Tórt kóz túgel...
Bul joly «tórt kóz túgel» jınaldy. Árıne, bulaısha túgendeı sóıleýimizge túrtki bolǵan byltyrǵy jyldyń sońynda Sankt-Peterbýrgte ótken dál osyndaı jıynǵa Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenkonyń qatyspaýynan qalǵan alań edi. Biraq bul joly odaqqa múshe bes eldiń de prezıdentteri – Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın, Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Armenııa Respýblıkasynyń Prezıdenti Serj Sargsıan, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Almazbek Atambaev qatysty. Tipti, jıynda altynshy prezıdent – odaqqa ózderin baqylaýshy el retinde usynǵan Moldova prezıdenti Igor Dodon jáne EEK alqasynyń tóraǵasy Tıgran Sarkısıan boldy.
Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysy ádettegideı aldymen shaǵyn, odan soń keń quramda ótti. Onda Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń 2015-2016 jyldary atqarǵan jumystary talqylandy. EAEO iske qosylǵannan beri oǵan múshe elder qandaı jetistikterge qol jetkizdi, neden utyldy, neden utty, mine, osy saýaldardar tóńireginde másele qaraldy.
Moldova baqylaýshy el atandy
Alqaly jıyndy keńestiń bıylǵy tóraǵasy retinde Qyrǵyzstan Prezıdenti Almazbek Atambaev júrgizip otyrdy. Qyrǵyzstan Prezıdenti shaǵyn quramdaǵy kezdesýde Joǵary keńes músheleri Moldova prezıdenti Igor Dodonnyń resmı úndeýine baılanysty Moldovaǵa EAEO baqylaýshy mártebesin berý týraly sheshim qabyldaǵanyn atap ótti. Sondaı-aq, Qyrǵyzstan odaqqa tóraǵalyǵyn jyldyń sońyna deıin jalǵastyra otyryp, uıym aıasynda kásipkerlikti damytýǵa barynsha jaǵdaı týǵyzyp, eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistik sheńberinde múmkindikti molaıta berý kerektigi týraly ustanymyn jalǵastyratynyn jetkizdi. Sebebi, Qyrǵyzstan Prezıdenti kásipkerlikti damytýdy ekonomıkanyń negizgi qozǵaýshy kúshi sanaıdy. Bul rette odaq jumysyn jandandyratyn negizgi tórt basymdyq – erkin taýar aınalymy, erkin qyzmet, erkin eńbek naryǵy jáne erkin qarjy aınalymyn damytý baǵytynda birlesken jumystardy jalǵastyra berý kerektigine toqtaldy. A.Atambaev bul máselede keıbir kedergilerdiń de kezdesetinin tilge tıek etti. Osyǵan oraı odaqqa múshe memleketter memlekettik organdarmen qosa bıznes ókilderimen de tyǵyz baılanysta jumys isteýi kerek. Qyrǵyzstan Prezıdenti, ókinishke qaraı, elderinen jumys izdep shetelge ketýshilerdiń az emestigin alǵa tarta otyryp, bul rette eńbek mıgranttary máselesine de basa nazar aýdarýdy surady. Sondaı-aq, erkin eńbek naryǵyndaǵy jumys kúshin erteńgi kúnderi zeınetaqymen qamtý jaıyn da nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıtynyn jetkizdi. A.Atambaevtyń aıtýynsha, Qyrǵyzstan úshin odaq aıasynda aýyl sharýashylyǵy, jeńil ónerkásip, qaıta óńdeý ónerkásibi sııaqty salalarda jumystyń jandanýy asa mańyzdy. Bul rette Qyrǵyzstan Prezıdenti ózderine kórsetken qoldaýlary úshin Reseı jáne Qazaqstan Prezıdentterine zor alǵys aıtty. A.Atambaev sóziniń qorytyndysynda jalpy odaqqa múshe bolý Qyrǵyzstan úshin mol múmkindik ári mártebe ekenin aıtty.
Kúrdeli kezeń kedergi boldy
Budan ary sóz kezegin Armenııa Respýblıkasynyń Prezıdenti Serj Sargsıanǵa usyndy. Ol óz eliniń odaq jumysyna úlesi jaıynda baıandaı otyryp, uıymnyń qurylýy kúrdeli kezeńge dóp kelgenin atap ótti. Álemdik ekonomıkadaǵy turaqsyzdyqtyń saldary odaq jumysyna belgili deńgeıde ózindik salqynyn tıgizinen alǵa tartty. Alaıda, oǵan qaramastan bul ıntegrasııalyq uıym elderdiń makroekonomıkalyq ósimine jaqsy áserin tıgizip, daǵdarystan shyǵýdyń joly bolǵanyn atap ótti.
Al Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko óz kezeginde odaq aıasynda keıbir problemalar da bar ekenin tilge tıek etti. Máselen, kelisilgen keıbir kelisimderdiń naqty is júzinde júzege asyp jatqanyna kúmáni bar. Osyǵan baılanysty Belarýs Prezıdenti odaqtyń ishki tártibin qolǵa alý kerektigin, bul rette komıssııa qurylyp, oryndalmaǵan bastamalarǵa suryptaý júrgizýdi qolǵa alý qajettigin usyndy.
Odaq jumysyna oń baǵa
Keńeıtilgen quramda sóılegen sózinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev aldaǵy mamyrda úsh jyl tolatyn Odaq aıasynda bastapqy kúrdeli kezeńde kóp jumystar jasalǵanyn aıtty. Elbasynyń málimdeýinshe, qazir uıymnyń sharttyq quqyqtyq bazasy qurylyp, turaqty keńeıý ústinde. Uzaqmerzimdi, ortamerzimdi basymdyqtar aıqyndaldy. Praktıkada taýarlar, qyzmetter, kapıtal, jumys kúshi erkin qozǵala bastady. Túrli eldermen, halyqaralyq uıymdarmen baılanys rettele túsýde. «EAEO-nyń qalyptasý kezeńi barlyq elderdiń daǵdarys qubylystaryn eńserýi tıis qıyn kezeńge dóp keldi. Munyń barlyǵy sońǵy ýaqyttarda eleýli tómendep, qaýip týdyrǵan uıymnyń kórsetkishterinen baıqaldy. Daǵdarys máńgilik emes. Tómendeý bar jerde ósý de bar. О́tken jyly bizdiń elderdiń basym bóligi ekonomıkalyq ósim kórsetti. Onyń ishinde Qazaqstan da bar. 2017 jyldyń basyndaǵy statıstıka derekteri bizde erekshe optımızm oıata túsýi qajet», dedi N.Nazarbaev.
Eki aı qorytyndysy boıynsha EAEO syrtqy saýda kólemi 37 paıyzǵa, ózara saýda 38 paıyzǵa artqan. «Mysaly, Qazaqstannyń EAEO-men saýdasy – 56,5 paıyzǵa, Reseımen – 50 paıyzǵa, Belarýspen – 50 paıyzǵa, Qyrǵyzstanmen – 41 paıyzǵa, Armenııamen 3,5 esege artty. Iаǵnı, kemshilik kemshiligimen, al biz odan ári jumys isteýimiz qajet ekenin kórsetip jatyrmyz», dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın de óz kezeginde odaq jumysy tabysty júrgizilip jatqanyn atap ótti. Odaq daǵdarys qıyndyqtarynan qutqarǵan qaýipsizdik quraly bolǵanyn alǵa tartty. Buǵan álemdik ekonomıkanyń turaqsyzdyǵyna qaramastan Odaqqa múshe memleketter qol jetkizip otyrǵan ekonomıkalyq kórsetkishter dálel bolatynyn mysalǵa keltirdi. Reseı Prezıdenti bul rette Qazaqstan Prezıdentiniń pikirin quptaıtynyn aıtyp, tipti N.Nazarbaevtyń sózinen dáıeksóz de keltirdi. Integrasııalyq baılanystardyń arqasynda qazirgi ekonomıkalyq turaqtylyqqa qol jetkizip otyrǵanymyz týraly oıyn naqtylaı tústi.
«Belgili bir dárejede odaq syrtqy konıýnktýranyń yqpalyn joıyp, ulttyq ekonomıkany jańa baǵyttarǵa beıimdedi», dedi RF basshysy.
Budan ary Moldova Prezıdenti sóz aldy. Ol Moldova eli úshin bul sharaǵa qatysý aıryqsha oqıǵa ekenin aıtyp ótti. Integrasııalyq baılanystardyń bekı túsýine Moldova Respýblıkasy erekshe mańyz beretinin aıtyp, EAEO-ǵa baqylaýshy el mártebesin úlken jaýapkershilikpen sezinetinin jetkizdi.
Otyrys qorytyndysynda birqatar kelisimderge qol qoıyldy. EEK jumys tártibine ózgerister engizý týraly sheshim qabyldanyp, EAEO ekonomıkalyq qyzmetin damytýǵa baǵyttalǵan qujattar rásimdeldi.
Dınara BITIKOVA,
«Egemen Qazaqstan»,
Bishkekten
