Topyraqtyń qunaryn saqtaý – sapaly ári taza ónim alýdyń kepili. О́ıtkeni, tirshiligimizge tirek etip tutynatyn taǵamymyzdyń 70 paıyzy jerden ónip shyǵady. Jer-Anany qalaı kútip baptasań, ol da meıirlenip ónimin tógip beredi. Mynandaı damyǵan zamanda taǵam qaýipsizdigin saqtaý ǵalamdyq máselege aınalyp otyr. Egilgen eginnen sapaly ári mol ónim alý úshin topyraqta ósimdikterge qajetti organıkalyq jáne mıneraldy tyńaıtqysh jetkilikti dárejede bolýy tıis. Topyraqtyń quramyndaǵy ósimdikterge qajetti qorektik zattar mezgil saıyn egiletin ósimdikterdiń ósip jetilýine, túsken ónimine qaraı jumsalyp kemip otyrady. Egis alqaptarynyń topyraq quramynan qanshalyqty mólsherde qorektik zattar alatynyn mynandaı mysaldardan baıqaı alamyz. Mamandardyń aıtýynsha, júgeriniń gektarynan 600 sentner kók balaýsa jınaý úshin ósimdik ósip jetilý kezinde jerden 150 kg azot, 70 kg fosfor, 200 kg kalıı tuzdaryn alady. Qant qyzylshasynyń ár gektarynan 400 sentner tátti tamyr alý úshin, qyzylsha óziniń vegetasııa kezeńinde boıyna orta eseppen 160 kg azot, 60 kg fosfor, 260 kg kalıı sińiredi. Eger ónim odan da joǵary bolǵan jaǵdaıda ósimdikterdiń jerden alatyn qorektik zattarynyń da mólsheri arta túsetin kórinedi. Budan ańǵaratynymyz, egistik jerlerinen mol ónim alǵymyz kelse, ony qosymsha tyńaıtqyshtarmen qorektendirip otyrý qajet.
«Qazirgi tańda Qazaqstandaǵy eń qunarly degen jerlerdiń ózinde orta eseppen alǵanda qarashiriniń mólsheri 20-25 paıyzǵa, keıbir alqaptarda 30-40 paıyzǵa deıin tómendep ketken. Budan jer qunarlylyǵynyń jyldan-jylǵa tómendep bara jatqanyn ańǵaramyz.
«Qazirgi tańda Qazaqstandaǵy eń qunarly degen jerlerdiń ózinde orta eseppen alǵanda qarashiriniń mólsheri 20-25 paıyzǵa, keıbir alqaptarda 30-40 paıyzǵa deıin tómendep ketken. Budan jer qunarlyǵynyń jyldan-jylǵa tómendep bara jatqanyn ańǵaramyz. Máselen, 1985 jyly 1 mıllıon tonnadan astam mıneraldy tyńaıtqyshtar qoldanyp, orta eseppen 1 gektarǵa 25 kg azot, fosfor, kalıı tyńaıtqyshtaryn topyraqqa engizdik. Qazirgi kezde ol kórsetkish shamamen alǵanda 15 esege kemigen. Ásirese joǵary sapaly egin óndiretin ortalyq aımaqtarda mıneraldy tyńaıtqyshtardy durys qoldanbaǵannan keıin 1−2-klasty ónimder kúrt tómendep ketip júr.Osydan 25 jyl buryn 3,5 mln tonna joǵarǵy dárejeli bıdaı shyǵaratyn bolsaq, qazirgi kórsetkish onymen salystyrǵanda 10 esege kemigen.
Kóptegen mamandar ónim sapasynyń tómendeýin aýa-raıynyń qolaısyzdyǵymen baılanystyryp júr. Shyn máninde bul aýa-raıynan emes, jerdegi qajetti qorekti zattardy durys qamtamasyz etpegenniń sebebinen bolyp otyr», – deıdi aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń doktory, akademık Raqymjan Eleshov. Álemdik naryqtaǵy eksportqa baǵyttalǵan básekege qabiletti sapaly ónimder óndirisin ulǵaıtý, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý agrarlyq ónerkásip keshenniń aldynda turǵan basty mindet. Aýyl sharýashylyǵynyń ónimdiligin arttyrý, tek qana ónimdiligin arttyryp qana qoımaı aýyl sharýashylyǵynan alǵan ónimniń ekologııalyq sapasyn joǵarǵy deńgeıge kóterip eksport kólemin kóbeıtý bıylǵy Joldaýda da basa aıtylǵan taqyryp boldy. Osy máselelerdiń jolǵa qoıylýy úshin jer qunarlyǵyn saqtaý basty shart.
Ǵalymnyń aıtýynsha egin sapasyn arttyrý úshin tek qana mıneraldy emes, sondaı-aq, organıkalyq tyńaıtqyshtardy da qatar qoldaný kerek. Mal basynan arylǵan kóńderdi, burshaq dándi daqyldardy tyńaıtqysh retinde qoldanýǵa bolady.
– Elimizdegi aýyl sharýashylyǵy júıesine birqatar ózgerister engizý qajet. Qazirgi tańda saladaǵy keıbir taýarlardyń eksport salmaǵy 40 paıyzdan tómen. Máselen, qant qyzylshasynyń 70-80 paıyzyn shet elderden satyp alamyz. Eksport arqyly ákelingen ónim bir jaǵynan qymbat bolsa, ekinshiden, ekologııalyq tazalyǵy kúmán týdyrady. 2017-2021 jyldarǵa josparlanǵan agroóndiristiń respýblıkadaǵy baǵyttalǵan salasy boıynsha egistik ónimderi men onyń sapasyn kúrdeli túrde ózgertip, bólinetin qarjy kólemin kóbeıtýimiz kerek. О́ıtkeni jalpy aýyl sharýashylyǵyna bólingen 16 mlrd teńgeniń 4,2 paıyzy ǵana aýyl sharýashylyǵy ǵylymyna bólinip otyr. Ǵylymsyz salany alǵa jyljytý qıyn. Ǵylymı turǵydan aldyńǵy qatarly damyǵan ozyq tehnologııalardy shet elderden ınvestısııalap olardy ózimizdiń aýa-raıyna, ósimdikter men jerimizdiń erekshelikterine qaraı beıimdep durys qoldanatyn bolsaq joǵary ónim alýǵa bolady. Árıne, memleket tarapynan agralyq salaǵa kóptegen qoldaý kórsetilip jatqandyǵyn da aıtpaı kete almaımyz. Jańa agrokeshenniń 2017-2021 jylǵa arnalǵan baǵdarlamasynyń derekteri boıynsha 2008 jyly 200 myń tonna mıneraldy tyńaıtqysh qoldanǵan. 2016jyly 260 myń tonna, 2021jyly 360 myń tonna mıneraldy tyńaıtqyshtar qoldanamyz degen jospar bar. Bul kórsetkishterdiń ózi jalpy egistik kólemindegi bizge qajetti mıneraldy tyńaıtqyshtar kólemin qamtamasyz etpeıdi. Ǵalymdardyń esebinshe jyl saıyn elimizdiń egistigine orta eseppen 1mln 36 myń tonna azot, fosfor, kalıı tyńaıtqyshtaryn qoldaný qajet. Mıneraldy tyńaıtqyshtardy kóbeıtý úshin sýbsıdııa kólemi eń bolmasa 20 mln teńgege deıin jetýi shart. Osy mejeden kem emes mólsherde bólingen jaǵdaıda tyńaıtqyshtardyń qymbat baǵasy sapaly ónimder alý arqyly aqtalar edi. Shóleıt jerlerge qaraǵanda sýarmaly jerlerden alynatyn ónim kólemi eki esege joǵary. Osydan 10 jyl buryn Qazaqstandaǵy egistik kólemi 35,6 mln-ǵa bolsa, qazirgi kezde 22,4 mln gektarǵa deıin azaıǵanyn baıqaımyz. Bundaǵy ózekti máseleniń biri osy aralyqta qoldanylmaı qalǵan jerlerdi qaıta ıgerip aýylsharýashylyq aınalymyna berý kerek, – deıdi Raqymjan Eleshov.
Egiletin ósimdikterdi zııankesterden saqtaý óz aldyna bólek áńgime. О́ıtkeni zııankester ónimniń ekonomıkalyq qarqynyn tómendetetin basty kedergilerdiń biri. Qazirgi kezde qoldanylyp júrgen gerbesıtterdiń basym bóligi ulttyq ónim emes, ıaǵnı shet elderden ákelinetin gerbesıtter kórinedi. Onyń qanshalyqty sapaly ónim ekenine taǵy da júz paıyz kóz jetkize almaımyz deıdi ǵalym. «Bul máseleniń sheshimin tabý úshin qazirgi tańda mıneraldy tyńaıtqyshtardy óz elimizde shyǵarýǵa tolyq múmkindik bar. Elimizde «Kazfosfat», «KazAzot» sııaqty tyńaıtqysh óndiretin agrokompanııalar barshylyq. Olardyń kópshiligi ózderiniń shyǵarǵan mıneraldy tyńaıtqyshtaryn shet elderge saýdalaıdy. Al kóp jaǵdaıda bizdiń sharýashylyqtar ony ala almaıdy. О́ıtkeni, baǵalary qymbat. Qazaqstannyń eginshilik jerlerinde ótkizilgen agrohımııalyq zertteý derekterine súıensek, egistik kóleminiń 25,5 mln gektarynyń 20,5 paıyzynda ósimdikke qajetti jyljymaly fosfor jetispeıdi. Tipti sýarmaly jerlerde kalıı tyńaıtqyshyn qoldanatyn jaǵdaıǵa jettik. Qant qyzylshasy, kúrish, júgeri, kartop egistikterinde ósimdikke kerekti kalıı men fosfor mólsheri 10 jyl burynǵymen salystyrǵanda áldeqaıda tómendegen. Taǵy da bir aıta keterlik jaıt, qazir ekologııalyq ári organıkalyq taza ónim shyǵarý degen másele kóterilip jatyr. Keıbir basylym betterinde mıneraldy tyńaıtqyshtardy qoldansaq ónimniń sapasy nasharlap, ekologııalyq taza ónim alý qıyndaıdy degen pikirler de aıtylýda. Bul – qate pikir. Mıneraldy tyńaıtqyshtardy ósimdiktiń qajettilin eseptemeı durys qoldanbasaq árıne, ósimdiktiń sapasy men jerdiń ekologııalyq jaǵdaıyna keri áserin tıgizedi. Olardy mólsherimen normaǵa saı qoldansa topyraqtyń qunary saqtalyp tek qana joǵarǵy ónim emes, joǵary sapaly ónimder alýǵa bolady. Taza organıkalyq zattar alý kerek degen keıbir mamandardyń pikiri de durys. Degenmen, taza organıkalyq ónim alý úshin oǵan erekshe jaǵdaı, arnaıy taza jer kerek. Sondyqtan joǵary deńgeıdegi úlken egistikterden taza organıkalyq zattar alý úshin ártúrli ósimdikterdi árqandaı jer jaǵdaıynda egip, ǵylymı jáne praktıkalyq tájirıbede synap kórý artyq etpeıdi. Bolashaqta bul bizdiń elimizde de óz úlesin tabady degen senimdemiz», – deıdi ǵalym.
Taqyrybymyzdy túıinder bolsaq, jerdiń shólge aınalýy, topyraqtyń tozýy men erozııalanýy máseleleriniń Ortalyq Azııa elderi úshin alapat zııandy sıpaty bar. Búgingi tańda shólge aınalǵan jerlerdiń kólemi ondaǵan mıllıon sharshy metr bolyp otyr. Bul eń aldymen jerdi aıamaı barynsha qarqyndy túrde paıdalanýǵa baılanysty. Jerge degen salǵyrt kózqaras topyraqtyń qunaryn joıady. Bizdiń elimizdegi topyraqtyń ústińgi qabaty ózge eldermen salystyrǵanda ontropogendik salmaqqa degen tózimdiliginiń tómendigimen erekshelenedi. Tozý men shóldenýge barynsha ushyraǵysh bolyp keledi. Eldiń 272,5 mıllıon gektar bolatyn aýmaǵynyń 180 mıllıon gektary qurǵaqshylyqqa ushyrap otyr. Jazyq jerlerdi jel erozııasy úıirip tur. Bul erozııaǵa 20 mln gektardan asa egistik pen 25 mln gektar jaıylym ushyraýda degen derek bar.
Qalaı aıtqanda da, jer men ósimdikterdiń sapasyn tekseretin labaratorııalardyń materıaldyq bazalaryn ulǵaıtyp, olardyń sanyn kóbeıtý, bilikti kadrlar daıarlaý, árdaıym basty nazarda bolýǵa tıis.
Arman Oktıabr,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
