Qarqyndy damyǵan sala
Qazirgi kúni alıýmınıı – álemde eń keńinen taralǵan metaldardyń biri. Paıdalanylý kólemi jaǵynan ol barlyq metaldar arasynan bolattan keıingi ekinshi orynǵa shyǵyp otyr. Ushaq pen avtokólik ónerkásibiniń qarqyndy damýy men qalalar qurlysynyń kúsheıýi, energetıkalyq quraldar ónerkásibinde kóp jaǵdaıda mystyń ornyn alıýmınııdiń basýy bul qanatty metaldy adamzattyń eń basty qajettilikteriniń birine aınaldyrdy. Buǵan jer qyrtysynda alıýmınıı alýǵa bolatyn boksıt ken oryndarynyń kóbirek kezdesýi de sebep boldy. Sarapshylardyń pikirinshe, kúmis tústes bul aq metall HHI ǵasyrdyń eń konstrýktıvti materıaldarynyń biri retindegi óz ornyn aldaǵy ýaqytta da nyǵaıta bermek.
Álemde alıýmınıı ónerkásibiniń qarqyndy damýyn myna sıfrlardan anyq baıqaımyz.
1854-1890 jyldar aralyǵynda Jer sharynda barlyǵy 200 tonnaǵa jýyq alıýmınıı óndirilgen eken. Sonan keıingi 10 jyldyń ishinde bul kórsetkish 140 ese ósip, 28 myń tonnany qurap shyǵa keledi. 1930 jylǵa deıin taǵy da 10 ese ósip, 270 myń tonnany quraıdy. Al HH ǵasyrdyń ortasynda, ıaǵnı munan keıingi jıyrma jyl ishinde alıýmınıı óndirisiniń kólemi 1 mıllıon tonnaǵa jetedi. Bul kórsetkish 1973 jylǵa deıin taǵy on eselenip, 10 mıllıon tonna bolady. Al qazir 60 mıllıon tonnany qurap otyr. Iаǵnı sońǵy qyryq jyldan astam ýaqyttyń ishinde alıýmınıı óndirisi men ony tutyný deńgeıi taǵy da 6 ese ósken.
Sonymen alıýmınıı adamzat qoǵamynda sońǵy 150 jyl ishinde barynsha beleń alǵan ındýstrııalandyrý, ýrbanızasııa úderisteri men tehnıkalyq progresstiń bólinbes bólshegine aınaldy. Sarapshylardyń pikirinshe, álemdik alıýmınıı naryǵy aldymyzdaǵy on jyldyń ishinde taǵy da 60-70 paıyzǵa ósýi tıis.
Adamzat óz damýynyń alǵashqy ǵasyrlarynda tastan jasalǵan quraldardy paıdalanǵandyqtan ol kezeń tas dáýiri dep ataldy. Sonan keıin qola dáýiri keldi. Onyń basty zattary mys pen qalaıy boldy. Al qazirgi kezdi temir dáýiri dep aıta alamyz. О́ıtkeni óndiris pen turmysta temirdiń aralaspaıtyn jeri joq. Ǵalymdar men sarapshylardyń pikirinshe, aldaǵy ýaqytta onyń ornyn alıýmınıı basýy tıis.
«Erte me, kesh pe alıýmınıı aǵashty da almastyratyn bolady. Bul netken úlken baılyq edi. Barlyq jerde alıýmınıı jáne alıýmınıı» dep jazǵan edi orys fılosofy ári jazýshysy N.Chernyshevskıı 1863 jyly óziniń «Ne isteý kerek?» atty kitabynda. Ǵalymnyń osy kóregendik boljamy qazir júzege asý ústinde.
Alıýmınııdiń eń úlken qasıeti onyń jeńildigi men beriktiginde Sondyqtan da oǵan «qanatty metall» degen at berilgen. Bul metaldyń taǵy bir basty qasıeti ol tabıǵatta molynan kezdesedi. Jer qyrtysynyń 8,8 paıyzy alıýmınııden turady. Bylaısha aıtqanda, alıýmınıı degenińiz bizdiń aıaǵymyzdyń astynda jatyr. Ol, ásirese ylǵaldy óńirlerdiń topyraǵynda molynan shoǵyrlanǵan. Biraq taza alıýmınııdiń ózin daıyndaý tehnologııasynyń kúrdeliligi, energııany kóp qajet etetindigi, osydan baryp baǵanyń qymbat bolatyndyǵy ony molynan óndirý isine tusaý salyp keledi. Áıtpese, alıýmınıı kóp jaǵdaıda bolattyń, basqa da temir túrleriniń ornyn aıyrbastaǵan bolar edi.
Iri óndirýshiler kimder?
