Elbasy atap kórsetkendeı, XX ǵasyr halqymyz úshin qasiretke toly dáýir boldy. Bul aqıqat. Mysaly, asharshylyq kezeńinde qazaq halqynyń jartysynan astamyn joǵaltyp aldyq. Bul, búkil adamzat tarıhyndaǵy eń aýqymdy qasirettiń biri jáne sol kezdegi bıliktiń búkil adamzatqa qarsy jantúrshigerlik qylmysy.
Degenmen, Prezıdent aıtqandaı, tarıh tek aqtańdaqtardan turmaıdy. XX ǵasyrda Qazaqstan birqatar jetistikterge de qol jetkizdi, olardyń ishinde ındýstrııalandyrý jáne áleýmettik ınfraqurylymnyń negizi qalyptasty. Alaıda, osy jerde biz bárimiz, sol kezeńdegi jańǵyrýdyń qazaq ultynyń jańǵyrýy bolmaǵanyn aıqyn túsinýimiz kerek.
Naǵyz ulttyq jańǵyrý tek Qazaqstan táýelsizdikke qol jetkizgende ǵana, Elbasynyń uzaq merzimdi strategııasynyń negizinde bastaldy dep dúdámalsyz aıtýǵa bolady.
Álemdegi árbir ulttyń áleýeti – bul tarıhtyń sabaqtarynan úlgi alýy men tájirıbe jınaqtaýdaǵy qabiletine tikeleı baılanysty. Mysaly, Qytaı XV ǵasyrda búkil álemdegi ishki jalpy ónimniń jartysyna ıe boldy. Biraq, basqa álemnen oqshaýlanyp, «Kún astyndaǵy» ımperııamyz dep toqmeıilsigen qytaılar ındýstrııalyq jaǵynan álemdegi damyǵan memleketterden kenje qalyp, Batys elderi tarapynan basqynshylyqqa ushyrady. Al XIX-XX ǵasyrlarda azamat soǵysynyń taýqymetin bastan keshirdi. Tarıhtyń sabaqtaryn eskergen Qytaı qazir ekonomıkada, jańa tehnologııalardy engizip paıdalanýda edáýir ilgerileýge qol jetkizdi.
Sondyqtan, Elbasy halqymyzǵa óz dúnıetanymyn túbegeıli ózgertý jóninde naqty keńes berip otyr. «О́zimdiki tańsyq, ózgeniki qańsyq» degen paıym qazirgi uǵymǵa múldem saı kelmeıdi. Bul rette, elimizdiń búkil dúnıe júzindegi jaǵymdy úderisterge sáıkes kelýi asa mańyzdy.
Qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa baǵyttalyp otyrǵan bul ıdeıanyń usynylýy ýaqyt talaby men el damýynyń tarıhı kezeńine saı, mańyzy zor sheshim bolyp otyr. Bul ıdeıanyń úshinshi jańǵyrýdyń ózegine aınalýy, elimizge múldem jańasha sıpat, tyń serpin ákeleri anyq.
Biz saıası jańǵyrý men ekonomıkalyq reformalardy júzege asyrýdy qolǵa alyp, búgingi kúnge naqty nátıjelermen jetip otyrmyz. Prezıdent bul maqsatty tolyq oryndaý úshin «Sanamyz isimizden ozyp júrýi, ıaǵnı odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis», – dep naqty mindet qoıdy.
Elbasy rýhanı jańǵyrýdaǵy ulttyq sananyń róline basa nazar aýdaryp, birneshe mindetterdi aıqyndap berdi. Onyń eń negizgisi ulttyń tereń tarıhynan bastaý alatyn rýhanı ustyndy saqtap qalý. Tarıhtyń belesterinen súrinbeı ótken qundylyqtarymyz ben ozyq dástúrimizdi tabysty jańǵyrýdyń alǵyshartyna aınaldyra bilý. Bul rette, Elbasy «Jańǵyrý jolynda babalardan mıras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasıetterimizdi qaıta túletýimiz kerek», − ekenin atap kórsetti.
Prezıdent rýhanı jańǵyrýdaǵy ulttyq sana-sezim kókjıegin keńeıtýde eki nárseniń basyn naqty ashyp berip otyr. Onyń biri – ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrýdyń bolmaıtyndyǵy. Ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý. Mundaǵy basty ıdeıa – bolashaq pen ótkendi úılesimdi sabaqtastyra bilý. Ozyǵyn alyp, tozyǵyn tastaý.
Elbasynyń ıdeıasy tarıhqa degen kózqarasty túzetý men ulttyq biregeılikti saqtap, ulttyq sana-sezimniń kókjıegin keńeıtý jaıly bolyp otyr. Elbasynyń «Bizge tarıh týraly ózderiniń sýbektıvti paıymdaryn tyqpalaýǵa eshkimniń qaqysy joq», − deýi sheshimdi pikir.
