Bıylǵy jyldyń naýryzynda Beıjińde Qytaı Halyq Respýblıkasynyń (QHR) eń joǵarǵy memlekettik qurylymy ári zań shyǵarýshy organy Búkilqytaılyq halyq ókilderi jınalysynyń (BHО́J) jyl saıynǵy sessııasy ótti.
On bir kúnge jalǵasqan BHО́J 12-shi shaqyrylymynyń 5-shi sessııasynda Qytaı úkimetiniń 2016 jylǵy jumysy týraly esebi usynylyp, 2017 jyldyń ekonomıkalyq damý jospary jarııalandy jáne eldegi ortalyq jáne jergilikti bıliktiń 2017 jylǵy bıýdjet josparlary bekitildi. Jınalystyń ashylýynda Qytaı úkimetiniń 2016 jylǵy jumysy týraly esep bergen úkimet basshysy Lı Kesıan aldymen Sı Szınpınniń basshylyǵymen QKP Ortalyq komıtetiniń turaqty ekonomıkalyq damýǵa qol jetkizý, qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jáne áleýmettik ómirdi jaqsartýǵa kúsh salǵanyn atap ótip, úkimettiń 2016 jylǵy jumysyn qorytyndylady.
Usynysqa negizdelgen qurylymdyq reformalar keshendi túrde tereńdetilip, ekonomıkanyń turaqty ósimi úshin qajetti sharalar qabyldandy. Osyǵan baılanysty Memlekettik keńes pen onyń jergilikti basqarmalarynyń atqarýyna mindettelgen 165 túrli tekserip-bekitý qyzmeti, 192 túrli dánekerlik qyzmeti jáne 220 túrli kásibı biliktilikti baǵalaý qyzmeti kúshinen qaldyryldy. Syrtqa esik ashý jedeldetilip, «Bir beldeý – bir jol» strategııasynda qamtylǵan eldermen yntymaqtastyq tereńdetildi jáne elge 130 mıllıon dollardan astam sheteldik ınvestısııa tartyldy. Ekinshi − belsendi qarjylyq saıasat júrgizildi. Bir jyl ishinde kásiporyndarǵa salynatyn salyqtyq júkteme 570 mlrd ıýan jáne paıyzdyq júkteme 400 mlrd ıýanǵa qysqardy. Turaqty aqsha-nesıe saıasaty nátıjesinde Qytaıdyń 2016 jylǵy úlken aqsha massasy (M2) 11,3%-ǵa ósti.
Úshinshi − «Qytaıda jasalǵan-2025» atty bastamanyń tehnologııalyq damý strategııasy keshendi túrde júzege asyryldy jáne ulttyq deńgeıde birneshe tehnologııalyq ınnovasııalyq ortalyqtar men ınnovasııalyq qanatqaqty aımaqtar quryldy. О́nerkásip sektorynda artyq óndirý máselesin sheshý boıynsha mańyzdy qadamdar jasalyp, jyldyq kómir óndirý mólsheri 290 mıllıon tonnaǵa, al bolat óndirý 65 mıllıon tonnaǵa azaıdy. Tórtinshi – jasyl ekonomıka turǵysynan alǵanda, taza energııa tutyný úlesi 1,7 paıyzdyq tarmaqqa ósse, kómir tutyný 2 paıyzdyq tarmaqqa qysqartyldy. Aýanyń lastanýyna qarsy kúres kúsheıtilip, kúkirt dıoksıdi shyǵaryndylar 5,6%-ǵa, azot oksıdi shyǵaryndylar 4%-ǵa azaıǵan, 74 iri qalada aýadaǵy shań-tozań qoıýlyǵynyń jyldyq ortasha kórsetkishi 9,1%-ǵa tómendedi. Besinshi – halyqtyń turmys jaǵdaıyn jaqsartý máselesine erekshe nazar aýdarylyp, jumyspen qamtý jáne jańa jumys oryndaryn ashý úshin birqatar shara qabyldandy. Kedeılerge kómektesý úshin memlekettik bıýdjetten 10 mlrd ıýan bólinip, 84 mıllıon turmysy tómen balaǵa oqý granttary berildi. Memlekettik bıýdjettegi bilim berýge baǵyttalǵan jyldyq qarajattyń úlesi 4%-dan asqan.
Qytaıdyń ótken jylǵy ekonomıkalyq jáne áleýmettik nátıjeleri birneshe túıinge jınaqtaldy. Atap aıtqanda, eldiń IJО́-si 6,7%-ǵa artyp, 74,4 trıllıon ıýanǵa (shamamen 11 trıllıon dollar) deıin ósti jáne jahandyq ekonomıkalyq ósýge 30% úles qosty. Tutyný baǵalary ındeksiniń jyldyq ózgerisi 2% boldy. О́nerkásiptik kásiporyndarda paıdanyń ulǵaıýy 8%-ǵa jetse de, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 2,3%-ǵa tómendegen. Salalyq damýda qyzmet kórsetý salasynyń úlesi 51,6% bolyp, tarıhtaǵy eń joǵary deńgeıge jetti. Joǵary tehnologııalyq ındýstrııa men tehnologııa óndirisi qarqyndy ósip, agrarlyq sektorda turaqtylyqqa qol jetkizildi. Jańa qurylǵan kásiporyndardyń sany kúnine 15 000-ǵa artyp, jylyna 24,5%-ǵa ósken.
Tehnologııa jáne ınnovasııa salasynda osy jyly tehnologııalyq saýda kólemi 1 trıllıon ıýannan asyp, tehnologııalyq ósimniń ekonomıkaǵa qosqan úlesi 56,2%-ǵa deıin artty.
Qalalarda jańadan ashylǵan jumys oryndarynyń sany 13,41 mıllıon bolsa, tirkelgen qalalyq jumyssyzdyq deńgeıi 4,02%-dy qurady. Kólik ınfraqurylymy turǵysynan alǵanda, búkil el boıynsha jańa 1 900 shaqyrym joǵary jyldamdyqtaǵy temir jol jelileri paıdalanýǵa berilip, 6 700 shaqyrymnan astam avtomobıl joldary men 290 000 shaqyrym aýyldyq joldar salyndy, 21 jańa iri gıdrotehnıkalyq qurylym qurylysy bastaldy. Kommýnıkasııalyq ınfraqurylym jaǵynan 4G uıaly baılanys abonentteriniń sany 340 mıllıonǵa ósti jáne talshyqty-optıkalyq kabelder 550 mıllıon shaqyrymǵa jetti.
Jan basyna shaqqandaǵy tabys 6,3%-ǵa artqan. Aýyldyq jerlerde turmysy nashar halyqtyń sany 12,4 mıllıon adamǵa azaıdy jáne 2,4 mıllıon adam ómir súrý ortasy nashar jerlerden damyǵan aýdandarǵa kóshirildi. Sondaı-aq, 6 mıllıonnan astam jańa turǵyn úı salynyp, aýyldyq jerlerde 3,8 mıllıonǵa jýyq adamnyń eski úıi jóndeldi. Ýrbanızasııa úderisi jedeldetilip, 16 mıllıonnan astam adam qalaǵa kóshti. Bıylǵy jyly 120 mıllıon qytaı azamaty shetelge saıahat jasady.
Qytaı úkimetiniń 2017 jylǵy jumys josparyn jarııalaǵan úkimet basshysy Lı Kesıan osy jyly elde turaqty damý men áleýmettik damýdy qamtamasyz etýde negizgi baǵyttar boıynsha usynysqa negizdelgen qurylymdyq reformalardy nyǵaıtyp, qajetti tehnologııalyq transformasııa men makroekonomıkalyq turaqtylyqqa baǵyttalǵan jumystarǵa basymdyq beretinin atap ótti. Josparǵa sáıkes, 2017 jyly Qytaı 6,5%-dyq ekonomıkalyq ósimge qol jetkizý jáne IJО́ boıynsha energııa tutynymyn 3,4%-ǵa azaıtý, 11 mıllıon jańa jumys ornyn ashý jáne elde qalalyq jumyssyzdyq kórsetkishin 4,5%-dan tómen deńgeıde saqtaý, 2016 jylmen salystyrǵanda 200 mlrd ıýanǵa qysqartý arqyly bıýdjet tapshylyǵyn 23,8 trıllıon ıýan deńgeıinde ustaý, úlken aqsha massasyn (M2) 12%-ǵa arttyrý, al ınflıasııa ósimin shamamen 3% deńgeıinde ustap turý kózdelip otyr.
Bul 2013 jyly naýryzda qyzmetke kirisken BHО́J 12-shi shaqyrylymynyń sońǵy sessııasy boldy. 2017 jyl – Qytaıda árbir bes jyl saıyn ótkiziletin saıası bıliktiń jańaratyn jylyna sáıkes keledi. 2012 jyldyń qarasha aıyndaǵy 18-shi QKP plenýmynyń otyrysynda saılanǵan basshylyq toby 10 jyldyq bılik kezeńiniń alǵashqy bes jyldyǵyn aıaqtaıdy jáne jyldyń sońynda ótetin 19-shy QKP plenýmynda bılik ózgerip jańartylady, sondaı-aq, 2018-2022 jyldar kezeńi úshin BHО́J 13-shi shaqyrylymynyń saılaýy ótedi. Osy turǵydan alǵanda BHО́J 12-shi shaqyrylymynyń 5-shi sessııasynda belgilengen Qytaı úkimetiniń 2017 jylǵa arnalǵan sheshimderi men is-sharalary óte mańyzdy bolyp tabylady.
BHО́J 12-shi shaqyrylymy 5-shi sessııasynyń qorytyndysy boıynsha, Qytaıdyń 2017 jylǵy strategııalyq basymdyqtaryn tómendegideı qorytyndylaýǵa bolady. Turaqty ekonomıkalyq ósýdi qamtamasyz etýde sońǵy jyldary ekonomıkalyq ósý qarqyny baıaýlaǵan Qytaı úshin ekonomıkalyq ósý turaqtylyǵyn qamtamasyz etý eń mańyzdy maqsat bolmaq. Qytaıdyń ekonomıkasy ótken jyly 6,7%-ǵa ósti, bul sońǵy 26 jyldaǵy eń tómen kórsetkish. Mysaly, Qytaı ekonomıkasy 2008 jylǵa deıin shamamen 10%-dyq qarqynmen turaqty túrde ósken bolatyn. Turaqtylyq pen qaýipsizdik jaıyna kelsek, sessııada maquldanǵan 2017 jylǵy ortalyq bıýdjet josparyna sáıkes, bıylǵy jyly Qytaıdyń qorǵanys bıýdjetiniń shamamen 7%-ǵa artyp, 1 trıllıon ıýanǵa deıin ósýi, resmı Beıjińniń el turaqtylyǵy men qaýipsizdigine úlken mán beretinin kórsetedi. Sebebi, AQSh prezıdenti Donald Tramptyń bılikke kelýimen AQSh – Qytaı qarym-qatynastarynyń shıelenise túsýi, Vashıngton men Seýl bılikteriniń Ońtústik Koreıada THAAD zymyranǵa qarsy qorǵanys júıesin ornalastyrý josparlary, sondaı-aq, Ońtústik Qytaı teńizi men Koreı túbeginde artyp kele jatqan shıeleniske baılanysty Qytaı bıligi úlken alańdaýshylyq bildirýde.
Aýanyń lastanýyna qarsy kúreske baılanysty Qytaıdyń strategııalyq basymdyqtarynyń biri retinde aýanyń lastanýymen kúres máselesin ataýǵa bolady. Eldiń ortalyq bıýdjettik josparyna sáıkes, aýanyń lastanýyna qarsy kúres sheńberinde bıyl 12 mlrd ıýan kóleminde qarajat bólinip, ol ótken jylmen salystyrǵanda 7,3%-ǵa artqan. Densaýlyq saqtaý salasy boıynsha Qytaıdyń 2017 jylǵa arnalǵan densaýlyq saqtaý jáne otbasyn josparlaý bıýdjetiniń 2016 jylǵa qaraǵanda 50,3%-ǵa ósip, 9,116 trıllıon ıýanǵa deıin artýy, Qytaı úkimetiniń densaýlyq saqtaý reformasynda mańyzdy qadam jasaı bastaǵanyn kórsetýde. О́tken jyldan bastalǵan «ekinshi bala» saıasatyn keshendi túrde iske asyrý úshin Qytaı basshylyǵy densaýlyq saqtaý reformasyna da basymdyq bere bastady.
О́mirbek QANAI,
Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri
