– Murat Jurynuly, qazir elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómirinde ózgerister júrip jatqan jaıy bar. Bolashaqqa baǵdar birinshi kezekte qandaı paıymǵa jeteledi?
– Jyl basynda Prezıdentimiz konstıtýsııalyq reforma jasady. Memleket basshysy ózine júktelgen biraz quqyq pen quzyrettilikti Parlament pen Úkimetke júktedi. Bul durys. О́ıtkeni, memleket Parlament arqyly basqarylsa pikir alýandyǵy da bolady. Ol tıimdi ádil sheshimder shyǵarady. Qazaqstan sııaqty kóp ultty memleket úshin bul mańyzdy.
Odan keıingi Joldaýda da eldi asyrap otyrǵan ekonomıkanyń úsh basym baǵyty kórsetildi. Bul – munaı-gaz, metallýrgııa men aýyl sharýashylyǵy. Jáne bul jerde ǵylym júrýi kerektigin bilip otyrmyz. Biz osy ınnovasııa degen sózdi kóp aıtamyz. Innovasııa – ǵylymnan shyǵatyn nátıje.
Al rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasynda ulttyq sanany jeke qarastyrýdyń keleshek úshin máni orasan. Rýhanı jańǵyrý – ekonomıkalyq, ındýstrııalyq jańǵyrýdyń lokomotıvi. Jáne bul baǵdarlama óte túsinikti. Baıaǵy «qaıta qurý» emes, bardy sapalandyrý. Jalǵyz ekonomıkalyq jańǵyrýmen qaıda baramyz. Bizdiń halqymyz 100 paıyz saýatty. Sana silkinisine el daıyn. Teginde bar ult zamana kóshine tez teńeledi. Biz qany taza halyqpyz. Ata-babalarymyz jeti ataǵa deıin qyz alyspaǵan. Osynyń bárin búgin tereń uǵyna bastadyq.
– Sana silkinisin qazaqtyń toılarynan bastasa qalaı bolady?
– Halqymyzdyń qonaqjaı bolǵany jaqsy-aý. Kóptiń kóńilinen shyǵamyz dep keıde artyq ketip qalady. Osyǵan el alańdap, aıtyp ta júrmiz. Myna kórshilerimiz О́zbekstan men Tájikstanda da bizdegideı jaǵdaı bolǵan. Olar bul máselege memlekettik turǵydan shekteý qoıdy. 100 adamnan artyq kisi shaqyrýǵa, jeksenbi keshke toı jasaýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni dúısenbide jurt jumysqa barady. Oǵan qosa, bárimiz de musylman halqymyz. Baqılyq bolǵan adamdy, qazany qurmetteýge kelgende taǵy da jarys bar. Ketken kisige birinen-biri asyryp munara salady. Osyny da kórshilerimiz zańdyq turǵyda rettep aldy. Qaıtys bolǵan adamǵa qoıylatyn eskertkishtiń naqty kólemi belgilengen. Eger ketken kisiniń týysqandary ony qoıa almasa, onda sol standartpen Úkimet qoıady. Al jaǵdaıy bar adamdar mármár men granıtten qoıady, biraq bilgilengen kólemnen aspaıdy.
Túrikmenstanǵa barǵanda maǵan jaqsy bir úlgi kórsetti. Bir úlken mazarda qaqpa aldynda bári kartada syzýly tur. Sektor-sektorymen adamdardyń qaı jerde jerlengeni kórsetilgen. Kelip marqum bolǵan adamdy aıtsańyz, olar kartaǵa qarap birden taýyp beredi. Muny Úkimet emes, volonterler – stýdentter men joǵary synyp oqýshylary jasaǵan. Bizdiń myna Keńsaıda buryn kórmegen zırattan, myńdaǵan baqılyqtyń ishinen bireýdi tabý qıyn. Osyny da eskeretin kez keldi. Bul da mádenıettiń bir túri.
– Qazaqtyń ózi birikpeı, Qazaqstan halqy birikpeıdi deısiz...
– Bizdiń halqymyz judyryqtaı jumylý úshin ózimizdiń aýzymyz bir bolý kerek. Janymyz aýyrsa da aıtaıyq, ár rý óziniń tóbe bıin saılap alǵan. Alaýyzdyqqa shaqyratyn rý «bıleri» emes, aýyzbirshilikke bastaıtyn aýyldyń aqsaqaldary kerek.
Odan keıin obal men saýaptyń qadirin biletin el edik. Ysyrapshyldyqty din de qoldamaıdy. Osyny bastaıtyn kez keldi. Túrkııaǵa jıi baramyz. О́ıtkeni, Prezıdent Nursultan Ábishulynyń ıdeıasymen Túrkistanda qurylǵan Qazaq-Túrik ýnıversıtetin biraz jyl basqardym. Túrkııada dos-jarandarym kóp boldy. Olardyń toılary ári ketse 2 saǵattan aspaıdy. Bas-aıaǵy joq, uzaq tilek aıtylmaıdy. Toıǵa qatysýdyń ózi qurmet dep qabyldanady.
Munyń bári buıryqpen jasalmaıdy. Bizdegi soraqysy, aýyldyq jerlerde bankterden nesıe alyp, ulan-asyr toı jasaıtyndar bar. Jańa úılengenderge kómektesýdiń ornyna, bastary qosylmaı jatyp qaryz etip qoıady. Quda degen Qudaı qosqan týys, sondyqtan eki jaq shyǵyn bolmaýdyń jaǵyna shyqsyn. Al shamasy keletinder de shekten shyqpasyn.
– Sol sııaqty «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasyn alsaq, máselen, elge tanymal bolsa da, shynaıy qurmetke bólengen adamdar azaıdy. Búgin jaqsy atalsa, erteń birdeńesi shyǵyp jatqany. Osy ahýal neden týyndady?
– Qazir jarnamanyń zamany. Jekemenshik basylymdar, televızııa atyn shyǵaramyn degenderge jol ashyp berdi. Alaıda memleketimizde eldiń táýelsizdigine, egemendigi men ekonomıkasyna ólsheýsiz eńbek sińirip jatqandar bar. Olar ózin aıta almaıdy. Jańadan sahnaǵa kelgen ártisterdi sonshalyqty dáripteımiz. Elbasy osydan qutylý úshin memleketke paıdasy tıgen, eńbegi eren jandardy ónege etýdi aıtyp otyr. Nebir, ǵalymdar, pedagogter, talantty jazýshylar bar. Qudaıǵa shúkir, ótkenimizde de myqtylar bolǵan, keleshegimizden de parasat ıeleri tabylady.
Ata-babalarymyz birneshe ǵasyr boıy Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ilimimen júrdi. Bul bizdiń tabıǵatymyzǵa óte úılesedi. Iаsaýı bes paryzdan basqa, musylmannyń bes mindetin bylaı eksheıdi. Musylman adam mádenıetti, jumsaq sóıleýi kerek. Ekinshisi, bilim qýý. Úshinshisi, basqa dinniń adamyna arqańdy berme, ol da Allanyń jaratqan pendesi. Tórtinshisi, Muhammed paıǵambardyń ómirinen ónege alý, besinshisi, Patshanyń tártibine baǵyný kerek deıdi. Osydan taımaǵanda janjal da, jamanshylyq ta bolmaıdy. Muny tárbıede qaıta jańǵyrtqan jón. О́ıtkeni, qazir jastar anda-mynda barady. Shetelderde oqıdy. Ártúrli túsinik pen dinı aǵymdardyń jetegine ilesedi.
– 2017 jyldyń aıaǵyna deıin qazaq álipbıiniń jańa grafıkadaǵy biryńǵaı standartty nusqasy qabyldanbaq. Sizdińshe pernetaqtada qazaq árpi nesheden aspaý kerek? Qazaq álipbıi qansha áripke kónedi?
