Bul irgeli maqalany biz Memleket basshysynyń ıgi bastamalarymen júzege asqan «Mádenı mura» jáne «Halyq – tarıh tolqynynda» baǵdarlamalarynyń zańdy jalǵasy sııaqty, Máńgilik El muratyn júzege asyrýdyń túp negizderin kórsetip bergen tujyrymdamalyq baǵdarlama retinde qabyldadyq.
Rýhanı jańǵyrýymyzdyń jańa basym baǵyttaryn aıqyndap bergen bul baǵdarlamalyq maqalany, avtordyń ózi atap kórsetkendeı, «tarlan tarıhtyń, jasampaz búgingi kún men jarqyn bolashaqtyń kókjıekterin úılesimdi sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyrnamasy» dep baǵalaýǵa laıyq.
Álmısaqtan ulttyń ult ekenin anyqtaıtyn eń basty belgileriniń biri ári onyń biregeı ulttyq qasıetin saqtaıtyn negizgi tiregi, máńgilik qundylyǵy tili men álipbıi ekeni ámbege aıan. El rýhanııaty men mádenıetine aıryqsha janashyrlyqpen qaraıtyn Qazaqstan Prezıdenti maqalada Máńgilik El bolý úshin ultymyzdyń osy eki tiregi de máńgilik bolýy shart ekenin taıǵa tańba basqandaı aıqyndaı otyryp, latyn álipbıine kóshýdiń mán-mańyzyn dáleldi túıindermen dáıektep bergen.
Túp-tuqııan men baqı-baıannyń arasynda adamzat balasynyń túpki muraty men asyl ańsary qashanda máńgilik bolǵan. Qadymnan tamyr tartyp, myńjyldyqtardy jalǵap turǵan osy qasterli sabaqtastyqtyń altyn arqaýy tańba ıakı jazý edi. Qasıetti Quranda qalam kálammen qatar aıtylady. Jazý arqyly aıan hatqa tústi, dástúr damyp, mádenıetter qalyptasty. Sózdiń syrtqy sıpaty bolǵan sımvoldar tobyrǵa túsiniksiz tańbalar retinde kıege balandy, dinder jazý arqyly salt senimnen shyǵyp, órkenıetke aınaldy. Bilge Konfýsıı «Álemdi sóz ben zań emes, sımvoldar bıleıdi» degende osyny meńzese kerek.
Qariptiń tańbadan tamyr tartqanyn eskersek, álipbıdi álemdi bıleıtin negizgi sımvoldardyń qataryna jatqyzýǵa ábden bolady. Osy turǵydan alǵanda árbir álipbı paıym men tanymnan, talǵam men túsinikten týyndaıdy. Sondyqtan, ol qasterli qundylyqtardy saqtaıtyn ulttyń jadysyna, qasterli kodyna aınalady.
Álipbı tek mádenıettiń ólshemi, órkenıettiń belgisi ǵana emes, ol – ulttyń tańbasy, eldiktiń aıshyǵy, memlekettiń táýelsizdigi men tutastyǵyn aıqyndaıtyn sımvoldardyń biri. Bul turǵydan alǵanda tańba tańdaý – órkenıet jolyn da tańdaý degen maǵyna beredi. Sondyqtan, tańbasyn ózgertý, álipbıdi almastyrý týraly qabyldaǵan sheshimi arqyly Elbasy qazaq eliniń táýelsizdigin bekemdeıtin, tutastyǵyn nyǵaıtatyn, Máńgilik El muratyn tuǵyrly etetin tarıhı tańdaýyn jasady dep oılaımyz.
Jańa qarip qashanda jańarǵan eldiń nyshany retinde kóneni kelmeske ketirip, oıdy otarsyzdandyrady, sanany silkindiredi, jadyny jańǵyrtady, mádenı tutastyqty ornyqtyrady, ulttyń qýatyn arttyryp, onyń aqparat keńistigin derbestikke jeteleıdi. Bul turǵydan alǵanda álipbı ózgertý isi óz qalaýymen astana aýystyrý sııaqty tarıhı mańyzy zor másele dep bilemiz.
Eýrazııa keńistigin en jaılaǵan baıyrǵy babalarymyz Máńgilik El muratyn jady tastarǵa óshpesteı etip tańbalap jazǵan. Sondyqtan, ashyq aspan astynda alasapyrandardy artqa tastap, búginge jetken jádiger jazýlar taǵylymdy tarıhymyzdyń shejiresi ispetti. Myń jyldan astam ýaqyt arab álipbıin qoldanǵan halqymyz orasan zor mádenıet qalyptastyrdy. Arab álipbıi ári qasıetti kitaptyń qarpi bolǵandyqtan, ony úırený de ǵıbadat sanaldy. Sondyqtan, álipbıdi ózgertý arqyly rýhanı qorǵansyz qalǵan halyqtyń arasynda shoqyndyrý saıasatyn júrgizýdi kózdegen patsha úkimeti qazaq jerine 1861 jyldan bastap kırıll grafıkasyn engize bastady.
Tóńkeris arqyly bılik basyna kelgen bolshevıkter de jańa keńes adamyn qalyptastyrý úshin áýeli latyn, artynsha kırıll grafıkasyn engizdi. «Latyndandyrylǵan qazaq jazýyn orys grafıkasy negizindegi jańa álipbıge kóshirý týraly» zań eshqandaı qarsylyqsyz kúshine endi. Jańa álipbı jasalǵanda qazaq tiliniń qaǵıdattary eskerilgen joq, tipti oǵan múldem qoldanylmaıtyn tańbalar engizildi.
