​Tańǵajaıyp mahabbat

Men jýrnaldy aldym da kibir­tiktep oqı bastadym: «Kım bılbeıt, jaıdyn tolýk kezındegı avgýst túnderún. Asmandagy jyldyzdar alysta týrganymenen, ar berı ózınche chygyp, alakanga salgandaı, ar bırı ózúnchó nýr tógúp, chet-chetınen búl-búldegen kúmúsh kyroo chalyp, asmandyn tıgı kaptal, bý kaptalyna jaınap kırı jok jadyrap karashat. 

Jylyzdar ýshıntıp tolgondo, bız kapchygaı aralap kele jatkanbyz…»

– Shyńǵys suqtanǵan tamyz kún­deri! Onyń juldyzy jamy­raǵan jyly túnderi! Ándeı jel­pıdi, Ilıajan. Taǵy… taǵy bir jerin oqyshy!

– Oqıyn… oqıyn Nureke: – «Oı, sýstaıgan neme, yrdap koısoń bolboı bý? Jıgıtsıń bı ózýń, je ólúksýńbú? Aı, Danııar, degı sen bırónú súıdúń bele?

Anan bır ýbakytta Danııar – «Chý!» – dep attardý jeldırdı da, kútpógón jerden:

Oı, Ala-To -o –o, Ala-To-o,

Ata-babam óskón jer! – dep araba sekırgende kosho sekırıp, dırıldegen únmenen yrdap jıberdı.

Al kyrgyzchaga, kazakchaga da okshoboıt, bırok tyńshap otýrsoń, bý obonda baıyrtan bır boordash kyrgyz menen kazaktyn tandalgan tól obondarý chıretılıp koshýlgandaı týıýlat…»

Nurǵalı maǵan oılana qara­dy: – Sen ánniń qalaı týatynyn bilip qaldyń, Ilıajan, Shyń­ǵystyń osy bir sózderi án emes pe, án… án ǵoı! Adam kó­­ńi­lin asqaqtatyp jiberedi. Osy sýretti, Jámılanyń jigit namy­syn qozǵaǵan jańaǵy bir sóz­derin oılap, elestetip kórshi. Jaı ǵana qara sózdiń ándetkenin kim kórgen! Shyńǵys prozasynda adam janyn aıalaıtyn, tipti, kók­ke kóteretin sáýleli poetıka, ro­­mantıka bar! Men Shyńǵystyń Da­nııaryn – ózimizdiń Nuǵyman aǵamyzǵa, Jámılasyn Qalıqaǵa uqsata beremin. Osy bir qyzyq sezimnen aryla almaı qoıdym. Aıyrmasy – Nuǵyman bizdiń keshegi «Ilgeribas» kolhozynyń bas­tyǵy, al, Qalıqa –Jámılanyń dál ózi. Bári de kóz aldymda: as­tyq pisken kez. Bıdaı oraǵy. Qy­­zyl qyrman. Ol aýdan orta­ly­ǵyna túıemen, arbamen tasylyp jatyr. Osy dý-dý ómirdiń ishin­de qaıǵy da bar, qýanysh ta bar. Mahabbat bar! Qyrǵyz, qazaq aýylynyń tirshiligi...

Nurǵalımen bolǵan suqbatty kúnderden bastap, meniń de kóz aldymda: túngi dala… taý ishi… Kúr­kireý ózeniniń jar qabaǵynda únsiz meńireıgen Danııar tura­tyn boldy. Keıde ol shańy bur­qyraǵan qara jolda arba ústinde batyp bara jatqan qyp-qyzyl kúnge qarap, qabaǵynda sál ǵana kirbińi bar, muńdy jandaı yńyl­daıdy bir. Danııardyń sol úni… jan-júıeni bosatqan sol áýezi!

«Bári … bári bizdiń aýylda bol­ǵan hıkaıa!…» Nurǵalıdyń osy sózi kókeıimnen keter emes.

Kele-kele osy sózdi ulan-ǵaıyr qazaq dalasynyń ár jeri­nen estidim. «Jámıla» povesin ár qazaqtyń úıinen kórdim, perzentti bolǵan qýanyshty jandar jaqsy yrym ǵyp, balalaryna Jámıla, Danııar dep at qoıa bastady. Bul kezde belgili ádebıetshi Qal­jan Nurmaqanov aýdarǵan «Já­mıla» povesi – «Ańsaǵan meniń ánimsiń!» atty spektakl bolyp, qazaq dramteatrynyń ajaryn kirgizip, bedelin kóterdi.

«Jámıla» povesi jurttyń ańyzyna aınaldy.

Aýyq-aýyq Frýnzege qa­raı jol tartam. Uzaq jolda «Já­mıla» povesindegi hıkaıa meni qym-qıǵash qııal ústinde qal­qytady. Danııar elesteıdi. Onyń áýe­legen áni qazaqsha bastalady, endi birde ol qyrǵyzdyń armanmen ah urǵyzǵan shyryn sazyna ulasady.

O, shirkin, Shyńǵys súıgen tamyz túnderi!

Tamyz túnin balbyratyp, kishkene ǵana Sheker aýylynyń erke kelini – Shekspırdiń asaý Ka­tarınasyndaı Jámılany eriksiz «buǵalyqtap», oǵan súıý­diń ne ekenin sezdirip, múlde esin alyp, eljirete bosatyp, sábı keıipte esh alańsyz mól­diretip, «arbaı» bastaǵan my­na Danııardyń jan shydatpas qushtar yńylynda ne qudiret bar, qudaı-aý! Qulaǵymda Sheker aýylyndaǵy gý-gý sóz de yzyń­dady: «Oı… oı, Jámıla-aı! Oı, Jámıla-aı, soǵystaǵy Sadyǵyńnyń kózine shóp salyp, ne istep júrsiń tegi?», «Kókı ber­­meńdershi tegi, Jámılany ki­ná­lap. Sadyq Jámılaǵa súıip qosylǵan joq. Ony áke-sheshesi kúshtep úılendirdi. Bilemiz bá­rin». «Oı, Jámıla, qan­daı­­syń, sen? Seni… sendeı bul­ǵaqtaǵan asaýdy bir aýyl je­ńe almaı otyrǵanda myna bir saıda sany, qumda izi joq… jel qýǵan qańbaqtaı bop oıda joq­ta kele qalǵan myna bireý… ózi ólimsirep, bir aıaǵyn zorǵa bas­qan Danııar degen neme, áı, essiz Já­mıla seni qalaı eńserip, bar erkińdi alyp barady, o, qoqı dese!», «Nege syndyń, Jámıla? Se­niń zymııan kókiregińe qandaı jy­lan uıalap júr, a? Aýyldyń kór­ki bolǵan úıiń anaý… kelin bop attaǵan altyn bosaǵań, ol! Sady­ǵyńnan aı saıyn hat keledi, qu­daıǵa shúkir, tiri júr. Seniń jú­risiń mynaý… Sadyǵyń erteń jarq etip kele qalsa, ne betińdi aıta­syń? Á, seni endi saldaqy de­me­gende ne deımiz, a, julynǵan Já­­mıla?» Sheker aýylynyń gý-gýi.

Qym-qıǵash eles.

Ishim teńiz bop tolqyp, dala bop shalqıdy, umsyntqan taý shyńy qol jetpes armandaı buldyraıdy. Kókiregimdi án qysyp barady, án! Júregim toly armandy án! Ol án bulqynady, týlaıdy, erkindikke shyqqysy keledi. Ol án Uzynaǵash, Otardyń kók adyrlarynan ótip, Qordaı asýyna kóterile berip, aldymnan qyrǵyz Alataýynyń aq shańqan shyńdary kóringende Danııardyń:

Oı, Ala-To-o, Ala-To-o! – dep yńyldaıtyn áýezine ulasady.

Men Shyńǵys roman­tıka­synyń qyzýly qushaǵyna endim.

Frýnzede dúrildegen ádebı keshter… sonyń biri qyrǵyz ýnıversıtetinde oqýshylardyń zor dúmpýin týdyrdy. Munda jarqyn oıly, bilimdi jandar qyrǵyz ádebıetinde buryn-sońdy bolyp kórmegen erekshe qubylys bolǵanyna súıinisti. Jámıla óziniń syr-symbaty, bar bolmysy, maqsat-muraty, erkin oıly kelbetimen jan bitkendi erekshe qyzyqtyrdy. Qyrǵyzdyń taýlaryn Danııardyń qońyr úni… bıik te qýatty úni kernedi. Qyrǵyz jeriniń injý-marjany deıtin Ystyqkól, Chatyrkól, Sońkól… bár-bárinde qyrǵyzdardy tań­ǵaldyrǵan Danııardyń qazaq áýezi tolqydy. Bul jerlerde de qyzdyń bári Jámılaǵa, bozbala Danııarǵa uqsady.

Shyńǵysqa el yqylasy kól-kósir!

О́mir… á, ómir qashanda ómir!

Onyń óz joly, óz zańy, óz minezi bar. Qarǵa adymdaı qysqa mezgilde ol sonysymen qymbat, sonysymen qyzyq ári ókinishti de! О́mir – qıyn qubylys. Beı­maza kúıbeń. Onyń degenine kónesiń, kónbeısiń, ol senimenen «oınaǵandy» unatady. Onymen sen de «oınaısyń». Ony jeńesiń, keıde odan jeńilesiń. Sonan soń «Á, ómir!» dep qapylyp, bas shaıqaımyz, ýhilep. Solaı.

Bul ómirde kún men túnniń, jaz ben qystyń, gúl men tike­nek­tiń, bal men ýdyń, kúlki men jylaýdyń bary sekildi ke­meńgerlik pen toǵysharlyq ta bar edi. О́mirdiń aınymaıtyn bir tepe-teńdigi osy! Biraq, o bastan ómirdi qadirli etken, jarqyrap sáýle shashqan, jaryq bergen Kún ǵoı…altyn Kún! Jadyratqan, shalqytqan Jaz ǵoı… Jaz! Mahabbatqa essizdikpen berilgen muńlyqtarǵa lázzat bolǵan Gúl ǵoı… Gúl! Adamdy tamsandy­ra súısindiretin Bal ǵoı… Bal! О́mir shyraıy Kúlki ǵoı… Kúlki! Adamzattyń kókeıkesti sózin aıtyp, zulymdyq pen jaý­yz­­dyqqa des bermeıtin qu­diret Kemeńgerlik qoı… Kemeń­gerlik!

O, osy kemeńgerlik... ol álemdi ań-tań qylǵan mahabbattyń asqaq jyry – «Jámılany» ákeldi, dúnıege! Al toǵysharlyq… o, qudaıa toba, ol osy kemeńgerlikke biraz taýqymet boldy.

Ádebıet qaýymynyń ishinde kóringenniń qaradúrsin ma­qalasynan ár neni shoqyp, synshy atanyp júrgen jelbýazdar… Sonaý otyzynshy jyldarda eptep jazyla bastaǵan qarabaıyr prozanyń «korıfeıleri» Shyń­ǵysty «jazýshy emes, qaıdan shyq­qan sumdyq, bul?» dep dúr­kireı shýyldasty.

Dál osy kezde «Jámılany» oı tarazysyna salyp, tolǵanǵan qyrǵyzdyń bir óreli synshysy Keńeshbek Asanalıev: «Aıyrymdarga «Jámılanyn» kyrgyz adabııatyna kelıshı kadirese ele okýıadaı bolýp týıýldý. Alar býl chygarmanyn negızınde, túpkúrúnde jatkan «Janar toodaı» kandaıdyr bır syıkyrdýý kúch jatkanyn baıkashkan jok. Myndaı bolorýn kaparyna da albady» dep jazdy. Toǵysharlardyń kúńkilinen yqpaı qalam tartqan synshylar – Raısa Qydyrbekovanyń «Sovetskaıa Kırgızııa» gazetiniń (1958 jyl. 21 qarashadaǵy sa­ny) betinde «Poetıcheskaıa pro­za», Qambaraly Bobýlovtýn «Sovettık Kyrgyzstan» (1959 jyl. 22 aqpandaǵy sany) gaze­tinde «Mahabbat baıany» atty maqa­lalary «Jámılanyń» búkil sovet ádebıetin dańqqa bóler kele­sheginiń úmit sáýlesindeı jal­tyldady.

Ilııa JAQANOV

(Jalǵasy bar)