Qyzmet babymen Astanaǵa kóship, Almaty jaqta qalǵan týǵan-týystarmen kúndelikti, apta saıynǵy baılanysta qaltafon men úı telefonyna úırenip alǵanymyz sondaı, olar únsiz bolyp qalsa, birdeńemiz jetispeı turady. Bul turǵydan osynaý baılanys quraldaryna jetetin eshteńe de joq. Alaıda, solardyń beımezgil soǵylýyna boıdyń úırenýi qıyn eken. Sońǵy kezderi atalas eki áýletimizdiń úlkeni Nazlı jeńeshemiz ál ústinde jatqandyqtan, qaraly habar qaı kúni jeter eken dep alańdap qoıatynbyz. Qys ótip, naýryzǵa ilikken soń tátemiz áli biraz júre turatyndaı bolyp kóringen. Sóıtsek, mańdaıǵa jazylǵany basqasha eken, artynda qalǵandar jadynda árdaıym ustasyn degeni bolar, jyl aınalyp bir keletin áıelder meıramy qarsańynda demi taýsylyp, jambasy jerge 8 naýryzda tıetin bolyp belgilenipti.
Sol kezderi medısınalyq operasııadan shyǵyp, áli aıyǵyp kete qoımaǵandyqtan, topyraq salýǵa bara almadym. Byltyrǵy jyly barshamyz jaqsy kóretin qyzy Saǵırash qaıtys bolǵanda kóńil aıtýymyzdyń sońyn tátemizdiń ózi baquldasýǵa ulastyrǵany oıǵa oralǵan.
– Men Qudaıdan ólim suraǵaly, mine, segiz jylǵa aıaq basty, jambas súıegim synyp, júrip-turýdan qalǵanyma sonsha ýaqyt boldy. Bilmeımin, ne jazǵanymdy jaryqtyqqa, alatyn emes. Qudaı tórt ul-qyz berdi, úsh ulym bir tóbe bolsa, Saǵırashym bir tóbe edi ǵoı. Kelinderimnen aınalaıyn, Záýrem de, Halımam da sadaǵań keteıinder, ekeýi de kútti, baqty. Sonda Saǵırash apta saıyn Almatydan «Qazaqstan» aýylyna, óz aýylymyzǵa kelip, jýyndyryp turdy. О́z qolynda bolǵanymda dárigerlerge qaratty, ústime shań jýytpady. Maǵan bir alańdaıdy, kóńilimdi surap kelgenderge taǵy alańdaıdy. Jumystaǵylarynan da uıat boldy. Byltyr kún jylynǵanda «Aýylǵa qaıtaıyn, Halıma úıde ǵoı» degenmin. Qyzym kelisip alyp keldi, keterinde «Úsh-tórt kúnde kelip qalarmyn», dep edi. Úsh kún ótkende «Saǵırash qaıtys boldy», dedi ǵoı. Estıin degenim osy ma edi?
Dál sonyń aldynda aǵalaryńdy túsimde kórdim. Maǵan qaramaı, osy úıdiń aldynan óte shyqty. «Áı, Shákem-aý, qaıda barasyń, meni alyp ketshi», dep aıǵaıladym. Qaramaı ketip edi. Sóıtsem, ózi de 61 múshel jasynda qaıtys bolyp edi. 61 múshelinde júrgen qyzyn áketipti ǵoı. Saǵırashty óte jaqsy kóretin. Kún jaýsa boldy, «Qyzymnyń aıaǵy balshyq bolady», dep úlken kósheden úıge deıin arqalap keletin. Altynshy synypqa deıin sóıtti. Qyzy da ákesi degende ózgeshe bolatyn. Kúıeýge tıerde Edildi aldymen ákesine kórsetipti. Sol Edil erte qaıtys bolǵanda qyzym qatty qaıǵyrdy. Ony ylǵı túsimde kóremin deýshi edi. Edili men ákesi eki jaqtap alyp ketti ǵoı. – Jeńeshem biraz únsiz otyrdy da áńgimesin ári qaraı jalǵastyrdy. – Kishkenem-aý, kelin ekeýiń alysta júrsińder. Budan keıin kóre almaıtyn shyǵarmyn senderdi. Bir aıtatyn sózim bar. Aǵalaryńnyń eteginen ustap, artynan ergenime aldaǵy jyly jetpis jyl bolady. Soǵys kezinde soqada, tyrmada júrgen balalardyń ishinde Ulan, Raqymjan, Shaımerden sekildi eseıip qalǵandary bolǵan. Sonda kórip júrdim ǵoı. Tuqym sebýde, shópte biraz boıjetkender istedik. Ol kezde jas taldaı úzilip turǵan kezimiz bolatyn. Aǵalaryń da men jaqqa qaraǵyshtaı beretin. 47-shi jyly qazaqtarǵa kelin bolyp túsip, bar ádet-ǵurpyn saqtadym. Úlkenderge kelin, kishilerge – senderge jeńge boldym. Bar ómirim qazaqtarmen ótti. Sondyqtan men ólgende qazaqy dástúrmen jerleńder. Kádimgideı qonaqasymdy, jeti kúndigimdi, qyrqymdy ótkizińder, jyl tolǵanda asymdy berińder. Túriktiń qyzy bolyp týyp edim, qazaqtyń kelini, qazaqtyń kempiri bolyp bul dúnıeden óteıin. Tátem solaı baquldasqan dep eske ala júrersińder...
