Biz kútken betburys

Árıne, mádenıet sala­synda áńgime bolmaı kelgen joq. Ásirese, mádenıet qaıratkerleri, jazýshylar sonaý jarııalylyq zamanynan bas­tap, ulttyq qun­dy­lyqtardy kún qurǵatpaı, aı qurǵatpaı, jyl qur­ǵat­paı aıtý­men keldi. «Mádenı mura», «Halyq – tarıh tolqynynda» baǵ­dar­lamalary sondaı janaıqaıdyń jemis­teri bolatyn. 25 jyl ishinde istelip jatqan jumys­tar osyndaı memlekettik baǵdar­lama­lardyń negizinde júzege asyp keldi. Alaıda osynaý ulttyq qun­­dy­­lyq­tardy saqtaý jáne ony damytý sala­­­synda úlken betburysty biz kútip júr­gen­biz. Biz kútken bet­­burys, ıdeologııa maıdanynda ulttyq máde­­nıetimizdi bolashaqta qazaq halqy­nyń rýhanı kelbetin saqtap qalý máselesi bo­ıyn­sha alǵa qoıylǵan úlken mindet dep bile­min. Bul maqala qoǵamymyzda kóteriń­ki kóńil-kúı týdyryp jatyr. Bolashaǵy­­myz­ǵa degen se­nim ulǵaıyp, jasampazdyq­qa baǵyttaıtyn qadam­nyń jasalǵanyna qýanyshtymyz.

Biz de 25 jylda Batys jolyna tús­ken­de, ózimizdi joıqyn aǵynda qalaı saq­taımyz, onyń jolyn qalaı tabamyz degen basty saýal­darǵa osy maqalada jaýap bar. Shaıylyp ket­peý­diń joly – osy. Ulttyń mádenı kody týra­ly áńgime qozǵalady. Mádenı kod: dil, ja­dy, til, dinı bolmys. Osy biregeılikti máńgi etý ar­qyly ǵana biz ózimizdi saqtaıtynymyz birinshi ret jan-jaqty aıtylyp, ashyq másele qoıylyp otyr. Bul maqalaǵa biz qatty mán berip, qatty tolqyp otyrǵan sebebimiz osy. Ádebıet te, til de, kıno da sóz bolǵan. Bilim berý salasy men patrıotızm de aıtylǵan. Álipbı aýystyrý máselesi qozǵalǵan.

Elbasynyń aýzymen pragmatızm degen jaqsy uǵym aıtyldy. Álipbı biz­diń tarıhymyzda úsh ret aýys­ty­ryl­dy. Ony qazaqty jaqsy bolsyn dep eshkim aýystyrǵan joq. Tarıhı jady­nan adasyp qalsyn dep, qasaqana jasalǵan saıası is bolatyn. HH ǵasyrdy biz qazaq ádebıetiniń altyn ǵasyry dep aıtyp keldik. Qanshama klas­sıkalyq dúnıeler ómirge keldi. Ádebıet damydy. Kırıl­lısamen jasalǵan ádebıe­timiz latynǵa aýysqanda ne bolady? Osy jerde bizge pragmatızm kómek­ke keledi. Iаǵnı, endigi 2025 jylǵa deıin de, odan keıin de bizdiń mektebimiz la­tyn álipbıine kóshken kezde, menińshe, qazaq ádebıetiniń qaıtalanbas murasy jasalǵan kırıllısany umytpaı, qatar oqýy kerek. Keıin bizdiń urpaǵymyz qaıtyp orala almaı qala ma degen qaýip bolmas úshin. Pragmatızmniń bir paıdasy osy.

Odan keıin kitap kıno, mádenıettiń basqa da ozyq úlgilerin álemdik básekege shyǵarý týraly sóz boldy. Áýezov, Músirepov, Maı­lınder álemge esh qysylmastan erkin shy­ǵa­tyn jazýshylar. Keńes kezinde syılyq al­­ǵan shyǵarmalar ǵana orys tiline aýdaryl­dy. Onyń ózinde Máskeýde. Batysta myq­ty baspadan, myqty aýdarmashydan shyq­qan dú­nıeni qurmetteıtinin eskerýimiz kerek. Biz­diń klassıkamyz qaıta aýdarýdy, qaı­ta nası­hattaýdy qajet etedi. Osy másele bu­ǵan deıin nazardan tys qalyp edi. Endi osy ma­qala­­dan keıin qazaq ádebıeti jáne ony shetelge nası­hattaý máselesi durys jolǵa qoıylady dep oılaımyn. Bul jalǵyz Jazýshylar odaǵy, jekelegen avtorlar aınalysatyn jumys emes. Memlekettik mańyzy bar, memlekettik baǵ­dar­lamamen iske asýy tıis sharýalar. Ult­tyq sana eń aldymen ádebıette saqtalǵan. Bul maqalany men osylaı qabyldadym.

Smaǵul Elýbaı,

jazýshy

ALMATY