Adamzat tarıhyna úńilsek, álemdegi ozyq órkenıetter ulttyq sıpattan bastaý alǵandyǵyn bilemiz. Úshinshi jańǵyrýda biz álemge elimizdiń jańasha bet-beınesin tanytýymyz qajet. Munda eń aldymen sapa kerek. Biz ótken dáýirden qalǵan taptaýryn qaǵıdalardy ózgertip, oryndalmaıtyn «eles ıdeologııalardan» boıdy aýlaq ustap, jańa pragmatıkalyq sıpattaǵy deńgeıge qol jetkizýimiz qajet.
Álemdegi túrli revolıýsııalar eshqashan ońtaıly nátıjege ákelgen emes. Qazaqstannyń táýelsizdik kezeńindegi jańǵyrýy baıypty qalypta, ýaqyt talabyn eskere otyryp, kezeń-kezeńimen júzege asýda. Evolıýsııalyq jolmen jańǵyrý qazaqstandyq damý jolynyń negizgi kilti ekendigin uǵynyp, árbir qazaqstandyq azamattyń basty baǵdaryna aınalýy tıis.
Rýhanı jańǵyrýda qoıylyp otyrǵan mańyzdy máseleniń biri − «sananyń ashyqtyǵy». Jahandaný úrdisindegi basty talap − álemdik tilderdi meńgerýge umtylý. Bul bizdiń ǵalamdyq úrdiske tolyqqandy aralasýymyzǵa jol ashady. Álemdik ozyq tájirıbe men jetistikterge qol jetkizýimizge múmkindik týǵyzatyny anyq.
Elbasy rýhanı jańǵyrý jolynda taıaý jyldary atqarylýy tıis negizgi mindetterdi de naqty anyqtap berip otyr. Sonyń biri – latyn álipbıine kóshý. Bul oraıda, qazaq álipbıiniń jańa grafıkadaǵy biryńǵaı standartty nusqasyn qabyldaıtyn bolamyz.
Bilim berý júıesinde dúnıe júzinde balamasy joq baǵdarlama iske asyrylatyn bolady. Álemdegi eń jaqsy ár túrli tilderdegi 100 oqýlyq qazaq tiline aýdarylady. Bul halqymyzdyń bilimin álemdik keńistikke, ǵalamdyq deńgeıge alyp shyǵýǵa tyń serpin beretini sózsiz.
Prezıdent rýhanı jańǵyrýdy júzege asyrýda, álemde eshkimge uqsamaıtyn derbes ult bolýymyz úshin «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn iske asyrý mindetin qoıyp otyr. Mádenıetimizdiń ozyq úlgileri álemdik deńgeıde keńinen tanylyp, dúnıe júzindegi básekege qabilettiligi halyqaralyq deńgeıge saı bolýy qajet. Mádenıetti jasaıtyn halyq bolǵandyqtan, osy ıdeıanyń aıasynda zamandastarymyzdyń jetistikterin kórsetýge baǵyttalǵan «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy qolǵa alynatyn bolady. Bul táýelsizdik jyldaryndaǵy jetistikterge qol jetkizýge mol úles qosqan tulǵalarymyzdy elge tanytýdy kózdeıtin joba bolmaq.
Elbasy usynyp otyrǵan rýhanı jańǵyrýdyń negizgi sıpaty ótken men bolashaqty úılestire júzege asyrý bolǵandyqtan, biz muny eki arnada iske asyrýymyz qajet. Onyń biri − ǵalamdyq jetistikterdi ózimizge ákelý arqyly jahandyq damýda óz úlesimizdi alý. Ekinshisi – ótken tarıhymyz ben dástúrlerimizden asyl qundylyqtarymyzdy qaıta jańǵyrtyp, ulttyq biregeıligimizdi saqtap qalý. Osy oraıda, Elbasy aýqymy keńeıip, «Týǵan elge» ulasatyn «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alýdy usynyp otyr.
Elbasy usynǵan rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasy ony dáıekti túrde júzege asyrý turǵysynan jan-jaqty talqylaý men zerdeleýdi qajet etetin mańyzdy qujat bolyp tabylady. Bul jerde, nemquraılylyq pen dúmbilezdik oryn almaýy tıis. О́ıtkeni, bul másele bizdiń ultymyzdyń bolashaǵy men rýhanı áleýetine tikeleı qatysty. Túptep kelgende − bul kúızelis pen dúrbeleńniń, sonymen qatar, progress pen damýdyń almaǵaıyp kezeńinde Qazaqstannyń ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq jańǵyrýynyń ıdeologııalyq negizi. Biz, qazaq ulty rýhanı jańǵyrý arqyly órkenıetti álemniń ajyramas bóligine aınalamyz. Bul – bizdiń tarıhı tańdaýymyz.
Qasym-Jomart TOQAEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy.
