Taýyq jylynda oblys boıynsha 168,7 myń gektar jerge dán túsedi degen jospar bar. Onyń ishinde 84,5 myń gektarǵa dándi daqyldar, 7,4 myń gektarǵa maıly daqyldar, 60,1 myń gektarǵa mal azyqtyq daqyldar, 16,7 myń gektarǵa kartop, kókónis, baqsha ónimderi egilmekshi. Darııa boıyndaǵy eldiń negizgi daqyly kúrishtiń kólemi 78,4 myń gektar bolmaq. Sonymen qatar, byltyrǵy kúzde qyzylordalyq dıqandar 3089 gektar jerge kúzdik bıdaı egip tastaǵan edi. Búginde egis jaǵdaıy jaqsy dep otyr sharýalar.
Sharýaqor jurt aman bolsa, egin egiler-aý. Biraq jerge túsken dúnıeniń ónimdi bolmaǵy tuqymyna tikeleı baılanysty emes pe? Onyń jaıy qalaı? 2017 jyldyń egisine 612 tonna kúzdik bıdaı tuqymy daıyndalyp, egildi dedik. Al kóktemgi dala jumystaryna 484 tonna jazdyq bıdaı, 20,0 tonna arpa, 147,5 tonna maqsary, 223,5 tonna jońyshqa dap-daıyn tur. Al kúrishtiń 23 355 tonna tuqymy qambada jatyr. Onda «Marjan», «Iаntar», «Lıder», «Anaıt», «KazEr-6», «Novator», «Favorıt», «Aısáýle», «Tıtanık», «KazNIIR-5» sekildi kúrish sorttary suryptan ótken. Mıneraldy tyńaıtqyshtar men gerbısıdter daıyndaý máselesi de jan-jaqty sheshilip qoıǵan. Ammonıı sýlfaty, karbamıd, ammofos, ammıak selıtrasy, fosforıt uny men baıytylǵan sýperfosfat sııaqty tyńaıtqyshtar daıyn. Sharýa sharshaýsyz tirshilikke kirisip ketipti. Tuqymyńyz tolyq daıyn eken. Mıneraldy tyńaıtqyshtan da másele joq kórinedi. Al endi tehnıka men janar-jaǵarmaıdyń jaǵdaıy qandaı?
Osy qańtar aıyndaǵy esep boıynsha oblystaǵy sharýashylyqtardyń qolynda 1830 traktor, 491 soqa, 245 tuqymsepkish, 394 avtokólik jáne 905 traktor tirkemesi bar. Bulardyń bári tyńǵylyqty tekserilgen, jumysqa jaramdy. Bıylǵy kóktemgi dala jumystaryna barlyǵy 14 myń tonna dızel otyny qajet deıdi mamandar. Osyǵan oraı Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń tikeleı aralasýymen Energetıka mınıstrligi tarapynan kóktemgi dala jumystaryn dızel otynymen qamtamasyz etý kestesi bekitildi. Soǵan sáıkes, naýryz aıynda 3,5 myń tonna, sáýir aıynda 4,8 myń tonna, mamyr aıynda 5,7 myń tonna dızel otyny jetkiziledi. 1 lıtr dızel otynyn sharýashylyqtarǵa jetkizip berý quny 123 teńgeni quramaq. Qazirgi ýaqytta naýryz aıyna bólingen 3,5 myń tonna arzandatylǵan dızel otynyna tolyq qarjy aýdarylyp, onyń 2680 tonnasy aımaqqa ákelindi. Sharýashylyq qurylymdarynda kóktemgi dala jumystaryn júrgizýge óz qarajaty esebinen 1500 tonna dızel otyny, 1186 tonna benzın, 384 tonna dızel maıy daıyndaldy.
Kóktemniń basynda arnasyn kernep aǵyp jatqan darııa egis jumystary bastalǵanda sarańdyq tanytatyn ádet bar edi. Bıyl sýdan problema bolmaı ma eken? 20 naýryzdaǵy derek boıynsha Shardara sý qoımasyna joǵarydan sekýndyna 938 tekshe metr sý kelýde. Qoımadaǵy sý kólemi 4,5 mıllıard tekshe metrdi qurap, tómenge sekýndyna 850 tekshe metr sý jiberilip otyr. Búginde Shardara men Kóksaraıda 7,3 mıllıard tekshe metr sý jınalyp, ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 1,2 mıllıard tekshe metrge artyq. Kóktemgi sý tasqynyna sáıkes, barlyq aýdandar men Qyzylorda qalasynyń sý sharýashylyǵy nysandaryn daıyndaý jospary jasalynǵan. Atap aıtqanda, kúz-kóktem aılarynda sharýashylyqaralyq jáne ishki sharýashylyq sý júıelerin tazalaý, gıdrotehnıkalyq qurylystardy, nasos qondyrǵylaryn jáne gıdrobeketterdi jóndeý, egistik jerlerdi ylǵaldandyryp, shabyndyq jerlerdi sýarý jumystarynyń kólemi belgilendi. Iаǵnı, bıyl sýdan da asa tarshylyq kórmeımiz degen sóz. Áńgimeniń aıaǵyna qaraı sýbsıdııa máselesine az-kem aıaldap keteıik. Bıyldan bastap «gektarlyq» sýbsıdııa degen dúnıe toqtatylatyn boldy. Onyń ornyna memlekettik qoldaýdyń basqa mehanızmderi men túrleri engiziledi. Kúrishke keletin bolsaq, oblystyń ózindik erekshilikterine baılanysty kúrishti jergilikti bıýdjet esebinen gektarly sýbsıdııalaý Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen kelisilipti. Sondaı-aq, mundaı tásil jońyshqaǵa da qoldanylady. Tyńaıtqyshtar men gerbısıdterdiń qunyn sýbsıdııalaý mólsheri naryqtyq baǵanyń 50 paıyzyn quramaq. Elıtalyq jáne birinshi reprodýksııalyq tuqymdar da sýbsıdııalanady. Sýarmaly sýǵa sýbsıdııa tóleý jeńildeıdi jáne jylyjaıda ósiriletin kókónisterdi qoldaý burynǵy kúıinde qalmaq. Qysqasy, bıylǵy egis naýqanyna Qyzylordańyz dap-daıyn. Endi jasalatyn jumystyń berekeli bolýyn tileıik.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy
