– Rýhanı jańǵyrý máselesi úlken minberden aıtylǵaly beri barlyq irgeli mekemeler men ult zııalylary ustanymdaryn ortaǵa salyp jatyr. Elbasynyń ózi jasampaz ulttyń formýlasyn somdap, kelbetiniń qandaı bolatynyn kórsetken aýqymdy baǵdarlamany alǵashynda aspandata maqtap alyp, aıaǵyn qojyratyp jibermes úshin iske asyrý tetikterin qalaı qarastyrǵan jón dep oılaısyz?
– Prezıdent usynyp otyrǵan rýhanı jańǵyrý máselesi ultymyzdyń tarıhynda osymen ekinshi ret qozǵalyp otyr. Ony alǵash Álıhan Bókeıhanov bastaǵan Alash zııalylary qozǵaǵan bolatyn. Olar máseleni aǵartýshylyq turǵyda qoıdy. Árıne, olar saıası qurylymdy, ekonomıkany ózgertý, mádenı turǵyda ilgerileý, áleýmettik jaǵynan ońaltý talaptaryn keshendi túrde qoıǵanymen, sol kezdegi ahýalǵa oraı halyqty aǵartý máselesin basty orynǵa qoıdy. Halyqty órkenıet jolyna bastaý úshin halyqtyń ózi oǵan daıar, beıim bolýy kerek, kúshtiń ózine túsetinin olar jaqsy túsindi. О́kinishke qaraı, iske asyrý múmkin bolmady. О́ıtkeni, memlekettik qurylymymyz derbes emes edi. «О́zderińdi túzeler deı almaımyn, óz qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń» degen Abaıdyń sózi sol kezeńdegi halimizdi óte dál sıpattaıdy. Qolymyzda memlekettik bılik bolmaǵannan keıin Alash aldyna qoıǵan mindetin oryndaı almady. Bılik ımperııalyq ortalyqtyń qolynda bolǵandyqtan memlekettiligimizdi jańǵyrta alǵan joqpyz, rýhanı jańǵyrý máselesi de óz arnasynda tolyq sheshimin taba almady. Nátıjesiniń ult úshin qalaı aıaqtalǵanyn bárimiz bilemiz.
Al búgingi jaǵdaı basqasha. Maqalada keıbir alǵysharttar belgili bir dárejede táýelsizdik jyldary jasalǵany aıtylady. Osy ýaqytqa deıin elimizdiń mádenı keńistiginde «Mádenı mura», «Halyq – tarıh tolqynynda» memlekettik baǵarlamalary júrgizildi, Qazaq tili memlekettik til bolyp jarııalanyp, baǵdarlamasy jasaldy, qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń mádenı murasymen halyq qaıta qaýyshty. Al munshama aýqymdy memlekettik ıdeıalardyń búgingi kúni iske asyrý múmkindigin budan júz jyl burynǵy múmkindikpen salystyrýǵa bolaıdy. Shúkir, memlekettiń táýelsizdigi bar. Memlekettik bılik halqymyzdyń óz qolynda. Endeshe, bul Prezıdent belgilep berip otyrǵan maqsat-muratty iske asyrýǵa tolyqtaı qaýqarlymyz degen sóz. Tipti anaǵurlym joǵary desek te, artyq emes. «Ol úshin ne kerek, qandaı alǵyshart bar?» degende, biz aldymen, iriktelgen, ekshelgen ulttyq qundylyqtarǵa taban tireı alamyz. Ekinshiden, ustanymymyz myqty bolýy kerek.
– Siz únemi Alash qaıratkerlerin úlgi tutasyz, tarıhyn tynbaı zertteýmen kelesiz. Olardyń árqaısysy ulttyń ıgiligine jaraıtyn bir-bir paıdaly ispen aınalysty. Prezıdentimiz mindettep otyrǵan talaptardy iske asyrýǵa kelgende bizdiń búgingi zııalylarymyzdyń boıynda keshegi alashshyldardyń tabandylyǵy, eljandylyǵy sııaqty minez-qasıet tabyla ma?
– «Joq» dep aıtqanymyz ımanǵa jat keler, elmiz ǵoı, bar. Zııaly degen kim? Zııaly degenimiz – árbir tarıhı kezeńde, syn saǵatynda ulttyń aldyndaǵy mindetterdi anyqtaýshy. Mindetterdi anyqtap qana qoımaı, iske asyratyn tetikterdi belgileýshi. Bul turyǵydan kelgende, bizdiń múmkindigimiz joǵary. Tek zııalylarǵa qoldaý jasaý qajet.
– Latyn álipbıine aýyssaq, qazaq tiliniń órisi keńeıedi, belsendiligi artady, jalpy, qoǵamdaǵy til máselesi sheshiledi dep oılaısyz ba?
– Barlyq máseleniń ishindegi kúrdelisi álipbı bolyp tur. Máselen, bodandyqtyń qamytyn sypyra sala, О́zbekstan birden álipbıin aýystyrdy. Túrikmenstan da sóıtti. Ázerbaıjan da áp-sátte sheshim qabyldady. Biraq biz osy elderdiń tájirıbesin jaqsylap qorytýymyz kerek. Bizde qazaq zııalylaryna ortaq bir kemshilik bar, tym uranshyl bolyp ketemiz. Elikteýshiligimiz basym. О́kinishke qaraı, osy minezdi joıa almaı kele jatqanymyzdyń kesiri shyǵar, áli kúnge deıin boıymyzdan kórinis tabady. Prezıdent maqalasynda ǵana emes, jalpy memlekettik mártebesi bar, memlekettik bıligi bar, táýelsizdigin álem tanyǵan memleket ekenimizdi jıi aıtady. Halqymyzdyń da, zııalymyzdyń da osy mártebege laıyq ustanymy, minezi bolýy kerek. Qazaq halqynyń tabıǵatyna jasampazdyq qasıeti tán. Osy jasampazdyǵymyzdy damytýymyz, órisin ashýymyz kerek.
Baǵdarlamalyq maqalanyń ishinde «Ulttyq biregeılikti saqtaý» degen taraý bar. «Ulttyq sana-sezimniń kókjıegin keńeıtýimiz kerek» deıdi. Keremet emes pe? Iilgish, eliktegish qasıetimizdi jasampazdyq ustanymmen aıyrbastaǵanymyz jón bolar. Aldymyzǵa qoıylǵan mindetti jaqsy túsinetin, sol úshin kúrese alatyn tabandy halyqqa aınalýymyzdy taǵdyr-talaıymyz kútip otyrǵany qashan. Basqalarmen salystyrǵanda, ulttyq áleýetimizdiń joǵary ekenin alys-jaqyn tutas moıyndaıdy. Rýhanı baılyqqa qosa, el men jerdiń baılyǵyn ıgere alatyn, ǵylym men jańa tehnologııanyń tilin bilgen ult bolsaq, qanekı. Kezinde A.Baıtursynuly: «óz elimizde baılyǵymyzdy ózimiz ıgere alatyndaı bilimge ıe bolýymyz kerek, áıtpese biz kóringenge jem bolamyz», degen. Al ol bilimniń búgingi aty – jańa tehnologııa.
Prezıdenttiń bastamasymen dúnıege kelgen «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly shet elden ilim-bilim úırenip qaıtqan myńdaǵan jastarymyzdyń qabiletin biz óz dárejesinde paıdalanyp, óz dárejesinde laıyqty baǵalap otyrmyz ba? Osyny da oılaǵan jón shyǵar. Úlken ólshemmen alyp qaraǵanda, qazaq halqy – bilimdi halyq. Árıne, osy áleýetpen jańa ilimdi ıgerýge den qoısaq, bizdiń utarymyz da, jınaıtyn upaıymyz da áli kóp bolmaq.
– Sarapshylar maqalanyń tek bir tilde – qazaq tilin de ǵana daıyndalyp, eń aldymen jalpyulttyq basylymda jarııalanýynyń ózin taza ultqa baǵyttalǵan joldaý ekenin bildiredi desip jatyr. Rýhanı jutań adamnyń otanshyldyq sezimi de tómen bolatyny aıtpasa da túsinikti jaıt. Sizdiń oıyńyzsha, otanshyldyq pen ultshyldyqty bir uǵymda qarastyrýǵa bola ma?
– Áli esimde, Tarıh ınstıtýtynyń dırektory bolyp júrgen kezimde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi «Týǵan ólke» degen aýqymdy baǵdarlama túzip shyqty. Osy baǵdarlama boıynsha 120-ǵa jýyq tarıhshy jınalyp, úlken keńes ótkizdik. Sol baǵdarlama boıynsha jumys júrgizgen kezimizde Germanııanyń qyzyqty tájirıbesine tap boldyq. Baǵdarlamany júrgizetin sol aýyldaǵy mektep muǵalimderi. Ásirese bıolog, fılolog, geograf, tarıhshy muǵalimder kóbirek belsendilik tanytady. Bular ne isteıdi?
Qarapaıym tilmen túsindirgende, ıdeıasy bylaı. Aıtalyq, mynaý – aýyl. Tarıhshylar «bul aýylda qandaı tarıhı zırat bar? Jalpy, aýyl qashan paıda bolǵan? Negizin qalaǵan kimder? Bul aýyl qandaı joldan ótti? Aýylda qandaı myqty áýletter bar? Olardyń tarıhy qalaı jalǵasty?» degen másele tóńireginde zertteýin bastaıdy. Geograftar «aýyldaǵy taý, tóbe, ózen, kóshe qalaı paıda bolǵan? Bastaýyn qaıdan alady, sońy qaıdan tuıyqtalady?» degen suraqqa bas qatyrsa, fılologter «ol taý men ózen ne sebepti bulaı atalady? Etımologııalyq máni qaıda jatyr?» degen máseleniń tamyryn ajyratady. Bıologter «aýylda qansha túrli ósimdik ósedi, onyń ishinde dárilik shópter bar ma, bul ósimdikter basqa aımaqta kezdese me?» degen saýaldy zertteıdi. Osy saýaldardyń negizinde búkil aýyldar qatysatyn aýdandyq baıqaý ótkiziledi. Sodan soń oblystyq, eń sońynda búkil respýblıkalyq konkýrs ótip, nátıjesi jaýapty mınıstrlik basshysymen qorytyndylanady. Eń bastysy, bul baıqaý búkil Germanııa úshin qyzyqty.
Al osyndaı baıqaýlardy nege bizdiń elimizde de ótkizbeske? «Sen óz aýylyńdy bilesiń be? Sen onyń tasyn tanısyń ba? О́simdigin bilesiń be?» degen saýal nege ár qazaqstandyq úshin qyzyqty bolmaýy kerek? Nege mundaı suraq bizdiń jas ulandarymyzǵa qoıylmaýy tıis? Mine, patrıottyq tárbıe. Eljandylyq, ultjandylyq osydan bastalady. Sen óz týǵan jerińdi súımeseń, oǵan janyń ashymasa, Qazaqstandy qaıtip súıesiń, jalpy jurtqa janyń qalaı ashymaq? Qajeti joq aqparattarǵa áýestenip bara jatqan jas balalarmen osyndaı baǵyttaǵy jumystar júrgizilse, týǵan jer, el týraly túsinik eshqashan óz mańyzyn joımaıdy. Búkilálemdik ǵalamtor shyrmaýynan shyǵa almaı, esi ketip otyrǵan urpaqty saqtap qalýdyń amaly retinde ulttyq balama qundylyqtardy usyný jaǵy áli de kemshin. Elbasynyń mańyzy joǵary maqalasy endigi jerde serpin berer degen úmittemiz.
– Keıbir ásireultshyl azamattarymyz damýdaǵy olqylyqtyń bárin ıdeologııa keńistigindegi kemshilikten kóredi. «Rýhanı jańǵyrýdy» saıası-ıdeologııalyq qujat, jańa ıdeologııalyq tujyrymdama retinde qarastyrýǵa bola ma?
– Prezıdentimizdiń osy maqalasynda «Ulttyq biregeılikti saqtaý» degen taraý bar ekenin joǵaryda aıttym. Ulttyq biregeıligin joǵaltqan ulttyń bolashaǵy bolmaıdy. Ulttyq biregeıligin saqtaǵan halyq qana memlekettiligin saqtap, jahandanýǵa tótep bere alady. Tarıhqa sheginsek, bizdiń ulttyq biregeıligimizge talaı ret joıqyn shabýyldar jasaldy, biz ony eshqashan umyta almaımyz. Patshalyq ımperııa tusynda, keńestik ımperııa kezinde halyq pen memlekettik tutastyq arasynda biregeılik boldy dep aıtý qıyn. Qazirgideı memleket quryp otyrǵan kezeńde halyq pen memleket bıligi arasyndaǵy úılesimdilikti damytý jaǵyn kóbirek oılaýymyz kerek. Osy turǵyda irgeli baǵdarlamalar qabyldanýy qajet. Keńes zamanynyń bárin bir tarynyń qaýyzyna syıdyrǵan ıdeologııasy boldy. Memleket qurýǵa atsalysqan bolshevıkterinen bastap beridegi belsendi tulǵalaryna deıin tutas qadirlenip, eskertkishter qoıylyp, el esinde qaldyrýdyń barlyq áreketi jasaldy.
Endigi jerde jańa biregeılikti qalyptastyrý áreketi bolady. Al mundaı áreketter bizdiń táýelsiz eldiń jaǵdaıynda da júrýi tıis. Bizdiń ulttyq tutastyǵymyz úshin, táýelsizdiktiń qalyptasýy úshin eńbek etken tulǵalarǵa da taǵzym jasalýy tıis. Ol eskertkish ornatý túrinde bola ma, kóshe atyn berý pishininde bola ma, áıteýir úlken baǵdarlamalar negizinde iske asyrylýy kerek. О́ıtkeni, bul da memlekettik biregeılikti qalyptastyrý áreketi. Bul tek qazaq ultyna ǵana qatysty bolmaýy kerek. Mysaly, Shoqannyń dosy Grıgorıı Potanın, qazaq halqynyń múddesin qorǵap, Lenınge hat jazǵan Tımofeı Sedelnıkov degen zııalylar boldy. Astyndaǵy atynan, aýzyndaǵy asynan aıyrylǵan qazaqty qorǵap «sizder, sovet ókimeti, qazaqtyń eńsesin baspańyzdar, kerisinshe, kóterińizder» dep jazǵan hatyn oqyǵanda, kózińe jas keledi. Men esime túsken birdi-ekilisin atap otyrmyn, osy zııalylar tektes qazaq halqynyń tarıhynan, taǵdyrynan oryn alatyn, ultymyzben shyn múddeles bolǵan izgilikti azamattar barshylyq. Internasıonaldyq boıymyzda burynnan ornyqqan keń halyqpyz deımiz. Al ulttyq biregeılik osyndaı qadamdar arqyly nyǵaıady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
