jádiger. Tarıhqa súıensek, Aqkesene qaraýyl munarasyn 1896 jyly alǵash ret ólketanýshy Vasılıı Kallaýr zerttegen eken. Sondaı-aq, Aqkeseneniń aqıqatyn ashý úshin 1945-1949 jyldary Jambyl oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi, 1980 jyly «Qazjobajańǵyrtý» mekemesi jumys júrgizgen. Zertteý nátıjeleri boıynsha bekinistiń sary topyraqqa irgetassyz qalanǵany anyqtalǵan. Sondaı-aq, Kallaýrdyń jazýynsha, Aqkeseneniń munaraǵa uqsas ekeni de belgili bolǵan.
– Bekinis buryshtarynda munaralary bar, qabyrǵalarmen qorshalǵan, tik buryshty alańqaı. Bekinis shyǵysyndaǵy Aqkesene degen atpen belgili munara dóńgelekteý kelgen, dıametri 11 metr, bıiktigi 9 metr. Munaranyń qurylysy HVII ǵasyrlarda turǵyzylǵan degen boljam bar. Qazba jumystarynan tabylǵan qysh materıaldarda sýarmaly emes qyshtardyń synyqtary kezdesedi. Al qamal odan buryn, ıaǵnı HII-HIII ǵasyrlarda turǵyzylǵan. Biraq tabylǵan materıaldar óte az bolǵandyqtan, bul ýaqytty anyqtaý qıyn. Sonymen, munara-bekinistiń merzimi týraly ártúrli boljamdar bar, – deıdi «Ejelgi Taraz eskertkishteri» qoryq-mýzeıiniń bólim basshysy Almas Muhtarov.
Aqkesene bekinisiniń qandaı maqsatta salynǵany belgisiz. Degenmen, keshegi jaýgershilik zamanda jaý ańysyn ańdyp, qazaq dalasyna qııa bastyrmaý úshin salynǵan bolýy múmkin degen oı keledi. О́ıtkeni, bekinistiń qalyńdyǵy 3 metrlik qabyrǵalardan turǵyzylǵan. Talaı ǵasyrlardy artqa tastap, aqıqatyn tolyq ashpaǵan kúıi búgingi kúnge jetken Aqkesene bekinisi Uly dalanyń ǵajap qundylyǵy ekeni daýsyz.
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy
