Qyltıma ma, balkon ba?

Osy oraıda, jasyratyny joq, jat sózderdi óz ortamyzǵa sińirip alýda sátti izdenistermen qatar, olqylyqtarǵa da oryn berildi. Termınjasam tóńireginde tek mamandar ǵana emes, jalpy jurtshylyqtyń arasynda daýly pikirlerdiń tolastamaı otyrǵany – sonyń aıǵaǵy. Memlekettik tildiń tuǵyry men tazalyǵyna qatysty bul máselege Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi mártebeli minbelerden sóılegen sózderinde, zııaly qaýymmen kezdesýlerinde  jáne BAQ ókilderimen suhbattarynda aıryqsha nazar aýdaryp, kókeıge qonymdy usynystaryn halyqpen bólisip keledi.  

Sondyqtan, termınologııanyń búgingi jaı-kúıi týraly turaqty jazyp kele jatqan elimizdiń bas basylymy retinde quzyrly deńgeıde qolǵa alynǵan jumystardy sóz etken maqalany kópshilik nazaryna usynǵandy jón kórdik.

Qazirgi kezde barlyq bekitilgen termınderge Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys komıteti tolyqtaı mamandardyń kómegimen monıtorıng júrgizýde. Osynyń barysynda kóptegen halyqaralyq termınderdiń jónsiz jáne qajetsiz tikeleı aýdarylǵany belgili bolyp otyr. Sondyqtan da, qoǵamdyq pikirde termın jasaýdaǵy osyndaı qonymsyz tájirıbeler jaǵymsyz pikir qalyptastyrýda. Osyny eskerip, Respýblıkalyq termınologııalyq komıssııa 2014 jyly birqatar termınderdiń qazaq tilindegi nusqalaryn halyqaralyq nusqalarmen qaıtadan sáıkestendirdi. Olar: murajaı-mýzeı (grek. μουσεῖον – mýzeı úı), muraǵat-arhıv (lat. archivum qatysatyn oryn), burqaq-fontan (aǵylsh. The Fountain – bas­taý, qaınar), azatjol-abzas (nem. Absatz – bólim, mátinniń bólshegi) jáne taǵy da basqa termınder. Osyndaı jumystar 2016 jyly da jalǵasty. Olar: Murajaı úıi – mýzeı úıi, kınomuraǵat – kınoarhıv, qashyrtqy – drenáj (fr. Drainage – tabıǵı nemese jasandy túrde jerústi nemese jerasty sýlardy ketirý), úderis-prosess (lat. processus – ilgeriletý, bir nárseni damytý). Bul prosess jalǵasyn taýyp, aldaǵy ýaqytta termınologııalyq jumystardy uıymdastyrý, termınderdi saraptaý jáne bekitý barysynda álemdik praktıkada ábden qoldanysqa engen halyqaralyq termınderdi eger qazaq tilinde yńǵaıly balamasy tabylmasa, sol kúıinde qaldyrý múmkindigi saqtalady. Aıtalyq, kezinde termınologııalyq komıssııa bekitken kóptegen sózder qoldanysqa ene almaı qaldy. Mysaly, rezervýar – áýit, shına – qursym, ınventar – muqqamal, fortochka – jelkóz, preorgatıva – dárgeı, gomo – bir degen sııaqty. Bul qatarda áli de tolyqtyra berýge bolady. Mundaı jalpyhalyqtyq sıpat almaǵan, ári álemdik tájirıbege enip ketken sózder qaıta bekitý úshin termınologııalyq komıssııada qaralady. 

Qazir qoǵamda, ásirese, buqaralyq aqparat quraldarynda jıi mysal retinde aıtylyp júrgen balkondy «qyltıma», fontandy «shaptyrma» degen termınder eshqashan komıssııada qarastyrylmaǵan jáne bekitilmegen, bekitilýi múldem jos­parlanbaǵan. Sondyqtan, mun­daı dálelsiz, dereksiz mysaldar qoǵamdyq ortada qate pikir qalyp­tastyrýǵa sebepshi bolyp, termın bekitý jumystaryna degen halyqtyń jaǵymsyz pikirin qalyptastyrýǵa jaǵdaı jasaıdy.

Al halyq arasynda, ásirese, shyǵar­ma­shylyq ortada jıi qol­danyp júrgen «sazger (kompozıtor)», «kúısandyq (pıanıno)», «ıeger (laýreat)» sııaqty sóz­der­ge kelsek, olar resmı túrde be­ki­til­megen. Keı­bir azamattar osy já­ne basqa da sózderdi bekitilgen ter­mınder sııaqty qabyldap jáne so­laı kópshilikke jarııalap júr. Bul durys emes. Respýblıkalyq ter­mınologııalyq komıssııa bul sóz­derdi bekitken emes. Qoǵam osy ara­ny ajyratyp alǵany jón. Al en­di bul sózderdiń qoldanylýyna kel­sek, onda olar tek sınonım sóz­der retinde ǵana aýyzeki tilde qol­danyla beredi, oǵan eshkim tyıym sala almaıdy da.

Eń alǵash Ahmet Baıtursynuly bas­ta­ǵan Alashtyń zııalylary eńbek­te­ri­nen tar­typ qalyptasyp kele jatqan qazaq ter­mınologııasy ár dáýirdiń ereksheligine, ǵylymı áleýetke oraı óziniń búginde biz biletin san-salaly qoryn jınaqtap, qoǵamdyq ómir men ǵylymnyń alýan salalaryn qamtýda. Alǵashqy alashtyq kezeńde qazaq termınolo­gııasy taza ulttyq mazmunda qa­lyp­tasty. Ol túsinikti de. Se­be­bi, ol kezeń ulttyq salt-sananyń oıa­­ný dáý­iri boldy. Osy dáýirdiń she­­ginde ult­­tyq jazba ádebıeti, ult­tyq ǵylym, ult­tyq baspasóz qa­lyptasyp, halqymyz ózi­­niń re­nes­sa­nstyq dáýirinde turǵan bola­tyn. Bul kezdegi termınologııa alǵash­qy ataý­lardy qalyptastyryp qa­na qoı­maı, so­nymen qatar, ter­­mınjasamnyń bir­qatar qa­ǵı­dat­taryn da qalyptastyrdy. Son­­dyq­tan da, ǵalymdar ulttyq termınolo­gııa ja­saýdyń teorııalyq jáne ádis­namalyq ne­gizin Ahmet Baı­tur­synuly bastaǵan ǵa­lymdardyń qa­­lyptastyrǵanyn jıi aıtyp júr.

Alash zııalylarynyń termın­ja­­sam­da­ǵy qaǵıdattaryn jalpy by­laısha top­tas­tyrýǵa bolady: eń aldymen, termın re­tinde uǵymnyń maǵynasyn tolyq be­re­­tin qazaq sóz­derin alý; ondaı sózder qa­zaq tilinde bo­l­maǵan jaǵdaıda týys­tas ha­lyq­tardyń tilinen termın alý; jappaı qol­danylatyn halyqaralyq ter­mınderdi qabyldaýǵa bolady, bi­raq olar qazaq tiliniń tabıǵatyna sáıkes ózgertilýi kerek. Qazaq tili­niń tabıǵatyna sáıkespeıtin barlyq óz­ge tilderdiń sózderi qazaqtyń aıtýyna sáı­­kes ózgertilý kerek. A.Baıtursynuly bas­­taǵan zııalylardyń bul qaǵıdattary ýa­­qyt­tyń ózi dáleldegendeı eki úl­ken má­se­leni sheshti: birin­shiden, qa­zaqtyń ulttyq tól termı­no­lo­gııa­lyq júıesi qalyptasty, ekin­­shi­den, qazaq tiliniń tabıǵı qalpyn, til ta­zalyǵyn saqtaýǵa zor múmkindik jasal­dy.

Keńestik kezeńde halyqaralyq termın­der­diń orys tilindegi nus­qasyn sol qal­pyn­sha alý kóbeı­di. Sonyń saldarynan qa­zaq tiliniń ter­mınjasamdyq áleýetine mán beril­medi. Álbette, keńestik kezeńde de sátti jasalǵan termınder men ataý­lar boldy. Mundaı sózder bizdiń lek­­sıkamyzdan mańyzdy oryn aldy. Degenmen, qoǵamnyń barlyq sala­laryndaǵy sııaqty ulttyq maz­mun termınologııalyq jumysta da nazardan tys qalǵany belgili.

Táýelsizdik tusynda biz rýha­nı máde­nı­etimizde ulttyq tól qaı­­nar­lary­myz­­ǵa qaıta oral­dyq. Ta­rıhymyzdy tú­gen­­­­dedik, dás­tú­ri­miz ben rýhanı mu­ra­­la­­rymyzdy jańǵyrttyq, dilimiz ben ti­li­mizdi túlettik. Osy úrdis Ahmet Baı­tur­synuly bastaǵan Alash oqy­mys­­ty­­larynyń termın jasaýdaǵy qa­ǵı­­dat­taryn jańǵyrtýdan da aıqyn ańǵa­ryl­­dy. Tól tabıǵatymyzben qaýyshý, onyń qasıetterin búgingi ómirimizge engi­zý­ge de­gen jappaı qulshynys keı tusta ol­qy­lyqtarǵa da ákeletini túsinikti. Bul ta­bı­ǵı, qısyndy qubylys. Mundaı ulttyq ro­mantızm dáýiri azattyǵyna endi jetken halyqtardyń kópshiliginde bol­ǵan. Dál osyndaı kezeńde bul ha­lyqtardyń kópshiliginde til­dik pý­rızm qubylysy erekshe baı­qal­ǵan. Mundaı qubylys alǵash Eýropa elderinde, onyń ishinde, aıryqsha Germanııada baıqaldy. Olar ózderiniń ulttyq bolmysyn saqtaý maqsatymen eń aldymen nemis tiline fransýz sózderiniń enýine qatty qarsylyq jasady. Pýrısterdiń bastamasyn úkimet qol­dap, tipti óz tilinde balama tap­qandarǵa arnaıy syılyqtar da berildi. Osyndaı pýrıstik kózqaras HIH ǵasyrdyń I jartysynda Reseıde de boldy. Oǵan joǵary bıliktiń pármenimen Reseı ımperatorlyq akademııasy yqpal etti. Orys pýrısteriniń kóz­qa­ras­tary shovınıstik platformada tu­ryp, tipti 1870 jyldarǵa deıin jalǵasty.

Bizde pýrıstik kózqaras, álbette, bul el­derdegideı shovınıstik nemese ult­shyld­yq raıda emes, tek keıbir adam­dardyń pikir­lerinen kórinedi. Sonymen birge, sol kez­degi nemis, orys qoǵamdaryna qaraǵanda biz­­diń zamanymyz da basqashalaý. Qan­daı da bolsyn pýrıstik kóz­qarastyń, bizdiń oıymyzsha, eki jaǵy bar. Birinshiden, mundaı kózqaras tym birjaqtylyqqa súıenip ketse, ekinshiden, ulttyq termınologııanyń qa­lyptasýyna oń yqpal da jasaıdy. Má­se­le, osy eki ortadan altyn aralyqty tabýda. Pýrıstik kózqarastaǵy keı­bir til jana­shyrlary qazaq ter­mınologııasyn taza ult­tyq maz­munda qalyptastyrý kerek de­gen­de, Alash qaıratkerleriniń eń­bekterine súıe­nedi. Bul durys ta. Degenmen bul arada biz termın qalyptastyrýdaǵy Alash ke­zeńi men álemdik ıntegrasııa kú­sheı­gen qazirgi kezeńniń túbirli aıyr­mashylyǵyn eskere bermedik. Halyqaralyq deńgeıdegi jańa týyp paıda bolyp jatqan qubylystar men zattardyń mólsheri, álbette, HH ǵasyrdyń alǵashqy shıreginen ondaǵan, tipti júzdegen ese kóbeıdi. Olardyń bárine óz tilimizden ataý taba berý shart emes, eger olaı etsek, onda halyqtyń tanym-túsinigine keri yqpal eter edik. Sondyqtan qazirgi ke­zeń­de jáne budan keıingi kezeńderde ter­mın­jasaýda ǵylymı qa­ǵıdattar negizge aly­nýy tıis. Atap aıtqanda, birinshiden, ózi­miz­diń turmysymyzda bolmaǵan jáne álem­­dik deńgeıde qabyldanǵan ataý­lardy tilimizdiń tabıǵatyna sáı­kestendirip sol kúıinde termın retinde qabyldaý; ekin­shi­den, ter­mınderdi burynǵydaı orys tili arqyly emes, sol termın qalyp­tas­­qan tilderden tikeleı alý, bul arada ha­lyq­aralyq termınderdiń basym kóp­shi­­ligi aǵyl­shyn tilinen álemge taralatyn bol­ǵandyqtan osy tilden tikeleı qa­byl­daý­dy jolǵa qoıatyn ýaqyt jetti.

Qazirgi jahandaný dáýiri, soǵan oraı halyqaralyq baılanystardyń aı­ryq­sha kúsheıýi, qazaq eliniń saıası, eko­no­mı­kalyq, mádenı jaǵynan osy álem­dik qa­rym-qatynas ala­ńy­na enýi bizden ásire oq­shaý­la­nýdy, tym tomaǵa-tuıyqtyqty qa­­­lamaıtyny túsinikti, endeshe biz qo­ǵam­dyq ómirge, turmysymyzǵa enip jat­qan jańalyqtardy da jatsynbaı qa­byl­daımyz. Bular, álbette, óz ataýymen keledi. Eger ondaı ataýlardy solardyń bolmysyna qaraı, solardyń mazmunyn bere alatyndaı ana tilimizde ataı alsaq, onda termınder qazaq tilinde bekitiledi. Al eger biz usynǵan ataýlar olardyń bolmysyn beıneleı almasa, onda halyqaralyq ataýlardy ózgertpeýge týra keledi. Bizdiń oıymyzsha, bul aradaǵy eń úlken másele – ol sózderdi burynǵydaı orys tilinen emes, túpnusqa tilden alýdy myqtap oılaný jáne sheshý asa qajet. Ol úshin bilikti mamandar da kerek. Shet tilderinen kelgen sózderdi óz tilimizdiń zańdylyǵyna saı alsaq jáne solaı bekitsek, onda tilimizdiń tabıǵaty da buzylmaıdy. Bul jóninde Alash zııalysy Halel Dosmuhamedulynyń: «Jat sózderdi qoldanǵanda tilimizdiń zańymen ózgertip, tilimizge laıyqtap alý kerek. Jat sózdi ózgertpeı, bul­jyt­paı alatyn dúnıede til joq dep aıtsa da bolady» dep jazǵan eken. Biz osy qaǵıdatty myqtap oryn­daýymyz kerek, halyqaralyq ter­mınderdi alýdaǵy buljymas ustanym da osyndaı bolǵany jón. Shet el sózderin óziniń tildik zańy­na qaraı qalaısha qabyldaýǵa bo­la­tyndyǵyn orystardyń táji­rı­be­si naqty kórsetýde. Osy jáne bas­qa halyqtardyń osyndaı tá­ji­rı­beleri osy tásildiń tıimdiligin dá­­lel­dep otyr.

Jalpy alǵanda termınder bekitýde biz halyqaralyq ataýlarǵa emes, qazaq tiline basymdyq ber­ge­nimiz anyq baıqalady. Ony my­nadaı málimetterden bilýge bo­lar­lyq. Termınderge monıtorıng júrgizý barysynda 1971-91 jyl­dar ara­lyǵynda bekitilgen bar­lyq 2748 ter­mınniń 541-i (19,6%) qazaq tilinde, 1127-si (41%) ha­lyq­aralyq ataýda, 1080-i (39,3%) qazaq jáne shet tilderindegi tirkes retinde bolǵan. 1992-2016 jyldary barlyǵy 15963 termın bekitilgen. Olardyń ishinde 6024-i (37,8%) qazaq tilinde, 1987 (12,3%) halyq­ara­lyq ataýda, 7952-si (49,9%) qazaq jáne shet tilderindegi tir­kes retinde bekitilgen. Baıqap otyr­ǵa­nymyzdaı, táýelsizdik tusynda qazaq tilinde bekitilgen termınder eki ese kóbeıgen, biraq qajetti tusta halyqaralyq termınder de saqtalǵan.

Qazirgi kezde termınderdi júıe­leý, saraptaý jumystary belsendi júr­gizile bastady. Sonyń negizinde 2016 jyldan bastap barlyq beki­tilgen termınderge tolyq monıtorıng júrgizilýde, termın bekitýde kóp­shiliktiń qoljetimdiligi men ashyq­tyq qaǵıdattaryn saqtaý úshin arnaıy «Termınkom.kz» saı­ty ashyldy. Oǵan tilimizdegi bar­lyq termınder men ataýlardyń, onyń ishinde, salalyq termınder men ataýlardyń da tolyq qory engizildi. Sonymen birge, termın bekitýdiń reti, termınologııalyq ko­mıssııanyń jumysy, ǵylymı-ádisnamalyq eńbekter de osy saıttan oryn aldy.

Termınderdi kópshilik qol­da­na­dy, sondyqtan olardy bekitý q­oǵamdyq qubylys. Endeshe bul mańyzdy máselege til janashyrlary, mamandar da atsalysýy qajet. Sondyqtan biz kópshilikten negizi bar usynystar kútemiz.

Ǵalymjan Meldeshov,

Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys

komıteti tóraǵasynyń orynbasary