Men «Balbyraýyn» ken orny týraly bastapqyda osy ǵasyrdyń basynda Qarsaqbaı metallýrgııa zaýytynyń dırektory Qadyr Mátkenovten estidim.
Qarsaqbaıǵa qatysty áńgime qozǵala qalsa ájimdi óńi árlenip, tinin tarıh tereńinen tamyrlatyp, baıypty sózin babymen sabaqtaıtyn, osy óńirdiń taǵdyryn óz otbasyndaı oılaıtyn ol tolǵandyrǵan túıindi túıitkildi, tynymsyz tynys-tirshilikti tilge tıek ete kelip:
– Bul óńirdiń bolashaǵy – «Balbyraýyn». Onda tutasqan temir keniniń qalyń qatpary jatyr. Sol en baılyqty el ıgiligine aınaldyrý, soǵan saı irgeli kásiporyn salý Qanysh Sátbaevtyń armany bolǵan. Akademık armanynyń aqıqatqa aınalatyn ýaqyty alys emes, – dep túıindegen.
Shyny kerek, sol joly mystaı «maıshelpek» turǵanda, úkili úmitti qaıdaǵy bir temirge ákelip tiregenine túsinbegenmin. Alaıda, kóńil túkpirinde «Balbyraýyn» týraly tereńirek bile tússem degen áýestik oıanǵan. Ony akademık eńbeginen tabatynyma da kúmán keltirmegenmin. Biraq, «Balbyraýynǵa» baılanysty biregeı derekti Qanyshtyń qaptaǵan eńbeginiń qaısysynan tabamyn?
Sóıtsem, Q.Sátbaevtyń «Qarsaqbaı temir ken orny toby» degen eńbegi bar eken. Ǵulama ǵalym ony 1941 jyly jazypty. Alǵash ret 1968 jyly jaryq kórgen «Tańdamaly týyndylary» kitabyna engizilipti. Sonymen, shyǵarmanyń shuńǵymasyna súńgidim de kettim. Ol álgi eńbeginde «Balbyraýynǵa» baılanysty bylaı dep jazady:
«Tabylǵan temir keni júlgesiniń jalpy uzyndyǵy 270 shaqyrymǵa teń... Eni 2-5 shaqyrymdaı. Terisbutaq ózeniniń soltústigi men Bileýti ózeniniń ońtústigindegi temir keni júlgesi mezozoı-kaınozoı shógindisiniń kólbeý jamylǵysy astynda jatyr. Bileýti men Terisbutaq aralyǵynda ishinara barynsha berirekte túzilgen shógindi astynda da kezdesedi».
Odan ári temir keni júlgesi kezdesetin basqa óńirge túren túspegenin, geologııalyq-barlaý jumysy júrgizilmegenin aıtady. Osy aımaqtyń kúrt qubylmaly aýa-raıyna toqtalady. Jer bederin sıpattaıdy. Gıdrogeologııalyq jáne gıdrografııalyq ereksheligin qarastyrady. Halyq sharýashylyǵy men óndiriste kóktemgi qar sýyn paıdalaný múmkindigine nazar aýdarady.
Jalpy, geologııalyq barlaý deregine, burynǵy zertteýdiń boljam-baılamyna súıenip, ǵylymı negizde jazylǵan kólemdi ári kúrdeli eńbekti qaıtalap aıtyp shyǵýdyń qajeti joq shyǵar, sirá?! Basy ashyq nárse sol – Qarsaqbaı tóńi-
reginde «Balbyraýyn» bastaǵan ken kóziniń shoǵyrlanǵandyǵy. Bul eńbektiń tıgizgen áseri sondaı, oqyp shyqqan soń kóz aldyma taǵy bir Qazaqstan magnıtkasynyń sulbasy kólbeńdep turyp aldy.
Budan on shaqty jyl buryn «Balbyraýyn» ártúrli alqaly jıynda jıi
aýyzǵa alyna bastady.
2004 jyly aqpanda «Qazaqmys» kompanııasynyń basshylyǵy jýrnalısterdi jınap, baspasóz máslıhatyn uıymdastyrdy. Shıkizat qoryn nyǵaıtý máselesine basa nazar aýdarylǵan sol jıynda mynandaı áńgime aıtyldy:
«Qazir kompanııa «Qarsaqbaı» aýmaǵyndaǵy «Balbyraýyn» temir ken ornyn ıgerý men óńdeý jobasyn júzege asyrýǵa kiristi. Oǵan elektrlendirilgen temir jol tartylady. Tótesinen tartýǵa múmkindik bolýyna qaramastan, turǵyndardy jumyspen qamtý maqsatynda onyń Jezdi, Qarsaqbaı arqyly ótýi qarastyrylǵan.
«Balbyraýyn» ken-metallýrgııa keshenin ıgerý Qanysh Sátbaevtyń armany edi. Sony júzege asyratyn sát týǵan syńaıly. Bizdiń bolashaq – «Balbyraýyn». Onyń qazir zerttelgen qorynyń ózi 30-40 jylǵa jetedi. Odan óndirilgen shıkizatty elektrmen balqytyp, bolat alatyn ýaqyt ta alys emes».
Sol jyly naýryzda Qaraǵandy oblysynyń sol kezdegi ákimi K.Muhamedjanov Jezqazǵanda aımaqtyq keńes ótkizdi. Birqatar ózekti ótkir másele talqylanǵan osy alqaly basqosýda sóz alǵan «Qazaq-
mystyń» basshysy Vladımır Kım áralýan áleýmettik máseleni sheshýge baılanysty atqarylyp jatqan júıeli jumysty aıta kelip, ken qoryn nyǵaıtýǵa qatysty da áńgime qozǵady.
– Biz «Balbyraýyn» ken ornyn ıgerý jobasyn júzege asyrýǵa kiristik. Keleshekte onyń bazasynda elektrmen balqytý arqyly joǵary sapaly bolat alý kózdelgen. Korporasııa Jezqazǵan aımaǵyn damytýǵa sony serpin beredi, – dep qadap aıtqan.
Qysqasy, «Balbyraýyn» burynǵydaı bolashaqtyń emes, búginginiń biregeı nysanyna aınalyp otyrǵany ańǵarylǵan. Jalpylama áńgime naqty isten kórinis taba bastaǵan. Darhan dalanyń týsyraǵan tósi dúbirlegen eńbek kúıine bólenetin ýaqyt taıap qalǵanyn túısindik. Sodan soń kompanııanyń sol kezdegi bas geology Vıktor Shkvyrıaǵa telefon shalyp, tildeskenim esimde.
– «Balbyraýyn» Qarsaqbaıdyń ońtústiginde jatyr, – degen ol.
– Qory qansha?
– 125,6 mıllıon tonna.
– Bul qanshaǵa jetedi?
– Bastapqy jyldyq jobalyq qýaty 3 mıllıon tonnaǵa jýyq ken óndirýge eseptelgen. Bara-bara onyń aýqymy artatyny aıan. Sonda qory qyryq jylǵa jetip qalar...
– Qunarlyǵy qandaı?
– Ken quramyndaǵy metaldyń ortasha kórsetkishi – 40,4%. Bul álemdik ólshemmen alǵanda onsha qunarly shıkizat sanalmaıdy. Degenmen, joqtan jaqsy ǵoı?..
– Ken qory urpaqtyń bir býynyna molynan jetedi eken. Al «Balbyraýyndy» bitirgen soń qaıtemiz?
– Qarsaqbaı tóńireginde temir ken orny barshylyq. Sonyń biri – «Balbyraýyn». Soltústiginde kerilip «Keregetas» jatyr. «Saztóbe» men «Jetiqyz», taǵy basqa ken orny kezegin kútip tur. Kezinde Qanysh Sátbaev jasap ketken batyl boljam búginde naqtylanyp, irgeli iske irgetas bolary anyq.
Ekeýara osy áńgimeden Ulytaý óńirindegi ómirge úlken ózgeris engeli turǵanyn ańǵarǵandaı boldym. Sol qaýyrt qımyldyń dúbiri qulaqqa kelgendeı...
«Qazir qolda bar naqty derekter tabıǵat sonshalyqty jomarttyqpen al-
ýan túrli baı kendi asa mol mólsherde bir jerge jınaqtaǵan Jezqazǵan aımaǵyn jer sharyndaǵy sanaýly baqytty óńirlerdiń birine jatqyzýǵa múmkindik beredi», dep berik baılam jasaǵan Qanyshtyń kóregendigine eriksiz qaıran qalasyń. Bárin qolmen qoıǵandaı kórsetip ketken. Bederli bolashaqqa bastaıtyn búginniń kemel keleshek kókjıegin keshe kestelegen, soǵan jetkizetin soqpaqty salyp ketken. Bizge buıyrǵany – sol súrleýmen ilgeri ozý.
Álibek ÁBDIRASh,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy
syılyǵynyń laýreaty