Sodan keıin de jylǵa jýyq kenje uly Rahymbaıdyń úıine habarlasyp, jeńeshemniń hal-jaǵdaıyn bilip turǵanmyn. Kelinimiz Halıma Saǵırash qaıtqannan keıin toqyma toqýdy toqtatqanyn aıtqan. Budan alty aı buryn qulaǵy estýden, eki aı buryn kózi kórýden qalǵanyn jetkizgen. Naýryzdyń basynda «túk tamaq ishpeıdi», dep qamyqqan. «Shákem kelip júr, molda atańa aparamyn deıdi, ábden tazaraıyn, meni jýyndyryńdarshy», degeni sońǵy sózderi, sońǵy tilegi bolypty.
Baıaǵyda men bir jasqa tolǵanymda ózi tikken jeıde ákelip, «ápkem-aý, ekinshi uldy «kishkenem» dep edim, kishkentaıyńyz bir jasqa jetti ǵoı, endi ekinshi uldy «ortanshym», al muny kishkenem» deıin. Árdaıym aman bolsyn!» dep tilegin bildiripti. Apam aıtqan bul áńgimeden beri meniń atymdy esh ataǵan emes, jetpistiń tabaldyryǵynda tursaq ta, jeńeshem úshin «kishkenem» bolyp qaldym.
Es bilgenimde aýylda eki molda bolatyn. Biri etjeńdileý kelgen, uzyn boıly, únemi atqa minip júretin, ataqty Málke qajynyń uly Ábzeıit molda da, ekinshisi tápeltek kelgen, kóziniń aınalasyndaǵy eti qyzaryp turatyndyqtan jurt qyzylkóz molda dep ketken, bul kisi de qajynyń urpaǵy, О́temis qajynyń balasy Moldaǵalı atamyz edi. Týystyǵymyz jóninde ózi birde úıge quran oqýǵa kelgende sóz qozǵaǵan. «Kúlásh, sen bilesiń ǵoı, bizdiń atalastyǵymyz Qazanǵap babamyzdyń aǵaıyndy eki uly Sunty men Quntydan bastalady, – degen atamyz apamnyń atyn ataǵanymen, bul áńgimeden qulaǵdar bolsyn degeni shyǵar, bizge – Smaıyldyń artynda qalǵan úsh balasyna qarap otyryp aıtqan. – Aǵaıyndy eki atamyz kózi qaraqty, aýqatty bolypty. Sol Suntydan О́tesh, odan Smaıyl bolyp sender taraısyńdar. Al inisi Quntydan О́temis, odan Moldaǵalı bolyp men ketemin». Keıin «Qazaqstan qajylary» atty kitaptan, «Jetisý» deıtin ensıklopedııadan kórgenbiz: shynynda da, qasıetti oryndarǵa 1912 jyly Vernyı ýezinen barǵan 51 adamnyń arasynda, ýaqyt óte kele ataqty bolǵan Asansopy Imanqulovtyń, Bekbolat Áshekeevtiń, Túrke Jalaıyrovtyń, Botpaı Baıǵabylovtyń, úsh aǵaıyndy Kópbaı, Máneke jáne Málik Topy balalarynyń qatarynda 55 jastaǵy О́tesh Suntıev pen 45 jastaǵy О́temis Quntıev te bar eken.
