− Seıit Asqaruly, Elbasymyz jahandanǵan zaman údesine saı ult aldyna rýhanı jańǵyrý talabyn tartty. Bul mańyzdy oqıǵany qoǵamnyń qalyń toptary qazir qyzý talqylap jatyr. Osyǵan baılanysty siz ne deısiz?
− Bul úlken máselege áýeli el Prezıdentiniń óziniń mán berip, bastama kóterýi kóp jaıdy ańǵartady. Iá, eń aldymen taptaýryn bolǵan qasań qaǵıdalardan bas tartyp, pragmatıkalyq ustanymǵa súıene otyryp, ulttyń sanasyn ózgertý kerek. Búgin tańda bul óte kókeıkesti másele ári qıyn sharýa. Memleket basshysynyń osy ǵalamat marafonǵa batyldyq etýiniń ózi asqan parasattylyq pen eljandylyqtyń belgisi der edim. Álbette, Prezıdenttiń jańa eńbegi tereńdep oqyp, túısine zerdeleýdi, osy rette qajetti sharalardy oılastyryp, solardy júıe-júıesimen tyńǵylyqty júzege asyrýdy mindetteıdi. Baǵdarlamalyq sıpattaǵy maqalany oqyp otyryp bir túıgenimiz, túıtkil túıini tereńde, bir kúnniń isi emes. Uzaq merzimdi talap etetin problemalar. Sondaı-aq, aǵymdaǵy, kúndelikti kúrmeýge baılanǵan máseleler de jeterlik.
Meniń túsinigimde, sanany ózgertý buıryqpen, qaýly-qararmen, ıá bolmasa basqa bir eldiń daıyn úlgisin eksporttaý nemese kóshirip alý arqyly jasalmaıdy. Bútin halyqtyń, árbir adamnyń jan dúnıesi jaqsylyqqa magnıtshe tartylyp ózgeretin ahýal týdyrylýy meńzeledi. Kúndelikti jumysta ár nárseniń baıybyna baryp, ózimizdi ózimiz ózgertip, ishki múmkindigimiz ben áleýetimizdi paıdalanyp, adamı turǵydan jetilý, izgilikti ornyqtyrý dep túsinemin men muny.
− Sonda basty nysana adam bolyp tur ma?
– Árıne, áýeli adam máselesi. Onyń ózin ózi ishten túlete tárbıelep jetilý máselesi kóterilmek. Iаǵnı, adamı kapıtal degenimizdiń bir parasy osy. Sanany ózgertý, sol arqyly ultty jetildirý, qoǵamdy jańa sapaǵa kóterý uzaq perspektıvanyń isi. Ári bular ómir tájirıbesinde únemi, kúndelikti kórinis tappasa bolmaıdy. Máseleniń kúrdeliligi men qıyndyǵy da osynda.
− Adamnyń izgilikti bolyp ósýi eń aldymen ata-anaǵa, otbasyna, týǵan jerge, ortaǵa baılanysty emes pe?
− Adamgershiliktiń eń ustyndy qasıeti ımandylyq desek, onda otbasylyq tárbıe alǵa shyǵady. Otbasynda durys tárbıe alǵan bala erjetkende de sol qasıetti saqtaýǵa tyrysady. Otbasyndaǵy tárbıeni balabaqsha da, mektep te, ýnıversıtet te almastyra almaıdy. Meıli, ol Garvard pen Kembrıdj bolsa da. Sondyqtan, jalpy otbasylyq qundylyqtarymyzdy jańa zamanǵa úılestire, qorǵap, damytýymyz jáne sony azamatty qalyptastyrý úrdisinde durys paıdalana bilýimiz kerek.
Ulttyń básekege qabilettiligi jaıynda Prezıdent árdaıym aıtyp keledi. Bul degenińiz – mindetti sharýa, ómirdiń ózekti talaby. Ult retinde saqtalýdyń eń basty bir joly, sharty da osy. Árıne, Qazaqstannyń ulttyq damýy, Elbasy aıtqandaı, ulttyq sananyń kemeldenýin bildiredi.
Taǵy bir mańyzdy jaı – úshtildilik. Aǵylshyn tilin oqýǵa, bilýge eshbir qazaq qarsy emes, qaıta halyq úshtildiliktiń paıdasyn, qajettiligin bilgen soń ony qoldap otyr. Tek, sol úshtildilikti engizýdiń ádisteri men joldaryna qatysty ártúrli baıypty usynystar aıtylyp jatqany beligili.
− Al endi álemdegi eń jaqsy 100 oqýlyqty ártúrli tilderden qazaq tiline aýdaryp shyǵarý ıdeıasyna qalaı qaraısyz?
− Bul bir óte ǵajap ıdeıa! Biraq osy jaqsy bastamany naqty júzege asyrýda úlken daıyndyq, bilgirlik pen biliktilik kerek. Másele qaı pánderge qatysty, ǵylymnyń qaı salasy – osylardy mamandar aıqyndap anyqtaýy qajet. Aıtalyq, álemde moıyndalǵan fızıka, hımııa, bıologııa, matematıka, mehanıka sııaqty, taǵy basqa jaratylystaný pánderiniń oqýlyqtaryn, bálkim, osy qatarǵa qosý kerek bolar. Al endi gýmanıtarlyq sala boıynsha, mysaly, qazaqtyń ulttyq qundylyqtaryn dáripteıtin oqýlyqtar shet jerlerde shyǵa qoıǵan joq.
Aıtalyq, tilden, ádebıetten, ónerden bizge oqýlyq bolatyndaı eńbekter bar. Biraq qazaq mentalıtetine saı keletin, álem tanyǵan oqýlyq shet tilinde joqtyń qasy. Sonymen birge, rýhanı óremizdi bıiktetetin, jalpy bilimimizdi tereńdetetin, adamzat mádenıetin tanýda úlken kómek beretin tarıhı, etnografııalyq, etnologııalyq, saıasattaný, mádenıettaný, ónertaný, til bilimi salasyna qatysty dúnıe júzi ǵalymdary moıyndaǵan eńbekter de jeterlik. Olardyń birazy orys tiline aýdarylǵan, kóbisi aǵylshyn, nemis jáne fransýz tilderinde. Mine, osylardy aýdarsaq, quba-qup bolar edi.
– Elbasy bastamalarynyń jańashyldyǵy týraly ne aıtasyz?
– Maǵan jańalyq bop kóringen bir másele «Qazaqstannyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» dep atalǵan ıdeıalar. Osy qatardaǵy «Týǵan jer» baǵdarlamasy, «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy týraly Prezıdenttiń aıtýy bizdiń ulttyq rýhanııatty zerdelep, zertteýde jańa tynys ashady, sony serpin beredi dep esepteımin. Elbasy aıtqan rýhanı jańǵyrýdyń júzege asyrylýy barshaǵa aıryqsha jaýapkershilik júkteıdi. Osy isti abyroımen atqaryp shyǵa alatyn basty-basty birneshe ǵylymı-zertteý mekemelerimiz de bar. Solarǵa jaǵdaı jasap, alańsyz jumys isteýine múmkindik berilse, Elbasynyń bul rettegi bastamalary oıdaǵydaı júzege asatyny kúmánsiz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
