Ishpeı- jemeı toıdym, sondaı rıza bolǵanymdy aıtaıyn. Bul ózi meniń elimizdiń azamaty retindegi oı-sanamdy kópten mazalap júrgen másele edi. Alaıda, onyń erte me, kesh pe oryndalatynyna bek senimdi júrgenimdi de jasyrmaımyn. Prezıdent «Qazaq tilin birtindep latyn álipbıine kóshirý jumystaryn bastaýymyz kerek. Bul máselege neǵurlym dáıektilik qajettigin tereń túsinip, baıyppen qarap kelemiz jáne oǵan kirisýge Táýelsizdik alǵannan beri muqııat daıyndaldyq», deıdi.
Meniń esime Qazaqstan Táýelsizdik alǵannan keıingi Túrkııa elindegi (Antalıa, 1993 jyl) keshegi Keńes Odaǵynda turyp kelgen baýyrlas halyqtardyń latyn árpine kóshýi týraly ótken halyqaralyq konferensııa tústi. Sonda álem ǵalymdary qatarynda bıik minberden baıandama jasaǵan men qazaq tiliniń de latyn qarpine kóshýge ózge týysqan elder sekildi qaýqarly ekenin, onyń tildik erekshelikteri haqynda keńinen toqtalyp aıtyp edim. Jıynǵa qatysqan sol kezdegi Túrkııa Prezıdenti Turǵyt О́zal, rızashylyq sezimin aıtty. Elge oralǵan soń bolashaqta latyn álipbıine kóshýdiń barlyq jobasy men tujyrymyn hatqa túsirip, elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa joldadyq. «Oılanatyn másele eken, ǵalymdar jan-jaqty zerttep, jaýabyn bersin», dedi Elbasy. Bir-eki jyldaı sonymen shuǵyldandyq. Ázerbaıjandar ol kezde latyn álipbıin jappaı jattaı bastaǵan, ózbekter jańadan kóshken edi. Keıin oǵan túrkimender qosyldy. Qyrǵyzdar bizge qaraılap qaldy.
Ol bir aýyr kezeńder bolatyn. Bizge latyn álipbıine deıin eń aldymen turalap jatqan qazaq tiliniń mártebesin kóterýge týra keldi. Bilekti sybanyp tastap, ter tóktik. Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamyn qurdyq.
Aıtpaqshy, bir jaıtty umytyp ketip barady ekenmin. Bir kúni Nursultan Nazarbaev meni, akademık О́mirzaq Aıtbaıulyn jáne oblystardan kelgen birqatar qoǵam basshylaryn ózine shaqyryp, marapat jasady. Maǵan arnap «Sizdiń qazaq tiliniń damýy men órkendeýine qosqan eńbegińiz aqtalady», dep keýdeme elimizdiń joǵary nagradasy – «Otan» ordenin qadady. Onyń bári umytylmaıdy, este saqtalady. Áńgime arasynda Elbasynyń jadyrap aıtqan «Latyn álipbıine aýysatyn kez de keler» degen bir aýyz sózi de júregimdi jylytyp júrdi. Biz shamamyz kelgenshe qazaq tiliniń memlekettik til bolýyna at salystyq, járdemdestik.
El ıgiligi men bolashaǵy úshin jasalǵan árbir qadam zor tolǵanystardyń nátıjesinen týyndaıtyny aqıqat. Qazaq dúnıesi adam tanymastaı ózgerip, urpaq jańarýda. Shırek ǵasyr buryn ejelden babalarymyz ańsaǵan táýelsizdigimizge de qol jetkizdik. Azııada túrkilerdiń qara shańyraǵy – memleketimizdiń irgesi qalanyp, kók týymyz jelbiredi. Tynyshtyǵymyz saqtalyp, eńsemiz kóterilip keledi. Buǵan, mine, táýbe deımiz! Biraq, dúnıe dúrbeleńge toly. Ár jerdegi memlekettik dúmpýlermen qatar, bir eldiń ekinshi memleketke ozbyrlyqtaryn da estip, bilip jatyrmyz. Búgingi tańda memleketimizdiń aırandaı uıyp, tilin, mádenıetin saqtaý arqyly bir kóshbasshynyń mańyna toptasý, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara otyryp, ulttyǵymyzdy saqtap qalý eń basty da mándi másele ekenin esten shyǵarmaǵanymyz jón.