Ákem Smaıyl qaıtqan soń molda atamyz aıynda bir ret, al Oraza, Qurban aıt kúnderi mindetti túrde bizdiń úıge kelip Quran oqıtyn. Daýysy aqyryn shyqqanymen, ýnıversıtette arab tilinen dáris alǵandyqtan, sol daýysty esime túsirsem, Qurandy saýatty oqyǵan eken ǵoı. Kip-kishkentaı osynaý qarııany buryn el aralap, toı-dýman qýyp júretin seri boldy dep aıta almaısyń. О́zimiz bozbala jasqa jetkende atamyzdy áńgimege tartqymyz kelip, baı bolǵan ata-babalarymyz jóninde suraıtynbyz. «Áı, onyń senderge ne keregi bar, baıdyń balasy, moldanyń balasy bolyp, bireýlerińniń jarty dorba bıdaıǵa bola sottalǵandaryń az ba?» deıtin.
1953 jyly kóktemde Stalınmen bir kúnde ákemiz qaıtys bolyp, júdep-jadap qalǵan kezimiz bolatyn. Jazdyń kúzge aýysar shaǵynda apam qudaıy tamaqqa dep molda atamnyń úıine ertip barǵan. Stalınniń qaıtys bolýyna baılanysty jasalǵan keshirimge sáıkes jarty dorba bıdaımen ustalyp, sot kezinde baıdyń, moldanyń balasy ekeni aıqyndalyp, sottalǵan Shaımerden aǵa erterek bosanyp shyqqan beti bolýy kerek.
Sol qudaıy tamaqtyń kezinde Shaımerden aǵa men ishi shermıip qalǵanyna qaramastan, júgirip júrgen Nazlı jeńgemizdi alǵash ret kórgenmin. Bul jaǵdaıǵa tátemniń eresek eki qaınysy, kókem men molda atamnyń ekinshi uly Imanǵalı aǵa nazar aýdaryp, qaljyńmen mazasyn alatyn. «Úlken ul Qurmanaly túsinikti, ony baýyrymyz sottalmaı turyp týdyńyz, al myna ekinshisin aǵamyz túrmede júrgende qaıdan kóterip úlgergensiz?». Tátemiz alǵash qyzaraqtap, úndemeı qalatyn. Kele-kele sóıleıtin bolǵan: «Myna tetejan men myrzajigit qyzyq ózderi, aǵalaryń túrmege keter aldynda ol jaqta alańsyz júreıin dedi emes pe, sodan ...osylaı boldy», deıtin. Eki qaınysy da qoımaıtyn. Jeńeshem ekinshi uly Qurmanbaıdan keıin qyzy Saǵırash pen kenjeleri Rahymbaıdy dúnıege ákelgen. Qaınylary aıaǵy aýyr ár kezinde «jeńgemiz osylaı bop qapty», dep kúlisetin.
Jeńeshem qaınylaryna ǵana emes, úlkenderge de jaqqan. Shaımerden aǵa kolhozǵa soǵys jyldary jer aýdarylyp kelgen túrikterdiń 18-ge tolmaǵan qyzyn ákelip, qudalarynyń aldynan ótýge barǵan molda atamyz bastaǵan bes-alty kisini úsh aǵaıyndy Emenovterdiń áıelderi qarǵap-silep, erkekteri balta-pyshaqtaryn ala júgirip, aýyldaǵy qazaqtar men túrikter ultaralyq janjaldyń az-aq aldynda qalǵan. О́z áke-sheshesiniń minezin biletin jeńeshemiz Shaımerden aǵa arqyly «Biz bes-alty aı kórshi aýylda jumys isteı turaıyq, oǵan deıin dadamdardyń ashýy basylar», dep pikir bildiripti. Kórshi Ile stansasynda turyp, qysta ózen boıynan qamys oryp, jazda odan úı salýǵa karkas toqypty. Aptasyna bir ret túndeletip kelip, úlkenderdiń kıimderin jýyp, úılerin tazalap ketedi eken. Atam kelinine razy bolyp, ózi nekelerin qıyp, batasyn bergen ǵoı. Birde úılerine Mardan qudasy kelip: «Aı, Moldeke, ekeýimizdi balalar qosyp, quda boldyq. Men keshtim, balań men kelinińe aıt aýylǵa qaıtsyn», depti. Osylaısha, basy qatty bastalǵan istiń aıaǵy tátti bolyp bitken. Sóıtip, Nazlı jeńeshem qazaq-túrik dostyǵynyń bir dánekerine aınalǵan. 1958 jyly túrikter Ázirbaıjanǵa kóshemiz dep kóterilgende, úsh aǵaıyndy Emenovter osy qyzdary úshin aýylda qala bergen.
