Álemdik suranys
Qazir álemde jylma-jyl óndiriletin 22-23 mıllıon tonna mystyń teń jarymyn 4 el berip otyr. Olar – Chılı, Qytaı, Japonııa, AQSh elderi. Sońǵy jyldary metall ıgerý tehnologııalarynyń alǵa basýyna jáne ár eldiń mys óndirisin tolyq sıklda júrgizýge degen umtylysyna baılanysty bul óndiristiń jalpy quramynda (mys konsentraty, qara mys, taza mys, t.b) tazartylǵan mys ónimderiniń kólemi barǵan saıyn artyp keledi. Qazirgi ýaqytta jalpy óndiristegi tazartylǵan mystyń úlesi 20 paıyzdy qurap otyr. Ol elektrolız ádisi arqyly alynady.
Álemdik mys naryǵynda burynnan turaqty basymdyqqa ıe bolyp kele jatqan AQSh-pen qatar sońǵy on jyldyqtary Chılı jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń úlesi qarqyndy túrde artýda. Máselen, sońǵy 30 jylda Chılı álemdegi tazartylǵan mys óndiretin eń iri elderdiń birine aınalyp úlgerdi. 1960 jyldan beri bul elde óndiriletin tazartylǵan mys kólemi 1860 paıyzǵa ósti. Sondaı-aq, Azııa elderinde óndiriletin tazartylǵan mys kólemi 2000 paıyzǵa jýyq ósti. Bul ósim negizinen alǵanda Japonııa men Qytaıdaǵy óndiristiń qarqyndy damýy esebinen alyndy.
Mys óndirisiniń turaqty ósýine oǵan degen ónerkásiptik suranystyń artýy tikeleı yqpal etkendigin aıtýymyz kerek. Máselen, mysty álemdik tutyný kólemi 1966 jyly 5 mıllıon tonnany qurasa, 2015 jyldyń sońynda bul kórsetkish 23 mıllıon tonnany quraǵan.
Qazirgi ýaqytta álemdik mys naryǵynyń negizgi tutynýshylary batystyń ónerkásiptik damyǵan elderimen qatar, Qytaı, Úndistan, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Taıvan, Taıland jáne osy ónimniń dástúrli tutynýshysy AQSh bolyp tabylady. Osy toptyń arasynan sońǵy onjyldyqtary Qytaı úlesiniń turaqty túrde artyp kele jatqandyǵyn atap kórsetý kerek. Sondyqtan, álemdik mys naryǵy sońǵy jyldary naq osy Qytaı suranysyna qaraı beıimdele túsýde. О́ıtkeni, bul eldiń mysty jyldyq tutyný kólemi jyldan-jylǵa artyp, álemdik tutyný naryǵynyń eleýli bóligine ıe boldy.
Degenmen, sońǵy jyldary álemde ekonomıkalyq daǵdarystyń jıi boı kórsetýine baılanysty mystyń álemdik tutyný kólemi de azdap shektele túskendeı. Máselen, 2015 jyly mystyń álemdik tutyný naryǵynda ósim baıqala qoıǵan joq. Biraq sonyń ózinde Qytaı naryǵyndaǵy ósim kórsetkishi 5,3 paıyzdy quraǵan. Álemdik mys naryǵyndaǵy osyndaı jaǵdaı 2016 jyly da saqtalyp qaldy.
Keıbir sarapshylar ónerkásiptik óndiriste ózdigimen qozǵalatyn elektrokarlarǵa jáne elektr qýatymen júretin kólik túrlerine degen suranystyń artýy aldaǵy ýaqytta mys óndirisine qosymsha serpin beredi dep sanaıdy. Olardyń boljamynsha 2010-2015 jyldar aralyǵynda álemde 1 mıllıon elektrokar satylsa, 2020 jyly bul kórsetkish 2,2 mıllıon danany quraýy tıis. Bul mysqa degen suranysty arttyrady. О́ıtkeni, árbir elektrokardy jasaý úshin 80 kılo mys paıdalanylady. Onyń ústine, Qytaıda elektr kólikterine degen suranys ár jyl saıyn 3,3 mln-ǵa ulǵaıatyndyǵy týraly el úkimetiniń esebi jarııalanǵan.
Baǵanyń qubylýy
Osy ýaqytqa deıin mysqa degen suranystyń turaqty túrde artýy onyń baǵasynyń eselep ósýine ákelgen bolatyn. Máselen, Londondaǵy metaldar bırjasynyń málimetterine súıensek, 2000 jyly mys tonasynyń baǵasy 1,5 myń dollar shamasynda bolsa, 2008 jyldary 7 myń dollarǵa deıin kóterilgen. 2009 jyldyń sońyna taman 5 myń dollarǵa deıin tómendep baryp, qaıta kúrt kóterile bastaǵan. 2012 jyly 9 myń dollarǵa deıin jetken tusy bolǵan. Rynoktaǵy osy qolaıly baǵa konıýnktýrasy mys óndirýshi kompanııalardy erekshe qanattandyrdy. Olar óndiris kólemin suranysqa sáıkes arttyryp otyrdy. Sońǵy jyldary mystyń baǵasy qubylmaly sıpatta boldy. Máselen, ótken 2016 jyldyń maýsymynda onyń tonnasynyń baǵasy 4700-4800 dollar aralyǵynda bolsa, 11 qarashada Londonnyń metaldar bırjasyndaǵy baǵa 5926 dollarǵa kóterildi.
Qytaımen qatar kórshimiz Reseıde de mys óndirisi jaqsy qarqynmen damyp keldi. Bul elde mys óndirisiniń negizgi tý ustaýshysy osy óndiristiń 55 paıyzyna ıelik etip otyrǵan «Norılskıı nıkel» ken-metallýrgııa kompanııasy bolyp tabylady. Ol shamamen alǵanda jylyna 370-380 myń tonna taza mys óndiredi. Osydan on jyl burynǵy kórsetkishpen salystyrǵanda, bul kompanııada mys óndirisiniń kólemi 10-15 paıyzǵa quldyraǵandyǵy baıqalady. «Norılskıı nıkel» álem boıynsha asa iri kólemde nıkel men palladıı jáne platına óndiredi. Osy arqyly ol álemdegi iri tústi metalldar kompanııasynyń biri.
Otandyq óndiris
Endi osy eki alyp eldiń ortasynda ornalasqan Qazaqstandaǵy mys óndirisiniń qazirgi jaǵdaıyna kelsek, qýanarlyqtaı dep aıtýǵa ábden bolady. О́ıtkeni, sońǵy 3-4 jyldyń bederinde elimizde mys óndirisiniń eki iri jobasy júzege asty. Olar – Pavlodar oblysyndaǵy Bozshakól, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Aqtoǵaı ken oryndaryn ıgerý jobalary. Bul jobalardy áýel basta elimizdiń mys alyby «Qazaqmys» kompanııasy bastaǵan bolatyn. Keıinnen onyń quramynan bólinip shyǵyp, jeke shańyraq kótergen KAZ Minerals toby osy eki ken ornyna da ıelik etýde.
«Aqtoǵaı jobany júzege asyrýdyń klassıkalyq úlgisi bolyp tabylady. Biz ony der kezinde jáne belgilengen bıýdjet aıasynda júzege asyra aldyq. Aqtoǵaı men Bozshakóldiń keshendi túrde salynýy bizdiń kóńilimizde maqtanysh sezimin uıalatady. О́ıtkeni, endi Qazaqstandaǵy mys óndirisinde kólemi jaǵynan Reseı tústi metallýrgııasynyń tý ustaýshysy «Norılskıı nıkelmen» salystyrýǵa bolatyn jobalar bar. Bozshakól men Aqtoǵaı – eki «Norılskıı nıkel», dep atap kórsetti KAZ Minerals tobynyń basqarma tóraǵasy Oleg Novachýk osy máselege oraı ótken jyldyń sońyndaǵy baspasóz máslıhatynda.
Aıtsa aıtqandaı, bir ǵana Aqtoǵaı kenishiniń ózi jylyna 37 mıllıon tonna ken óndire alady. Osynshama kólemdi jumysty bar bolǵany kenishtegi 1,5 myń adam atqarady. Salystyrý úshin aıta keteıik, elimizdiń mys alyby «Qazaqmys» óziniń barlyq kenishteri boıynsha bir jylda alynǵan eń joǵary kórsetkish – 42 mıllıon tonna kendi 60 myń adammen atqarǵan bolatyn. Aqtoǵaıdaǵy jumys ónimdiliginiń eselep artýyna eń aldymen onda qoldanylǵan jańa tehnologııalardyń yqpaly zor bolyp otyr.
О́tken jyly Bozshakólde 28,3 mıllıon tonna ken óndirildi. Bul 2015 jylǵy kórsetkishten 4 ese kóp. Aqtoǵaıda 16,1 mıllıon tonna ken óndirildi. Bul 2015 jylǵy kórsetkishten 8 ese kóp. Sóıtip, jumystaryn jańa bastaǵan qos kenish ózderiniń jobalyq qýattaryna taıap keledi. Nátıjesinde ekeýinen 65 myń tonnaǵa jýyq katodty (taza) mys alyndy. Bıylǵy jyly Bozshakól óziniń jobalyq qýatyn 30 mıllıon tonna ken óndirýge jetkizedi degen boljam bar. Aqtoǵaıdyń qaryshtap jumys isteıtin kezine de kóp ýaqyt qalǵan joq.
Oqıǵalar barysy Qazaqstanda «Qazaqmystan» tys jańa mys alybynyń paıda bolǵandyǵyn kórsetip otyr. Eger bul jańa kenishterdiń elimiz ekonomıkasyna 50 jylǵa jýyq ýaqyt qyzmet etetindigin esepke alsaq, Qazaqstan mysynyń bolashaǵy áli alda dep esepteýge bolady.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