Bas-aıaǵy on bes jyldyń ishinde úsh álipbı ózgertýdiń saldary halqymyzǵa otyzynshy jyldardaǵy qandy repressııadan kem soqqan joq. Jappaı jazalaý naýqanynda halyqtyń qaımaǵy ispetti myńdaǵan tulǵa atylyp, aıdalyp ketse, kúshtep tańbany tańý arqyly eńsesi túsken eldiń jadysyn óshirýge, ulttyń mádenı-rýhanı kodyna ózgeris engizýge qadam jasaldy. Aıta keterlik jaıt, kırıll grafıkasyna kúshtep kóshirilgen elder negizinen musylman halyqtar edi, al ózgeleri ózderiniń ulttyq tól álipbılerinde qala berdi. Búginde óz tańbasynda qalǵan ulttardyń tildik zańdylyqtaryn saqtap qalǵany belgili. Demek, tildi buzý, onyń zańdylyqtaryn ózgertý negizinen álipbı arqyly júrgizilgen.
Keńestik kezeńde termınologııada qazaq tiline ózge tilderden engen sózderdi ulttyq qalypqa sáıkestendirý, al orys tilinen engen sózderdi sol qalpynda qabyldaý týraly arnaıy sheshim bolǵan. Sondyqtan, 70 jylda qalyptasqan termınder arqyly keńestik keńistik qalyptasty. Sonyń nátıjesinde qazaq halqy óziniń sóıleý mánerinen jańyldy. Batystan engen termınderdi kırıllısa arqyly qabyldap, túpnusqadan alshaqtaı tústi. Bul úrdis áli de jalǵasyp keledi.
Maqalada aıtylǵandaı, latyn qarpine kóshý máselesi alǵash kóterilip otyrǵan joq. Memleket basshysy 2006 jyly Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HII sessııasynda jáne 2012 jyly jarııa etken «Qazaqstan-2050» Strategııasy qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda 2025 jylǵa deıin latyn qarpine kóshý týraly qadap aıtqan edi. Al búgingi maqalasynda Elbasy osy aýqymdy jobaǵa ýaqyt uttyrmaı, qazirden bastap kirisýimiz kerek ekenin jazdy.
Rasynda, qazirgi qoldanystaǵy álipbı jazýdy, sol arqyly qoǵamdyq sanany úshke jaryp turǵany jasyryn emes. Sonyń saldarynan tólqujattaǵy aty-jónimiz, tipti ultymyz ben ulysymyzdyń attary da úsh túrli jazylyp júr. Mysaly, Qazaqstan, Kazahstan jáne sonyń transkrıpsııasy negizinde Kazakhstan dep jazamyz. Latyn qarpine kóshken jaǵdaıda muny Qazaqstan dep tildik ereksheligimizdi saqtaı otyryp, biraq sózben jazýǵa múmkindik alamyz.
Álipbı almastyrý arqyly biz qosamjar orfografııadan qutylyp qana qoımaımyz, shet tilderinen engen sózderdi de ulttyq erekshelikterge ıkemdeı alamyz. Latyn qarpin qazaq emlesi arqyly qabyldaý arqyly bul másele bir izge túsedi. Orfografııalyq, orfoepııalyq tutastyqtyń tildik tutastyqqa bastaıtynyn eskersek, bul túrli etnostardyń qazaqsha oqý arqyly til syndyrýyna, sóıtip memlekettik tildiń tóńiregine toptasýyna úlken septigin tıgizedi. Condyqtan, Elbasy maqalasynda atap ótkendeı, latyn qarpi buqaralyq sanany ózgertip, qoǵamnyń ishki tutastyǵyn qamtamasyz etetin, elimizdegi barsha etnostardy biriktirip, Birtutas Ultty qalyptastyratyn basty quraldyń biri bolmaq. Qazaqstan tildik turǵyda tutas bolsa, ózge elderdegi qandastarymyzdyń atajurtqa, qara shańyraqqa tartyla túseri sózsiz. Onyń ústine, kezinde kırıllısanyń árbir túrki halqy úshin bólek-bólek jasalǵanyn eskersek, jańa álipbı arqyly Qazaqstandaǵy tamyrlas halyqtardyń da qazaq tiline jaqyndyǵy arta túseri anyq. Bul qazaq tiliniń halyqaralyq deńgeıde qoldanylýyna, bálkim bolashaqta túrki tilderiniń tiregi bolýyna da jol ashýy múmkin.
Qazirdiń ózinde latyn qarpi mektepterde oqytylyp, elektrondy aqparat quraldarynda keńinen qoldanylýda. Internet, áleýmettik jelilerde buǵan kóship ketkender az emes. Biraq olar latyn álipbıiniń ártúrli nusqalaryn paıdalanýda. Sondyqtan, Elbasy aıtqandaı, 2017 jyldyń sońyna deıin bilikti ǵalymdar tarapynan ázirlenetin qazaq álipbıiniń biryńǵaı standartty nusqasynyń maquldanýy bul máseleni bir izge túsiretin edi.
Memleket basshysy atap kórsetkendeı, latyn qarpine kóshýdiń tereń logıkasy bar. Bul, maqalada aıtylǵandaı, qazirgi zamanǵy tehnologııalyq ortanyń, kommýnıkasııa men ǵylymnyń damýyna baılanysty ekeni ámbege aıan. Jańa álipbı arqyly qazaq eli álemdik órkenıetke qadam basady. Sonymen qatar, latyn álipbıiniń túbi bir týys eldermen ózara baılanysty arttyrýdyń da bir joly ekeni anyq. Sondyqtan, Qazaqstannyń álipbıi bolashaqta onyń qara shańyraq retinde túrki álemindegi jetekshilik ornyn odan ári nyǵaıta túsedi degen oıdamyz.
Darhan QYDYRƏLI,
"Egemen Qazaqstan"