Shaımerden aǵamyz kórikti kisi edi. Bala kezinen eńbekke aralasyp óskendikten de qolynan kelmeıtin is joq bolatyn. Sý sýǵarǵandaǵy ketpen shabysyna adam súısinetin. Shóp shaýyp, maıa saldy, qos at jegiletin arbaǵa shóp tıegende eki adam oǵan shóp áperip úlgermeıdi eken. Arbaǵa tıegen shóbi keıin shyqqan traktordyń tirkemesine tıeıtin shópten de kóp bolatyn. Tátem ekeýi on jyldaı qoı baǵyp, ozat shopan atanǵan. Sharýashylyqtaǵy qaı jumysta da aldyńǵy qatarda júretin. Aǵamyz qaıtys bolǵanda jeńeshem ylǵı: «Qudaı meniń mańdaıyma jazǵan arysym edi, qaıteıin», dep otyratyn. Keıde kóńilin aýlaý úshin: «Ne aýylda basqa jigitter joq pa edi, túrikterdiń de nebir soılary bar edi ǵoı», deıtinbiz. «Qaıdan bileıin, onyń buryn úılengenine de, ata-anamnyń qarsy bolaryna da qaramadym. «Artymnan eresiń be» degenine kónip, sol jyly aǵańnyń ózi ósirgen júgerisinen atty kisi kórinbeıtin, sonyń ara-arasymen kete bardyq qoı», deıtin.
Apam osy kelinin unatty. Onyń úıdi ustaǵanyn, ata-enesin qadirlep, kútkenin, Shaımerden aǵa ekeýiniń syılastyǵy men ózara qurmetin unatatyn. Molda atamyz dúnıe salǵan soń Iаjan jeńgesiniń kóńilin aýlaýǵa barǵan saıyn men de eretinmin. Úlkenderdiń áńgimesinen góri tátemniń shaı qamdaǵany qyzyqtyratyn. Jeńeshem dastarqandy jaınatyp jiberetin. Qurt-maı, qatyq-kilegeımen birge jup-jumsaq toqash keletin. Sonyń bárin ápkesimen sóılesip júrip isteıdi. Arasynda ogorodynan qyzanaq pen qııar, shalǵam men kókpııaz ákelip, olardy jýyp, týrap úlgeredi. «Inińiz jańadan úzip ákelgendi unatady, sondyqtan úıge jınamaımyn», dep qoıady. Kúzge qaraı baqtarynan alma men órik, qulpynaı men tańqýraı terip beretin. Buryn úıiniń janyndaǵy jerge qaramaıtyn bizdiń aýylǵa jer aýdarylǵan polıaktar, túrik pen kárister ogorod degenniń paıdaly ekenin úıretti. Al bizdiń týystar Nazlı jeńeshemnen kóp úırendi. Tátemniń keıingi qyz-kelinderine kórsetken úlgi-ónegesi jetip jatyr. Olardyń bári derlik toqyma toqýdyń nebir ádisterin, beıne sýret sekildi bolyp túsetin quraq-órnekterin quraýyn úırene aldy. Úlkenge degen qurmetin, kishige degen iltıpatyn kórip, úlgi tutty.
Úlkenderi dúnıeden ótken soń áýletiniń, bizdiń anamyz o dúnıelik bolǵannan keıin atalas eki áýlettiń aqylshy úlkenine aınaldy. Kóp máselede jeńesheme júginetinbiz, tipti bolmaǵanda ol kisini habardar etý qalypty ádetimiz bolatyn. Jeńeshemniń «Qyzyń monshaqty, ulyń onshaqty bolsyn!» dep keletin batasyn turmys qurǵan jastarymyzdyń bári de estigen. Tátemiz júrip-turýdan qalǵanymen, ómirden qalǵan joq. Qyzy qaıtqanǵa deıin sózi shıraq, kóńildi bolatyn. Qazir de jaryqtyq jeńeshem:
«Kishkenem-aý, seniń daýsyńdy estimegeli qashan!» dep turǵandaı.
Erjuman SMAIYL
ASTANA