– Osy jerde asyqpaǵan jón. Ǵalymdardyń barlyǵynyń pikirin baıyppen tyńdap, ortaq mámilege toqtamasaq bolmaıdy. Mysaly Ázerbaıjan asyǵystyq jasady. Sebebi, kompıýterdiń pernetaqtasyna beıimdelmeı bolmaıdy. Negizgi platada 26 árip bar. Birneshe topqa bólinetin platalar bar. Ázerbaıjandyqtar negizgi latyn platasynan shyǵyp, qosymsha platalardan árip aldy. Solar qazir qıyndyq týǵyzyp otyr. Mysalǵa, Tokıoǵa, bolmasa Eýropaǵa issaparmen bardyńyz delik, olarda qonaqúıde mindetti túrde kompıýter bolady. Úıińizge habarlasyp nemese issapar boıynsha mekemege habar, qujattar jibergińiz kelse, sol 26 áriptiń aınalasynda jazasyz. Eger sizdiń ultyńyzdyń álipbıi sol platanyń aıasyna syımasa, qate jazýǵa týra keledi. О́zbekstan 26 áripten shyqqan joq, 2 dybysty apostrofpen jazady. Sonda – 28. Mamandardyń aıtýynsha, olarǵa 28 árip azdaý sııaqty. Al biz alty áripke apostrof belgisin qoısaq nemese dybyssyz h árpimen qosaqtap jazsaq, bizge tán dybystar tolyq qamtylady. Grammatıkamyz osyǵan keledi. Bizdiń álipbıden eki áripten turatyn ıo, ıa, ıý, s áripterin alyp tastaýǵa bolady. Oryssha sózderden kelgen, eki áripten shyǵatyn áripterdi alyp, ony eki árippen jazǵan durys. Bul aǵylshyndardyń da tájirıbesinde bar.
On jyl boıy Q.A.Iаsaýı atyndaǵy qazaq-túrik ýnıversıtetiniń rektory bolǵanda, osyndaı álipbı jasaýǵa májbúr bolǵanbyz. О́ıtkeni, bizge Túrkııadan, Qytaı men Mońǵolııadan kırıllısany bilmeıtin oqytýshylar men stýdentter keldi.
– Elbasy baǵdarlamada saıası jańǵyrýdy alǵa qoıyp otyr. Osy bizde saıasattaný ǵalymdary bar. Saıasattanýdyń ǵylymǵa jatatynyna kúmán keltiretinder bar.
– Saıasattyń ózi ǵylym emes, al saıasattaný ǵylymy bar. Ol sizdiń qandaı saıasatpen aınalysyp jatqanyńyzben sharýasy joq. Fılosofııaǵa kiretin saıasattaný saıasattardyń negizi neden týady, qansha ómir súredi, sony zertteıdi. Jalpy, biz ǵylymdy 50-60-qa deıin jiktep, kóp bólip kettik. Shetelde ǵylymnyń 5 túri ǵana bar.
– Bul baǵdarlamany shyn máninde júzege asyrý qaı jerden bastalady?
– Bul mindet Úkimetke júktelgen. Naqty tapsyrmalary bar. Biraq ony árqaısymyz júzege asyrýǵa atsalysýymyz kerek. Sananyń jańǵyrýy da sol bolady. Ulttyq kod degen ne? Ony bizdiń tilimiz, dinimiz ben dilimiz quraıdy. Osydan aýytqymaǵan jol bizdi adastyrmaıdy. Al ómirde zamana aǵymyna saı túrli ózgerister bola bermek. Olarǵa sáıkestene otyryp damýymyz kerek. Elbasynyń kózdegeni de osy – óz elin ómirsheń ete otyryp, máńgilik el jasamaqshy.
– Rýhanı jańǵyrý júrý úshin mektepterdegi er-azamattardyń jalaqysy áıel muǵalimderden joǵary bolsyn degen usynys aıtyp otyrsyz?
– Bul oı qaıdan shyqty? Máselen, AQSh mektepterindegi jaǵdaıdy ábden zerttegende, er balalar qyz balalardan áldeqaıda nashar oqıtynyn anyqtaǵan. Tártipke úırengen el munyń sebebin bilip, ekonomıkalyq qyzyqtyrý arqyly bul máseleni sheshti.
Mektepterde erkek muǵalimder az, balalarǵa ákeniń, er-azamattyń tárbıesi jetispeıdi. Eger er muǵalimder oqýshylarmen jaqsy qarym-qatynas ornatyp, sportshy, ónerli, bıshi, qolynan is keletin adam bolsa, balalar soǵan elikteıdi. Sondyqtan, bir kezderde AQSh-ta erkek muǵalimderdiń jalaqysyn 25-30 paıyzǵa kóterip, mektepterge er-azamattardyń kóbirek kelýine yqpal etti. Iаǵnı, olar bul kemshilikti buıryq berý arqyly emes, naryqtyq qatynas tásilimen sheshti.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
