Endi atalǵan jańǵyrýdyń rýhanı jańarýsyz, adamı faktorsyz bolmaıtyny belgili. Osy maqalany oqyp otyrǵanda HH ǵasyrdyń 20-jyldarynda V.I.Lenınmen aıtysqan, keıin AQSh-qa ketken reseılik áleýmettanýshy-fılosof Pıtırım Sorokın esime tústi. Ol bolshevıkter kósemine: «Siz sosıalızmdi, kimmen, qandaı adamdarmen qurmaqsyz? Reseı sosıalızmge daıyn emes. El nadan, adamı áleýeti tómen. Mundaı elde sosıalızmdi kúshpen, qýǵyn-súrginmen qurasyz. Bul túbi sosıalızmdi qurtady», dedi. Aıtqany keldi. «Naqurystar men qabiletsiz adamdardan turatyn qoǵam eshýaqytta úlken tabysqa ıe bola almaıdy. Bir top saýatsyz nadandarǵa tamasha Konstıtýsııa berseńiz de tamasha qoǵam qura almaısyz. Al kerisinshe, talantty, daryndy, bilimdi, deni saý, jigerli azamattardan turatyn qoǵam sózsiz, ómir súrýdiń jańa, ilgeri joldaryn bastap, tabystarǵa jetedi» dedi ol. Bul – óte qundy pikir. Keıin muny adamı kapıtal dep atady. Elbasynyń Qazaqstan halqyna Joldaýyndaǵy adamı kapıtal sapasyn jaqsartý týraly tapsyrmasy osy ıdeıamen úndesip jatyr.
Negizinde, aqparattandyrý dáýiri, sóz joq, adamǵa, onyń rýhanı ustanymyna tireledi. Prezıdent N.Nazarbaev: «kútpegen problema álemniń qarqyndy ózgerip jatqanyna qaramastan, buqaralyq sana-sezimniń otbasy, oshaq qasynda qalýynan týyndaıdy» deıdi. Bizdiń kóptegen bastamalarymyz rýhanı-ıdeologııalyq qoldaý taba almaı, aıaqsyz qalyp jatady. Teginde, basty baılyq – munaı-gaz, altyn syndy tabıǵı baılyqtar, aqsha emes, bul – adam jáne onyń rýhanı qýaty. Adam – ekonomıkany jasaýshy faktor ǵana emes, qoǵamnyń máni men maqsaty. Sondyqtan, ekonomıkalyq damýdy, rýhanı damýdy adamnan bólip qaraýǵa bolmaıdy.
Máselen, oblys ákimderi óz esebinde óńirde qansha adam turady, qansha adam dúnıege keldi, qanshasy ómirden ozdy, qandaı aýrýlar sebebinen ozdy, emdeýge keletini qansha edi, qansha bala ákesiz ósip jatyr, qansha adam jumyssyz, olardyń ulty, jasy qandaı degen ispetti adamı faktordy saralasa, ekstremızmniń sebepteri týraly durys kózqaras qalyptastyrar edik. О́kinishke qaraı, mundaı taldaý jasamaımyz. Biz adamǵa kýálandyrýshy, jumys kúshi retinde qaraımyz. Sondyqtan eldegi áleýmettik-ekonomıkalyq saıasat jaǵymsyz dúnıelerdiń aldyn alýy kerek. Máselen, áleýmettik-ekonomıkalyq qadamdarymyz qanshalyqty jaǵymsyz nárselerdiń aldyn alar edi? Osy máseleler zerdelenýi kerek.
Bizdiń boıymyzda bir qorqynysh bar sııaqty. Bul túsinikti de. О́ıtkeni, tórkinimiz – Keńes Odaǵy. Qyzyl qoǵamda «Barlyǵy adam úshin!» degen uran boldy. Biraq túbi adamdy umytyp ketti. Onyń barlyq muqtajyn taba almady. Keńes ókimetiniń qurdymǵa ketkeniniń bir sebebi sol. Sol sebepti Elbasymyzdyń rýhanı jańǵyrý jónindegi bastamasyn daýryqpaı, keshendi túrde saralasaq, qoǵamymyz tárbıe, bilim, mádenıet jaǵynan jańa deńgeıge kóteriledi degen oıdamyn. Bul jerde negizgi ıdeıa – adam. Adamnyń qolynan barlyǵy keledi. Biz tabıǵatty da jańǵyrta alamyz. Qazaq «Ata-anańa ne isteseń, aldyńa sol keledi» dep aıtady. Biz Jer-Anany syılamaǵandyqtan da ekologııalyq toqyraýǵa ushyradyq. Elimizdegi tabıǵatty qorǵaý da parasatty jandardyń qolynda. Sondyqtan, adamnyń aqyl-parasaty elimizdi alǵa jeteleıtini anyq.
Amangeldi Aıtaly,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory
AQTО́BE