Alıýmınıı óndirý úshin eń aldymen boksıt kenin qazyp alyp, ony glınozemge, ıaǵnı alıýmınıı totyǵyna aınaldyrý kerek. Munan keıin ol alıýmınıı zaýyttaryna jóneltilip, sol jerden daıyn metall kúıinde shyǵarylady. Alıýmınııdi metalǵa óńdeý onsha jeńil is emes. Sondyqtan alıýmınıı zaýyttary negizinen damyǵan elderde jáne Qytaı, Úndistan sekildi qarqyndy damyp kele jatqan elderde shoǵyrlanǵan.
Alıýmınııdiń álemdik iri óndirýshileri, ádette, quramyna boksıt kenishteri men glınozem zaýyttaryn qamtyǵan tiginen ıntegrasııalanǵan holdıng retinde áreket etedi. Bul olardy shıkizatqa táýeldilikten jáne shıkizat baǵasynyń qubylýynan qorǵaıdy. Al shaǵyn óndirister shıkizatty syrttan jetkizýshilerden satyp alatyndyqtan olardyń jaǵdaıy turaqty bola bermeıdi.
Alıýmınıı rynogyndaǵy baǵa basqa metaldarǵa qaraǵanda turaqtylyǵymen sıpattalyp keledi. Sońǵy 30 jyldyń ishinde ol tek 2008 jyly rekordtyq deńgeıge jetip, tonnasyna 3000 dollarǵa deıin sharyqtady. Osy kezde alıýmınıı kóp óndirildi de 2009 jyly 1370 dollarǵa deıin quldyrap ketti. Osy kezde óndiriste daǵdarys ornyǵyp, baǵa qaıta qalpyna keldi. Qazirgi kúni alıýmınııdiń álemdik bırjalardaǵy baǵasy shamamen tonnasyna 1900 dollardyń aınalasynda qalyptasýda.
Qazaqstannyń iri jetistigi
Qazaqstandaǵy alıýmınıı óndirisi Reseıden keıingi ekinshi oryndy turaqty túrde ıelenýde. Buǵan elimizdegi boksıt ken oryndarynyń moldyǵy yqpal etýde. Olar negizinen elimizdiń soltústik óńirinde, sonyń ishinde Torǵaı dalasynda shoǵyrlanǵan. Investısııalar jáne damý mınıstrligi Geologııa jáne jer qoınaýlaryn paıdalaný komıtetiniń málimdeýinshe, elimizdegi alıýmınıı (boksıt) qory 809 mıllıon tonna dep baǵalanyp otyr. Jylyna, shamamen alǵanda 5-6 mıllıon tonna boksıt óndiriledi dep artyǵymen esepke alǵannyń ózinde bul qor bizdi áli keminde 100 jyl boıy qanatty metalmen qamtı alady.
Táýelsizdik jyldarynda elimizdegi alıýmınıı óndirisi glınozem daıyndaý deńgeıinde ǵana qalyptasty. Torǵaı boksıti Pavlodardaǵy alıýmınıı zaýytyna jetkiziletin de sol jerde glınozemge aınaldyrylatyn. Munan ári ol Reseıge jóneltilip, sol jaqtan taza alıýmınıı alynatyn. Qazaqstanda alıýmınıı óndirisin qurý Elbasymyzdyń úlken armandarynyń biri boldy. Bul armanǵa 2007 jyly qol jetkizildi. Osy jyldyń 12 qańtarynda Pavlodarda salynǵan elektrolız zaýytyn Elbasynyń ózi iske qosty. Sóıtip, Qazaqstan tarıhynda alǵashqy alıýmınıı alyndy. Bul elimizde alıýmınıı alýdyń tolyq sıkli qalyptasyp, tústi metaldar óndirisiniń jańa klasteri paıda boldy degen sóz.
Kezeń-kezeńmen salynǵan Qazaqstan elektrolız zaýyty óz óndirisin jyldan jylǵa arttyra túsýde. О́tken jyly ol taǵy da rekordtyq kórsetkishke qol jetkizip, 235 myń tonna bastapqy alıýmınıı óndirdi. Bul 2015 jylǵy kórsetkishten 14 myń tonnaǵa artyq. Zaýyttyń jobalyq qýaty 250 myń tonnany quraıdy. Osyndaı jetistikterdiń nátıjesinde jańa óndiris ornynda 2600 adam turaqty jumyspen qamtylǵan. Aldaǵy ýaqytta alıýmınıı qosyndylaryn alý jáne olardan buıymdar jasap shyǵarý isi qolǵa alynǵan. Iаǵnı zaýyt qasynan jańa ónerkásip oryndary boı kóteretin bolady.
Zaýyttyń óniminiń 90 paıyzǵa jýyǵy eksportqa baǵyttalady. Ony Reseı, Ýkraına, Belarýs, Qytaı, О́zbekstan kásiporyndary tutynady.
Táýelsiz Qazaqstanda alıýmınıı klasteriniń paıda bolýy nátıjesinde elimizdiń álemdik rynoktaǵy orny jyl ótken saıyn nyǵaıyp keledi. Aldymyzdaǵy alıýmınıı dáýiri Qazaqstannyń oń jambasyna dóp keletini sózsiz.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
