Kılometr – shaqyrym emes, vokzal – beket emes

Redaksııaǵa hat Buqaralyq aqparat qural­da­ryn­da «kılometr» sózi «shaqyrym» dep burys aýdarylyp júr. «Sha­qyrym» – naqty emes ólshem, sýbek­tıvke táýeldiligi basym tú­sinik. «Shaqyrym» dep aıqaılap sha­qyrǵandaǵy daýys jetetin ara qashyqtyq aıtylǵan. Aıqaıdyń estilý qashyqtyǵy aıqaılaýshy men estýshiniń tolyp jatqan fızıo­lo­gııa­lyq ereshelikterine (daýys jıiligi, kúshtiligi, bıiktigi, ushqysh­ty­ǵy, ókpe kólemi, daýys tinderiniń sıpattamalary, qulaq element­teri­niń jaǵdaıy, t.b.) jáne qor­shaǵan orta jaǵdaıyna (sý beti, orman, taý, jazyq jer, t.b.), táý­lik mezgiline (kún, tún) baıla­nysty. «Shaqyrym» – «estilý qa­shyqtyǵy» termınine sáıkes keledi. Ol standarttaýǵa kelmeıdi de jáne naq­ty shamasy bekitilmegen. Ne aı­tylyp jatqanyn aıyrýǵa kelmeıtin aıqaı daýystyń estilý qashyqtyǵynyń mólsherli máni ár túrli, ol keıde 1-1,5 km. (Ýchebno-metodıcheskıe posobııa. Obshevoıskovaıa podgotovka. Mınısterstvo obo­rony Rossııskoı Federasıı), keıde onyń ortasha máni 1 km. (“Blok­not Snaıpera” ©2000,2001 HPBT Inc.) dep eseptelinedi. «Sha­qyrym» da stan­dartta joq. «Shaqyrym» sıpattamalyq kategorııa turǵysynda «atshaptyrym», «taıaq tastam», «kósh jer», «ar­qan boıy» degen sııaqty uǵym­dardyń qatarynda. «Vokzal» sózi qazaqshaǵa «beket» sózine sáıkestendirilip (mysa­ly: avtovokzal – avtobeket) aýdarylyp júrgen jaǵdaılar bar. Vokzal sózi aǵylshyn tilinen engen, túpnusqasy: Vauxhall, maǵynasy qoldanylýyna sáıkes. «Beket» orys tilindegi «Pıketten», al orys tiline fransýz tilinen engen, túp­nusqasy: piquet, bul tustaǵy maǵy­nasy (kúzet zastavasy; patshalyq Reseı kezinde poshta, at-arba qa­ty­nas joldaryndaǵy pýnktter), ıaǵnı «vokzaldan» basqa. Sóıtip aǵyl­shyn sózin maǵynasy sáıkes kelmeıtin fransýz sózine aýdaryp jáne bul úrdisti orysshadan qazaq­shaǵa aýdardyq dep máz bolyp júrgender bar. «Termopara» sózin – «bý qyzýy» dep aýdarylǵan jaǵdaılar kezdesedi. Durys maǵynasy – «termojup» (para – jup), t.t. Tilimizdi jańǵyrtý, baıytý árı­ne, mańyzdy. Biraq «boıaǵysh, boıa­ǵysh degenge saqalyn boıaptynyń» kebimen sózderdiń bárin qazaqshalaý maqsat emes, ol múmkin emes te. Tek saýatty aýdarý kerek. Ha­lyq­aralyq termınder sol qal­pyn­sha qaldyrylǵany durys. Qazaq ózi­niń ǵylymı-tehnıkalyq jetistikterin basqa tilderge tańyp beretindeı eshteńe istep jatqan joq, jýyq arada istemeıdi de. Osy jáıtti de eskergen durys bolar edi. Janbaı О́ZDENBAEV, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty.