Kenen – júzden asa án shyǵaryp, óleńin ózi jazyp, ózi oryndaǵan daryn ıesi. Akademık Ahmet Jubanov: «Súıinbaı-Jambyldan beri úzilmeı kele jatqan jetisýlyq án dástúrin jalǵastyrýshy – Kenen. Onyń ánderin kompozıtor L.Hamıdı, S.Shabelskıı 1934 jyly notaǵa túsirse, E.Brýsılovskıı «Qyz Jibek» operasyna paıdalandy. Kenenniń ánderin jınaǵan B.Erzakovıch. Ol ánshiden 150-den astam án jazyp aldy» dese, ánshi-zertteýshi Qajybek Bekbosynov «Qazaq halyq kompozıtorlary ánderiniń tarıhy» atty eńbeginde: «Kenen – Jetisý án mektebin qalyptastyrýshy jáne bizdiń aýyzsha, jazbasha ádebıetten estip, oqyp júrgen sal-serilerdiń jurnaǵy» depti.
Sol sııaqty, etnograf ǵalym Aqseleý Seıdimbek qazaqtyń ánshilik mektebin óńirlik erekshelikterge bóle otyryp, Kenen Ázirbaevti eki ǵasyr japsaryna kópir bolǵan sanaýly sańlaqtyń biri ári qazaqtyń dástúrli sal-serilik, sınkretti óneriniń sońǵy bıigi hám jańa zaman jyrshylarynyń basy depti.
Rasynda Kenen ánderi ıntonasııalyq jaǵynan óte baı, taqyryp aıasy keń ári tarıhı-áleýmettik mazmunǵa toly. Shyǵarmashylyq konsertte ánshiniń «Kúláshqa», «Kelinjan», «Shyrqa, daýysym», «Kóksholaq», «Qaıran jastyq», «Bazar-Nazar», «Oı jaılaý» ánderin Saıat Medeýov, Ramazan Stamǵazıev, Gúlzıra Bókeıhan, Nurlan Alban, Ardaq Balajanova, Aıgúl Imanbaeva, Klara Tólenbaeva joǵary deńgeıde oryndap, kórermenniń kóńilin qýantsa, jyrshynyń izin jalǵaǵan balasy Baqytjan Kenenulynyń da ákesiniń sózine jazǵan birneshe áni oryndaldy.
Shyǵarmashylyq keshten soń kenentanýshy, fılolog-ǵalym Myrzataı Joldasbekovten suhbat alǵan edik.
– Kóneniń kózi, sal-serilerden qalǵan tábárik Kenendi kórdim. Týǵan inisindeı, keıde týǵan balasyndaı boldym. Keıde jaryqtyq menimen qurdasyndaı qaljyńdasyp otyratyn. Syrlasýshy edik. Kenekeń «Jeti jarǵy» atanǵan Kebekbaıdyń urpaǵy, qyrǵyzdyń hany Shábdenmen terezesi teń ataqty Noǵaıbaı bıdiń atalas týysy edi. Kenekemniń otyrysy, júrisi, turysy ózgeshe-tin. Seksen jasynda qamshydaı jaraǵan básire sulý tory tóbel atyna yrǵyp minip júre beretin. Qyran qabaq, alysty sholatyn, qyraǵy adam edi. Jyr qazynasy óte baı. Birazyn Nysanbek Tórequlov aýzynan jazyp aldy. Qalǵanyn men aqtardym.
– Ádebı shyǵarmalarda Kenenniń Balýan Sholaqtan bata alǵany jaıly aıtylady... Sol sııaqty, basqa ustazdary týraly ne aıtýshy edi?
– Balýan Sholaq ata-babasynyń mekeni Shýdyń boıyna kelgende bir aı janynda ilesip júrdim – dep otyratyn. Odan keıin Shashýbaıdy kóp aıtatyn. Kenenniń ózi úlgi tutqan adamdar jaıly «Meniń ustazdarym» deıtin jyry bar. Sonda bári aıtylady. Umytpasam, bylaı dep keledi:
Anam Uldar ánshi eken, ákem de aqyn,
Ustazym Sarbas aqyn dúrildegen.
Shashýbaı men Sholaqtyń ánin estip,
Men de sondaı bolsam dep dirildegem.
Aqyndardyń dúldúlin sonda kórdim,
Daýsyn estip Jákeńniń kúmbirlegen.
Qyrǵyzdyń Toqtaǵul men Qalmyrzasy.
Eliktirip áketti jyrymenen.
– Kenen atanyń kózi tirisinde ánderin ózine oryndatyp, taspaǵa túsirip alǵan da siz emessiz be?
– Kenendi jasy 80-nen asqanda Almatyǵa ákelip ánin jazdyq. Ol kezde án jazatyn jalǵyz-aq stýdııa opera jáne balet teatrynda bolatyn. Apparat ta kúshti emes, kóshedegi yzyń-shý qosa estiledi. Sol sebepti, tún ortasy aýǵanda jazatyn. Stýdııada ara-arasynda shaı berip otyrmyz. Sonda Kenekeń: «Oıpyrym-aı, al, Keneke, aıtyp jiber dese, aıta berippin, aıta berippin. Aıtqan ánim esken jeldeı dalaǵa kete beripti, kete beripti. Bul keıingige kerek-aý degen bir adam bolmapty. Endi, mine, 80-nen jasym asqanda kári túıedeı baqyrtyp otyrǵandaryń mynaý» – dep, keıigeni bar edi. Baıtaq áńgimeshil, jadysy óte myqty adam edi. Biraq bul Kenenniń jas kezindegi tik shyrqaý ánderi sabasyna túsken, jýasyǵan shaǵy-tyn.
– Kenen jaıly Ǵabıt Músirepov «Kenen sal-serilerdiń sońǵy sarqyty» degen eken, basqa kimderdiń baǵasyn bilemiz?
– Kenen týraly úlken baǵany Muhtar Áýezov berip ketken. Ony Kenenniń óz aýzynan estigen edim. Bir kúni jazǵy shilde bolatyn edi, – deıdi Kenekeń. – Taltúste esik aldyna kelip bir mashına toqtady. Atyp shyqsam, aýdarylyp-tóńkerilip Muhtar túsip jatyr. Qasynda áıeli bar. – Keneke, Ystyqkólde demalatyn saıajaıym bar edi, sonda jol tartyp baramyn, óte asyǵyspyn, qolyńyzdy alyp, bir kese shaı iship attanaıyn, – dedi. – Tez shaı daıyndańdar, – dedim. Qatyn-qalash samaýyrdyń qulaǵynan ustap dalaǵa ala shapty. Balalar dereý bir marqany soıyp jiberdi. Sodan shaı, áńgime, dombyra, án, qymyz, et, asyǵyp bara jatqan Muqań qonyp qalady. Erteńinde keterinde: «Keneke sizdi buryn da biletin edim. Sózdiń týrasyn aıtaıyn, jattaǵanyn aıtatyn jyrshy shyǵar deýshi edim, siz dańǵyl jyraý ekensiz ǵoı, ábjil sheshen ekensiz ǵoı, kókiregińiz dańǵyl shejire eken», depti attanarynda Muhań.
Beken Qaıratuly,
«Egemen Qazaqstan»
