«Maqsatqa jetý joly – birigý»

Túrki akademııasynyń prezıdenti, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Shákir YBYRAEV: «MAQSATQA JETÝ JOLY – BIRIGÝ» Astanany túrkologııa ǵylymynyń ortalyǵy etý, odan ári túrki tildes halyqtardyń kelisip kesim aıtatyn, uıysyp sheshim shyǵaratyn  mekenine aınaldyrý ıdeıasy Eýrazııa kindiginde ornalasqan Qazaq eli úshin óte ońtaıly ári utymdy sheshim. О́tken jyldyń qarashasynda sol maqsatpen qurylǵan Túrki akademııasy osy kúnderi birtalaı istiń basyn qaıyryp, baǵytyn naqty belgilep alǵanyna  akademııa prezıdenti, fılologııa ǵylymdarynyń doktory,  belgili  ǵalym Shákir Ybyraevpen áńgimelesý barysynda kóz jetkizgendeı boldyq. – Shákir aǵa, bul akademııanyń ótken jyly Elbasynyń bastamasy boıynsha qu­rylǵanynan habarymyz bar. Ideıanyń neden bastaý alǵanyn naqtylap ári aka­demııanyń mańyzy jóninde kópshilikke taratyńqyrap aıtyp berseńiz. – Aldyńǵy jyly Ázirbaıjannyń Nah­chyvan qalasynda túrki halyqtarynyń kezekti toǵy­zyn­shy sammıti ótkeni belgili. Osy jıynda Elbasymyz túrki halyq­tarynyń ha­lyqaralyq akademııasyn Astana qala­synda ashý týraly usynys jasaǵan bolatyn. Bul usy­nysty sammıtke qatysqan búkil prezıdentter biraýyzdan qoldady. Keıinnen osy bastama Ystambulda ótken túrki halyqtarynyń sammıtinde qaıtadan kóteri­lip, ony júzege asyrý úshin arnaıy baǵdar­lamalar jasaldy. Ná­tı­jesinde qarasha aıynda Astana qalasynan Túrki akademııasy degen resmı ataýmen akademııa ashylyp, sharýa bastalyp ta ketti. Al osyndaı halyq­aralyq ortalyqty ashqysy kelgen memleketter men ǵylymı mekemeler kóp boldy. Ázirbaıjan men Túrkııada ashý týraly oı da aıtyldy. Biraq, kóterilgen bastamada El­basymyz Nursultan Nazar­baevtyń dálel­deri men usynystary salmaqty shyqqan­daı. О́ıtkeni Qazaqstannyń et­nos­aıası, mádenı, terrı­torııalyq sharttary osy aka­demııa­ny ashýǵa laıyq boldy. Qa­zaqstannyń túrki áleminiń ortasyn­da jáne túrki mádenıetiniń ejelden tý tikken ortalyǵynda orna­lasýy da buǵan qolaıly jaǵdaı tý­ǵyzdy. Qazirgi jaǵ­daıymyz da elimizdiń túrki mádenıeti men ǵylymyna kósh­basshylyq jasaýyna múmkindik beredi. Endi munyń mańyzyn taratyp aıtý úshin tarıhı sheginis jasaıyq. Túrki halyqtarynyń shyǵý tamyryn, tarıhyn, mádenıetin, ádebıe­tin, ónerin tutastaı zerttegen kezde ǵana olardyń arasyndaǵy tarıhı baılanystyń mán-maǵyna­syn jan-jaqty ajyrata alamyz. Keńes Odaǵy kezinde qoǵamdyq ǵylymdardyń barlyǵyn toptastyrǵan mundaı qurylym bar edi. Jırmýnskıı, Kononov, Tenıshev sekildi ataqty ǵalymdar basqarǵan «Sovet túrkolog­tarynyń komıteti» degen arnaıy uıym jumys istegen. Ortalyǵy Máskeý qalasynda boldy. Komıtet jyl saıyn barlyq túrkitanýshy ǵa­lym­dardyń basyn qosyp, osy ǵylymda qandaı jumys jasaý kerek degen máselelerdi talqylap, sheshim qabyldap otyratyn. Sonyń negizinde túrkolo­gııa ǵylymynda zertteletin taqyryptyń barly­ǵyn aldyn ala kesip, piship alatyn. Bul Keńes Odaǵy túrkologııa ǵylymyn óz maqsatyna paıdalandy degen sóz. Ǵylymı aınalymǵa engizý kerek dep tapqan taqyryp­tardy ǵana zertteıtin komıtet jumysy kommýnıstik jáne Keńes Odaǵynyń ustamyna  laıyq­talyp jasaldy.  Odaq qulaǵan soń komıtettiń de ǵumyry aıaqta­lyp, túrkologııa ǵylymynyń bedeli tómendedi. Áıtpese, túrkologııa degenińiz – túrki tilinde sóıleıtin halyqtardyń tarı­hyn, mádenıetin, tilin, qazirgi mádenı-saıası keńistiktegi ornyn, jalpy, túrkilik órkenıettiń álemdik órkenıet­tegi alatyn salmaǵyn aıqyn­daıtyn úlken bir álemdik ǵylym. Ony  dúnıe­júzindegi arabıstıka, slavıantaný, qytaıtaný sekildi irgeli ǵylym­darmen salystyra otyryp, terezesi teń dep aıtýǵa ábden bolady.  Son­dyqtan táýelsizdik alǵaly beri túrki halyqtarynyń  bolmys-biti­min shynaıy zertteıtin túrkologııa ortaly­ǵyn ashýǵa zárýligimiz ulǵaıǵan tusta Elbasynyń osy akademııany ashýǵa usynys bildirýi – onyń keń aýqymda oılaıtyn tulǵa ekenin kórsetedi. Endi biz táýelsiz memleket retinde ózimizdiń de, baýyrlas ózge elderdiń de mádenıetin, tarıhyn eshkimge jaltaqtamaı, eshkimge baǵynyshty emes jaǵdaıda emin-erkin zerdelep, álemdik máde­nıetke túrki órkenıeti qanshalyqty úles qosty, ondaǵy alatyn orny qaısy degen máseleni paıymdaıtyn bolamyz. Bul rette túrki máde­nıetiniń rýn jazýymen jazylǵan ǵajaıyp eskertkishteri bar. Ol – Orhon-Enıseı eskertkish­teri, Mońǵolııa, Sibir eskertkishteri, sondaı-aq, Eýrazııa keńistiginiń árbir memleketinde  shashylyp jatqan  túrkilik jádigerler. Bul memleketterdiń eshqaısysy da eskert­kishterdiń túpnusqasyn bere qoımas, biraq kóshirmelerin jınaqtap, Astanada jaryq kórýge bastamashy bo­lamyz. Sonda «túr­ki ha­lyqtary ózderiniń jazýy bar úlken órkenıetke ıe, álemdegi ǵylym men bilimge úles qosqan halyqtarmen terezesi teń» degendi belgileý ınısıatıvasy  qıyn bolmaıdy. – Muny bir aspekt deıik. Ekinshi, «túr­ki halyqtarynyń ta­rıhy sonaý saq, skıf dáýirlerinen bastaý alady» – dep bizdiń elimizdiń mektepterinde, joǵary oqý oryn­darynda oqytylyp kele jatqan tarıhı málimetpen  ózge baýyrlas túrki jurty qanshalyqty kelisip otyr? – Arǵy ǵasyrlardaǵy saqtar men skıfter, odan sál beridegi ǵundar, qarluqtar, qarahandar, orta ǵasyrlardaǵy kók túrikter tarıhy qazirgi túrki halyqtarynyń tarıhy bop esepteledi. Biraq, О́zbekstanǵa baryp olardyń eń ejelgi tarıhyna kóz júgirtseńiz basqasha, Túrkııa tarıhyn oqysańyz múlde bólek, sol sııaqty Qazaqstan tarıhy basqasha jazylǵan. Is júzinde osy halyqtardyń shyǵý tarıhy bir bolsa, bir negizde baıandalyp,  bir-birine qaraılas bolýy kerek qoı. Endi osymen kim aınalysady? Árıne túrkolog ǵalymdar. Bizdiń maqsatymyz da sol – baýyrlas túrki elderiniń tarıhyn bir izge túsirý.  Bul turǵyda ár eldiń ǵalymdarynyń kózqarasy ártúrli bolýy múmkin. Ol zańdy da. Biraq, biz ǵalym­dardy jınap, ǵylymı pikirimizdi ortaǵa sa­lyp, bir toqtamǵa keletin bolsaq, jalpy ta­rı­hy­myzdyń qandaı bolǵanyn sol arqyly or­taǵa shyǵaramyz. Ortaq tarıhymyz bir deıtin bolsaq, ǵylymı júıede de, orta mektepterde de oqytqanda bir jolmen oqytýǵa áreket ja­saı­myz. Túrki akademııasynyń maqsa­tynyń biri osy. Akademııanyń ashylýy – ǵylymda sóz joq, úlken bastama. Bul memleketimizdiń aldy­men oıanyp, etek-jeńin jıǵanyn kórsetedi. – Túrki akademııasy túrki memleketteri tarıhy, mádenıeti, grammatıkasy, jalpy alǵanda túrki dúnıesiniń rýhanııaty túgel­deı oqytylyp, túrki halyqtary balala­rynyń ba­syn qosqan Túrkistandaǵy Qazaq-túrik ýnı­versıtetiniń janynan nelikten  ashyl­mady? – Oryndy suraq. О́ıtkeni atynyń ózi aıtyp turǵandaı, qazirgi tańda elimizde  túrki halyq­tary týraly mol maǵlumatty osy ýnıversıtetten artyq berip otyrǵan  oqý orny joq. Oǵan qosa bul oqý ornynda ótkizilip turatyn túrki elderi ǵalymdarynyń konfe­rensııa­larynan da stýdent ózine kerekti maǵlumat­tardy  ala alady. Biraq, Túrki akademııasynyń shal­ǵaıdaǵy Túr­kis­tanda ashyl­ǵanynan góri el ordasy Astanada bolýy dúnıejú­zin­degi túrko­logtardyń basyn qosýǵa yńǵaıly dep uıǵa­ryldy. Al, Túrkis­tandaǵy ýnıversıtetpen baılanysy­myz óte jaq­sy. Taıaýda sol oqý oryndaryndaǵy Túrkııa jaǵynyń basshysymen ha­barlasyp, Túrkııadaǵy búkil túrkologtardyń  tizimin alyp otyrmyn. Olardyń qaıda turatyny, tele­fon­dary, qan­daı taqyryptardy zertteıtini mine, stolymda jatyr. – Akademııanyń ashyl­ǵa­nyna jarty jyl bol­dy. Osy ýaqytqa deıin qandaı jumys atqar­dyńyzdar? Qandaı isterdi josparlap otyrsyzdar? – Biz qurylǵan kúnnen bastap tek qazaq­standyq emes, álemdegi iri túrkolog ǵalymdar­dyń basyn biriktirýge áreket jasadyq. Son­dyqtan ortaq ǵylymı jobalardy atqarýǵa úlken túrkolog ǵalymdardyń barlyǵy tartyl­dy. Máselen Máskeýde Dmıtrıı Vasılev deıtin túrkolog ǵalym bar.  Eski túrki jazý­larymen aınalysady. Osy kisiniń eńbeginiń nátıjesinde bizdiń qolymyzda Ońtústik Sibirdegi túrki halyqtarynyń kóne túrki eskert­kishteriniń korpýsy (júzdegen eskertkishtiń jınaqtalyp, qaǵazǵa túsken túri) bar. Tatarstan akademıgi M.Zakıev «Túrki halyqtarynyń eń tereń arhoetnıkalyq tarıhy» degen jınaǵyn berdi. Belgili túrkolog A.Dybonyń «Túrki tilderiniń etımologııalyq sózdigi» degen eńbegi de bizdiń qolymyzda. Oǵan qosa Shaıkýlov,  Halıkov, Sýslıkova, Galıýllına, Egorov, Raıhler sekildi ataqty túrkologtar qysqa ýaqyttyń ishinde óz eńbekterin jiberip úlgerdi. Batys Eýropa, Reseı, Sibir, Túrkııa, Qyrǵyzstannyń úlken ǵalymdary osy ýaqytta qyryqqa jýyq eńbekti ortalyǵymyzǵa tabys etti. Árıne aty atal­maǵan ózge de ǵalymdar , ózge de memleketter bar. Biz sol qyryq shaqty ǵylymı eńbekti táýelsiz­digimizdiń jıyrma jyldyq merekesine arnap kitap etip shyǵara bastaımyz. Ony Qazaqstanǵa ǵana emes, búkil túrki elderine taratý oıymyzda bar. Sondyqtan orys tilindegi eńbekterdiń kópshiligine qazaq, aǵylshyn tilderinde úlken túsindirme jasap, al qazaq tilindegi eńbekterge orys, aǵylshyn tilderinde túsindir­me jasap tara­ta­tyn bolamyz. О́ıtkeni qysqa ýaqyttyń ishinde bir tilden ekinshi, úshinshi bir tilderge aýdaryp shyǵý qıyn bolaıyn dep tur. Son­dyqtan mańyzdy degen eńbekterdi túsin­dirme jasap taratý da túrki halyq­tarynyń  mádenıe­tin, tarıhyn ózge memleketterdiń bilýine úlken bir baspaldaq ispetti. Odan basqa akademııanyń shyǵarmashylyq ujymy qolǵa alǵan jıyrma shaqty joba bar. Olardy bitirý de osy jyldyń úlesinde. Keńes Odaǵy tusynda túrkologııa komıteti jumys istegenin aıt­tyq. Olar sol kezde «Sovetskaıa tıýrkologııa» degen ar­naıy jýrnal shyǵarǵan. Bul Bakýde jaryq kórip turdy. Ol odaqtyń sanaýly 5-6 aty belgili jýrnalynyń biri bolǵan. Myna ortalyqty ashqannan keıin sondaı jýrnal shyǵarý biz úshin de mańyzdy. Sondyqtan «Altaıtaný jáne túrkitaný» atty jýrnal shyǵarmaq oıda­myz. Ol tórt tilde – qazaq, túrik, orys, aǵylshyn tilderinde jaryq kóretin bolady. – Jumystardyń bári de aýqymdy eken. Bulardy qar­jy­landyrý máselesi qalaı sheshilgen? Máselen álgi ǵa­lymdarǵa qalamaqy tóle­dińiz­der me? Sosyn tórt tilde shyǵatyn jýrnaldy taratý máselesi qalaı rettelmek? Jer shalǵaı degendeı. – Qyryqqa jýyq eńbek­terdi qolymyzǵa tapsyrǵan ǵalymdarǵa qalamaqy tólenip jatyr. Jıyrma shaqty jo­banyń da, jýrnal­dyń da qarjy máselesi sheshilip qoıylǵan. Osy akademııany ashý bary­synda-aq qarjy máselesi Úki­met tarapynan sheshildi. Al, jýrnaldy kóptegen memleketterge taratý shy­nyn­da ońaı emes. Sondyqtan  onyń elektrondy nusqasyn saıtqa salyp otyratyn bolamyz. Ortalyq qazir «Túrki akademııasy» degen statýspen tur. Jaqyn keleshekte «halyqaralyq» mártebesin ıemdený barysynda Túrkııa, Ázirbaıjan memleketteri óz qarjylarymen kelip qosylady. Sonda jobalar sany da kóbeıedi. – Bilýimshe, elimizde túrkolog ǵalymdar onsha kóp emes. Olardyń eń jasynyń ózi alpys-jetpisti alqymdap qalǵan bolýy tıis. Sol kisilerdiń ózderi daıyndaǵan shá­kirtteri bar ma? Olar akademııa jumysyna qansha­lyqty tartylǵan? – Erterekte Ábdýálı Haıdarov,  ákeli-bala­ly Amanjolovtar, Ibatov syndy  tanymal ǵalymdar boldy. Ol kisiler daıyndaǵan shákirt­ter de bar. Sonyń ishinde Maǵrıpa Eskeeva, Uldana Isabekova,  Asqar Dúısenbi,  Qaıyr­bek Kemeńger, Elmıra Abdýkamalova, Jemma Aman­jolova, Erjan Qýanyshbaev degen jas túr­kologtardyń bir shoǵyry ósip keledi. Osynyń ishinde tikeleı akademııa jumysyna tartylǵan­dary da, óz betterinshe ǵylymmen aınalysyp, ýnıversıtetterde sabaq berip júrgenderi de bar. – Aıtpaqshy, akademııanyń kitaphana­syn qalaı jabdyqtadyńyzdar? О́zge de damyǵan memleketterdegi ataqty kitaphanalarmen baılanys jolǵa qoıylǵan ba? – Almatydaǵy ulttyq kitaphana, sosyn jekelegen ǵalymdar biraz kitaptardy syıǵa tartty. Bul jerde tek kitaptar emes, syıǵa kelgen mýzeı eksponattary da bar. Endigi másele kóptegen eńbekterdiń elektrondy nusqasyn jınaqtaý bolyp tur. Dúnıejúzindegi ataqty kitaphanalarmen kelisim-shartqa otyryp, ondaǵy qundy, sırek kezdesetin kitaptardyń eń bolmasa kóshirmesin alýǵa qol jetkizýge múmkindik jasa­maq nıettemiz.  Sondaı-aq, akademııanyń jumy­syna ózge memleketter de kelip qosylatyn jaǵ­daıda kitaphana aýqymy keńeıip, kitaptar eselenbek. – Sońǵy suraq bolsyn, Túrkııanyń Eýro­odaqqa kirýine jeke kózqarasyńyz qandaı? – Kirgeni durys. Dúnıejúzinde bedeli ar­tady. Saıası turǵyda, alys-beriste dúnıe­júzilik damyǵan memleketterden shet qalmaı ishte júrse, óz daýsy bar etnosqa aınalady. Jalpy, Túrkııa ǵana emes, túrki memleketteri de ózindik úni bar memleketterge aınalyp, bir-birine kómek qolyn sozyp, baýyrlastyq nıetin ańǵartyp tur­sa, túrki jurtynyń álem aldyndaǵy mártebesi ósken bolar edi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aıgúl SEIILOVA.