Al endi elimiz kezeń-kezeńmen latyn álipbıine kóshken jaǵdaıda, sózder jańa latyn áripimen jazylǵanda, jurttyń bári ony jańadan qabyldaıdy. Jańa sóz retinde, jazylýyn orfografııalyq norma retinde qabyldap kózi de úırenedi. Bul, ásirese, tildegi basy artyq dybystardyń, sózderdiń durys jazylýyn, qazaqsha dybystalýyn qamtamasyz etý úshin, tildiń óz tabıǵaty úshin kerek. Tildik ereksheligimizdi saqtaý − álemdik ıntegrasııa, aqparat alý múmkindigimizdiń artýy. О́ıtkeni latyn jazýy aǵylshyn tili sııaqty álemge keń taraǵan álipbı ekenine daý joq. Sol arqyly biz qazirgi ınternet jelisinde aqparat alýda ǵylym, bilim salasynda osy keńistikke kóbirek kirip, jastarymyzdyń da tez oqýǵa, aqparat alýǵa múmkindigi artady. Ekinshi jaǵynan, bul – túrki álemi men Qazaqstannyń birigýi. Túrkııa, Ázerbaıjan, О́zbekstan, Túrikmenstan sııaqty elderdiń jazýymen bir bolýy – bizdiń elimiz úshin ushan-teńiz paıdasy bar.
Tildi til etip, bar tabıǵaty men bolmys-bitimin aıqyndap turatyn basty zańdylyqtarynyń biri – dybystardyń bir-birimen kórshi turýy, tirkesýi. Qazaq tilinde býyn, sóz ishindegi jáne sóz ben sóz aralyǵyndaǵy dybystar ózara kelisip, úılesip, úndesip, basqasha aıtqanda, bir-birimen qol ustasyp, jarasym taýyp, úndestik zańyna baǵynyp turady. Bul zańnan tysqary turǵan dybys, býyn ne sóz bolmaıdy. Al tilinde úndestik zańy emes, sóz ekpini ústem orys tilinen engen sózder qazaq tiliniń basty zańdylyǵyna keri áser etip keledi. Sondyqtan qazaq tilindegi ár sózdiń tabıǵı boıaýy dybystar tirkesi arqyly, ıaǵnı úndestik zańy arqyly tanylady. Orys tili jáne osy til arqyly daýystynyń ne birneshe daýyssyzdyń sóz ishinde, ásirese bir býynda qatar kelýi qazaq tiliniń tabıǵatyna jat tirkesimder bolyp tabylady. Ǵylymı qaýym sondyqtan da latyn álipbıine kóshken túrki halyqtarynyń jaǵdaıyna da jeke zertteý júrgizip otyrýdy toqtatqan emes. Taǵy bir eskeretin jaıy – latyn álipbıine ótsek, barlyq másele sheshiledi dep arqany keńge salýǵa da bolmaıdy. Latyn álipbıindegi brıtandyq aǵylshyndar óz tilderiniń Amerıka, Eýropa qurlyqtarynda ár jerde ártúrli aıtylyp ketpeýine, nemister jer-jerden kelgen óz qandastarynyń tildi buzbaı durys meńgerýine, fransýzdar óz tiline aǵylshyn kirme sózderiniń kóp enip ketpeýine alańdaýshylyq bildirip, únemi nazarda ustap, tilin damytý sharalaryn júrgizip otyr. Sondyqtan, bizde tilimizge burynǵydan da jaýapkershilikpen qarap, Elbasy aıtqandaı, «qazaq qazaqpen qazaqsha sóılesýi kerek». Til sóılegen ústine sóıleı berseń ǵana shyńdalyp, aınaladaǵy basqalarǵa da áser ete túsedi. Latyn álipbıi – túrki dúnıesiniń basyn qosatyn faktordyń biri. Ári kompıýterińiz de latynǵa baılanǵan. Al qıyndyǵy ýaqytsha bolatyny anyq.
Qazir 1989 jyl emes. Qazaqstan – táýelsiz. Halyqtyń deni ana tiliniń qadirin túsine bastady. О́tkendegi soqpaqpen júrse ana tilinen aıyrylyp qalatynyn keıbireýler kesh te bolsa uǵyndy. Biraq, áli de eldiń bári emes der edim. Birneshe urpaǵy oryssha sóıleıtin qandastarymyzǵa aýyrlaý, biraq túzelýge múmkindik basym. Zaman jaqsy. Kezinde sanasy jetpegeni emes, «ýlanǵany» úshin olardy kinálaýǵa múldem bolmaıdy. Qazirgi qazaq tiliniń mysy basym. Eshqandaı qaýip joq. Bizdiń alǵashqy qulshynyp qurǵan «Qazaq tili» qoǵamy elimizdiń tarıhynda bárin ózgertip jiberdi deı almaımyn, biraq úlken betburys jasady. Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń búgingi tilge qatysty memlekettik saıasatyn qoldaımyn, baǵyty óte durys. 90-jyldar basynda aıtqan Prezıdenttiń oıy júzege asýda. Kóńilim tolady. О́ıtkeni, halyqta qazir buryn-sońdy boı kórsetpegen tilge degen janashyr sezim paıda boldy. Prezıdenttiń «Egemendegi» tarıhı maqalasy osynaý halyqtyq qozǵalysqa zor qoldaýshy kúsh bolatynyna senimdimin.
Ábdýálı QAIDARI,
akademık
ALMATY
