Keıipkerimiz týraly áńgimeni sál árirekten bastaıyq. О́tken ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde keńestik bıliktiń soraqy saıasatymen júrgizilgen genosıdti, asharshylyqtan baýdaı túsip qyrylǵan halyqty kózimen kórgen Yrysymbet otbasyn alyp, Qyrǵyzstanǵa qonys aýdarýǵa májbúr bolǵan jandardyń biri. Áıeli kóp qursaq kóterse de, balalary kishkentaıynan shetineı bergeni de janyna batatyn. Tek izin jalǵar jalǵyz tuıaq – uly Jambaıbek pen qyzy Zııakúl ǵana aman qaldy.
Osylaısha, bir shańyraqtyń atustary Jambaıbek Joltaev 1920 jyly 5 mamyrda Jambyl oblysy Kólqaınar eldi mekeninde dúnıege keldi. Dáýleti jetkilikti, baqýatty turmysy bar Yrysymbet jalǵyz ulyn oqytýǵa onsha asyǵa qoımady, sol sebepti Jambaıbek mektepke kesh bardy. Sonysyna qaramastan, bir jylda eki klasty támamdap, jeti jyldyqty úzdik bitiredi. Úlgerimi jaqsy bala mamandar jetispegen ýaqytta bastaýysh synyptarǵa ustazdyq ta etipti. 1938 jyly Qatıpa Tileýbaıqyzymen otbasyn qurady.
Qarshadaıynan eńbekke aralasqan Jambaıbek Joltaev 1938 jyldyń kúzinde Qyrǵyz KSR Talas oblysynyń Kırov aýdany Jýantóbe sovhozynan ásker qataryna shaqyryldy. Alys ári qaýip-qateri kóp saparǵa attanyp bara jatyp, úıdegi aıaǵy aýyr áıeline ul týsa esimin «Ásker», dúnıege qyz kelse «Áskerkúl» qoıýyn tapsyrady.
Gatchına qalasyndaǵy Lenıngrad áskerı okrýgynyń 412-shi artıllerııalyq polkiniń nysana kózdeýshisi kalıbri 152 mm gaýbısalardyń zeńbireginen atys júrgizýge, qýatty áskerı tehnıkanyń kómegimen qarsylastyń ornalasqan aýdany men tehnıkasyn joıýdyń, aldyńǵy shepke shyǵýyna jol bermeýdiń ádis-tásilderine úırenedi.
Áskerı boryshynyń bir jyly ótken soń, 1939 jyldyń qysynda 19 jastaǵy bozbala Jambaıbek 7-shi armııanyń quramynda «Mannergeım syzyǵyn» (Fınlıandııanyń áskerı jáne memlekettik qaıratkeri marshal Karl Gýstav Emıl Mannergeımniń bastamasymen salynǵan bekinis) buzyp ótýge baǵyttalǵan shabýylǵa qatysty. Karel moınaǵynda ornalasqan «Mannergeım syzyǵy» týraly az-kem aqparat bere keteıik. Bul uzyndyǵy – 135 shaqyrym, eni – 90 shaqyrym aýmaqty alyp jatqan tereń orlardan, tikenek symdardan órilgen qorshaýlardan, oq jaýdyrý kózderinen, qalyńdyǵy 2 metrge jetetin beton jáne granıt qabyrǵalardan turatyn qýatty qorǵanys júıesi bolatyn. Shahmat tártibinde qoıylǵan dottardyń ústindegi topyraq úıindisinde qalyń shóp pen aǵash óskendikten, keńes áskerine atysty tóbeden oq atý traektorııasy boıynsha júrgizýge týra keldi. Soǵysqa saqadaı-saı daıyn turǵan fın áskeri arnaıy kıim-keshekpen, muz ústinde júrýge arnalǵan tabany budyrly báteńkelermen, sol ýaqyttyń ozyq úlgidegi mergen vıntovkalarymen jabdyqtalǵan edi. Al bizdiń jaýyngerler palatkalarda jan saýǵalap, saqyldaǵan sary aıazda shylǵaýlary sheshilip qalǵan aıaqtary etikke jabysyp jatty. Olardyń madaq men marapat týraly oılaıtyn jaǵdaıy bolǵan joq. Týǵan jerge tiri qaıtýdy ańsady.
1940 jyldyń qańtar aıy bolatyn. Baltyq teńiziniń jaǵasynda, Fınlıandııa shekarasyna jaqyn ornalasqan Lenıngrad oblysyndaǵy Vyborg qalasynyń mańy. Qaladan birneshe shaqyrym jerdegi urys dalasynda jaý oǵynan aýyr jaralanyp, qardyń astynda qany qatyp qalǵan qatardaǵy Joltaevty sanıtarlyq vzvod taýyp aldy.
Tirshilik nyshany sezilmeıtin jaýyngerdi alǵashynda sanıtarlar óldige sanapty. О́ıtkeni, eseptop túgeldeı qyrylǵan, jaý snarıady dál túsken zeńbirektiń kúl-talqany shyqqan. Tatar dámi taýsylmaǵan bozbalanyń tiri ekenin kirpigi qımyldaǵanynan bilip, gospıtalge jetkizgen.
Arada birneshe kún ótkende gospıtalde esin jıǵanda janynda qan quıyp otyrǵan donor-qyzdyń «Qandaı ádemi qazaq!» degen jyly sózin estidi. Shynynda da, Jambaıbek Joltaev suńǵaq boıly, qoıý qara shashy artyna qaıyrylǵan, kózderi tereń, janary ótkir jigit bolatyn. Eki aıdaı gospıtalda emdelgen qatardaǵy jaýynger Joltaev densaýlyǵynyń jaramsyzdyǵyna baılanysty Qyzyl Armııanyń qatarynan bosatylyp, eline jiberiledi.
Osylaısha, ákesi oq pen ottyń ortasynda júrgende dúnıege kelgen qyzy Áskerkúldi qushaǵyna alady. Alaıda, arada úsh aı ótkende, adamzat tarıhyndaǵy eń surapyl oqıǵalardyń biri – Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bastalaryn kim bilgen?! Jambaıbek áskerı komıssarıattyń «aýyl sharýashylyǵymen aınalys» degenine kónbeı, jaýyngerlik tájirıbesin alǵa tartyp, san márte soǵysqa surandy. El basyna kún týǵan kezeńde tynysh jata almaıtynyn aıtyp, maıdan dalasyna erikti túrde jiberýin talap etedi. Sóıtip, keńes-fın soǵysynan saý oralǵannan keıin 1943 jyly dúnıege kelgen uly Amankeldini mańdaıynan ıiskep, jaý shebine attanyp ketti.
202-shi atqyshtar dıvızııasynyń 645-shi atqyshtar polkiniń quramynda 1943 jyly 30 tamyz ben 9 qyrkúıek aralyǵynda Orlov oblysy Komarıchsk aýdanynyń Glýbokaıa, Radogosh, Kokıno jáne taǵy basqa eldi mekenderin azat etýdegi urysta telefonıst, qatardaǵy jaýynger J.Joltaev qolbasshylyq pen qurylymdar arasyndaǵy baılanysty úzdiksiz qamtamasyz etýdegi qaısarlyǵymen kózge túsip, «Erligi úshin» medalimen marapattaldy. Jaýdyń artıllerııasynyń tolassyz dúmpýine qaramastan, jaýǵan snarıadtyń astynda júrip úzilgen baılanysty qalpyna keltirgeni úshin ekinshi márte «Erligi úshin» medali keýdesinde jarqyrady. 1945 jyldyń 24-26 qańtarynda Katovıse aýdanynda jaýdyń áskeri qýatty artıllerııalyq – mınometti oq jaýdyrǵanda tanytqan janqııarlyq batyldyǵy úshin «Qyzyl Juldyz» ordenimen, 1945 jyly 18 sáýirde mańyzdy barlaý málimetterin jetkizgeni úshin taǵy da «Erligi úshin» medalimen marapattaldy.
Jeńis kúni qarsańynda Germanııa jerinde 239-shy mınomet polktiń quramynda asa mańyzdy jaýyngerlik tapsyrmany oryndaǵany úshin serjant Jambaıbek Joltaev tórtinshi márte «Erligi úshin» medalin aldy. Jerlesimizdiń týǵan jyly, áskerge shaqyrylǵan ýaqyty, áskerı sheni, Otan qorǵaý jolyndaǵy boryshyn atqarǵan jerleri, erlikteri, marapattaý buıryqtary týraly derekter Reseı Federasııasy Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq muraǵaty bergen anyqtamada kórsetilgen.
Aıta keteıik, 17-shi atqyshtar dıvızııasy Voronej (1943 jyldyń 20 qazanynan bastap 1-shi Ýkraına) maıdanynyń quramynda Kıevti azat etý operasııasyna qatysyp, artıllerııalyq shabýyl júrgizýde asqan sheberligimen, erligimen tanyldy. Kıev jáne Jıtomır qalalaryn azat etýdegi jaýyngerlik mindetterdi úlgili oryndaǵany úshin eki shahardyń «Kıevtik», «Jıtomırlik» degen qurmetti ataqtarǵa ıe boldy. Dıvızııa Korsýn-Shevchenko men Proskýrov-Chernovıskini, Lvov qalasyn azat etý jáne Brody aýdanyndaǵy nemis-fashıst áskeriniń toptaryn talqandaý baǵytyndaǵy Lvov-Sandomır shabýyl operasııalaryna da qatysty. Budan soń Polsha jerin azat etýde erlik kórsetti. 1945 jyly 19 qańtarda Krakov qalasy úshin, odan ári Dombrovsk kómir basseıni úshin shaıqasty. Joǵarǵy Sılezskıı operasııasynda Oppeln qalasyndaǵy, Neıse ózeniniń sol jaǵalaýyndaǵy jaý áskerin talqandaý jáne qorshaý kezinde atys mindetterin nátıjeli oryndady. 1945 jylǵy 27 sáýirde Vıttenberg qalasyn azat etýge baǵyttalǵan Berlın shabýyl operasııasynda 13-shi armııanyń qurylymdaryna qoldaý berip, Berlınniń ońtústik-batysynda qorshalǵan jaý toptarynyń kózin joıdy. Qaısar qazaq jaýyngerlik jolyn Praga shabýyl operasııasynda aıaqtady.
Jambaıbek Joltaev keńes-fın jáne Uly Otan soǵystarynyń bel ortasynda júrdi. «At basyna kún týsa – aýyzdyqpen sý isher, Er basyna kún týsa – etigimen sý kesher» deıdi babalarymyz. Qazaq dalasynan Batysqa, maıdanǵa bet alǵan, Berlınge deıin ný orman, mı batpaqtan aýyr tehnıkalardy súırep, syz okopta jatyp, jaýǵan oq, janǵan ottyń ortasynan aman ótti. Qarýlastarynyń qazasyn kórdi, fashıst basqynshylarynyń qatygezdigin, ashtyq pen sýyqty basynan keshti. Qıyn-qystaý kezeńde ózine júktelgen jaýyngerlik tapsyrmalardy asa sheberlikpen oryndap, Otan aldyndaǵy boryshyn abyroımen atqardy. 1945 jyldyń 9 mamyrynda Uly jeńisti Berlın túbinde qarsy alǵanymen, 1946 jyly ǵana demobılızasııalandy.
Elge kelgen soń, muǵalimdik jumysyna qaıta oraldy. Jambyl pedagogıkalyq ýchılıshesinde syrttaı oqyp, alǵashqy túlekterimen qatar bitirdi. Pedagogıkalyq ınstıtýtty, 1952-1955 jyldar aralyǵynda Bishkektegi joǵary partııa mektebin de bitirip aldy. Qyrǵyzstannyń Frýnze jáne Talas oblystaryna qarasty eldi mekenderde ferma meńgerýshisi, mektep dırektory, aýdandyq partııa komıtetiniń qyzmetkeri, partııa komıtetiniń hatshysy qyzmetterin atqardy. 1959 jyly ómirlik jary Qatıpanyń densaýlyǵyna baılanysty Qazaqstanǵa kóship kelgen soń, Jambyl oblysynyń Kýıbyshev sovhozynda partııa komıtetiniń hatshysy, Bılikól sovhozynda ferma meńgerýshisi, Ilıch atyndaǵy sovhozda dırektordyń orynbasary jáne taǵy da basqa laýazymdarda eńbek etti.
«Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaly jetpeı ólmeıdi» dep senip, jan jaryn kútken, aınymas serigi bolǵan, áýlettiń anasy Qatıpa Tileýbaıqyzy 1970 jyly dúnıe saldy. О́tkenimiz ben búginimizdi sabaqtastyryp, Jeńis kúnin jaqyndatýǵa janyn aıamaǵan Jambaıbek Yrysymbetuly Joltaev bolsa, 1977 jyly bar-joǵy 57 jasynda ómirden ozdy. Erligimen de, eńbegimen de eline syıly bolǵan azamat ózi basshylyq jasaǵan Talas aýdanynyń Ilıch atyndaǵy sovhozda jerledi.
Talaı qyrǵyndy basynan keshirgen jaýyngerdiń dúnıeden ótkenine bıyl 40 jyl tolady. Batyrdyń «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda Germanııany jeńgeni úshin» jáne «Berlındi alǵany úshin» medalderi, «Qyzyl Juldyz» ordeni, tórt birdeı «Erligi úshin» medali, «Jaýyngerlik qyzmeti úshin», «Kıev qorǵanysy úshin», «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy Jeńisiniń jıyrma jyldyǵy», «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy Jeńisiniń otyz jyldyǵy» merekelik medalderi – urpaǵy úshin máńgilik erlik pen órliktiń murasy. Allaǵa shúkir, búgingi kúni toǵyz balasynan 30 nemere, 53 shóbere, 10 shópshek bar. Al, qıyn-qystaý zamanda tiri qalǵan Zııakúl apaıdyń jalǵyz urpaǵy Dámen apaı otbasymen Talas oblysyndaǵy Sholpanbaev atyndaǵy aýylda turady, birqatar ul-qyzdary Bishkek qalasynda.
Sóz sońynda.
Uly Jeńistiń 72 jyldyǵy da ıe astynda tur. Ataýly kúnniń qarsańyndaǵy sharalardyń barlyǵy jastardy Otanymyzdy súıýge, el-jerimizdi qurmetteýge, patrıot bolýǵa tárbıeleıdi. 9 mamyr – bul beıbitshilik úshin bolǵan uly kúres saltanat qurǵan kún. Bul maıdan dalasynda mert bolǵandardy da eske alatyn kún. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń otty jyldarynda nemis-fashıst basqynshylaryn jeńý úshin sheıit bolǵandar da, aman-esen oralǵandar da, kózi tiri qalǵandar da el jadynan eshqashan umytylmaq emes. Otanyn qorǵaý úshin otbasyn elde qaldyryp, qolyna qarý alǵan jaýyngerdiń taǵdyry árqıly. Olar týraly tarıh ul-qyzdarymyzdy batyldyqqa, batyrlyqqa baýlýǵa tıis. Jyl ótken saıyn batyr babalarǵa degen syı-qurmet kóbeımese, azaıǵan emes. Aldaǵy ýaqytta Jambaıbek Joltaev syndy qaharmandardyń rýhyna búgingi urpaq taǵzym etip, olardyń erlik joldary týraly talaı dúnıeler jazylatynyna senimdimiz.
Alýa ISKAKOVA
Sýretter Jambaıbek Joltaevtyń otbasylyq muraǵatynan alyndy
