«Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıaty, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty Rahat JAQSYBAI qazir álemdik joǵary oqý oryndarynyń úzdik bestigine kiretin London Ýnıversıtet Kolledjiniń (University College London) magıstratýrasynda oqyp jatyr. Onymen áńgimemiz brıtandyq oqý júıesi, bilim bıznesi, mamandyq tańdaý, baspasóz týraly órbidi. Sóz nelikten kópshiliktiń tańdaýy Brıtan bilim júıesine túsetindiginen bastaldy.
– Aǵylshyn tildi elderge bilim alýǵa yntaly qazaqstandyq stýdentterdiń basym bóligi Brıtan ýnıversıtetterin tańdaıdy. Máselen, «Bolashaq» baǵdarlamasy stıpendıattarynyń shamamen úshten ekisi Ulybrıtanııada. Menińshe, mundaı tańdaýdyń qarapaıym úsh sebebi bar. Birinshiden, kópshilik aǵylshyn tilin negizgi tunyǵynan úırengisi keledi. Ekinshiden, Brıtan ýnıversıtetteriniń bilim reıtıngindegi bedeli joǵary. Tipti, Koroldiktiń bir qıyrynda ornalasqan ýnıversıtettiń aty beımálim bolar, alaıda sol oqý orny tereńirek mamandanǵan bir salada, ǵylymy ozyq, stýdenti ozat shyǵýy múmkin. Úshinshiden, Amerıka ne Avstralııaǵa qaraǵanda, London degeniń «mynaý turǵan jer», kelim-ketimge yńǵaıly. Bul ásirese, otbasyly stýdentter úshin qolaıly der edim.
– Al ózińiz nelikten Londondaǵy oqý ornyn tańdadyńyz?
– Alǵash qujat jınaı bastaǵandaǵy meje, aıtalyq, «Bolashaqtyń» til talabyn oryndaýǵa jetip alý bolsa, keıin til kýrsyn támamdap, ýnıversıtet tańdaıtyn deńgeıge jetkende, óz-ózińe degen talap ta óse túsedi. Árıne, oqý orny birneshe ólshem boıynsha tańdalýy tıis. Mamandyqtyń mazmuny, ýnıversıtet reıtınginen bastap, oqýdyń aýyr-jeńildigi, oqıtyn qalanyń arzan-qymbattyǵy, ortalyqtan alys-jaqyndyǵyna deıin bir sholyp shyǵý artyqtyq etpeıdi. 7-8 jyldaı jumys tájirıbesinen keıin, úırengen ortany tastap, qaıtadan stýdent ataný ońaı emes. Al atandyń eken, memleket qaısy bilim ordasynda oqısyń dep tańdaý bergen eken, endeshe ol múmkindikti paıdalanyp, úzdiginde oqýǵa tyrysqan jón. Meje aldyńda bolǵanda odan qıyny joq, nátıje artyńda qalǵanda odan ońaıy joq. Munyń bárin sanamalap, anyqtap aıtyp jatqan sebebim, shetelde oqyp, úzdik tájirıbeni elge ákelem degen bolashaq stýdentterdiń biri bolmasa birine durys aqparat jetsin degen oı. Shama kelip jatsa, ozyǵyna umtylǵan durys. Londondy, UCL atalatyn oqý ornyn tańdaǵan sebebim sol.
– Bilim týrızmi boıynsha Ulybrıtanııa kósh bastap tur. Osynyń syryn siz neden kóresiz?
– Brıtanııada bilim salasy ǵylym-bilim qundylyǵyn taratýshy, mádenı yqpaldasý ortasy ǵana emes, ol sonymen birge alyp bıznes mashınasy da. Ýnıversıtetter ózderi ǵana tabys taýyp otyrǵan joq, sol oqý oryndary ornalasqan qalalardyń bıýdjetine de kiris ákeledi. Qarajat pen ınvestısııanyń qomaqty bóligi ýnıversıtetterde shoǵyrlanǵan. Ǵylymı jobalar men jańalyqtar da osynda ashylyp, jarııalanyp jatady. Munyń bir sebebin men uzaq jyldar boıy qalyptasqan júıemen baılanystyramyn. Damýshy elderde kóp másele tulǵalarǵa baılanysty bolady, al damyǵan elderde problemalardyń basym bóligin júıe sheshedi.
Bilim ındýstrııasynda kóp nárse jolǵa qoıylǵan. Munda árbir áleýetti stýdent úshin báseke bar. Sebebi, Brıtan ýnıversıtetteri avtonomdy, ıaǵnı derbes basqarylady. Tıisinshe, oqý baǵdarlamasynan bastap oqý aqysy, oqý merzimi, emtıhan tártibine deıingi sheshimder derbes retteledi. Barlyq oqý oryndaryna tán ortaq bolyp keletin uqsastyqtar bar. Máselen, dıssertasııalyq jumys pen esselerde plagıatqa qatal qaraý – barlyǵyna birdeı tártip. Munda plagıat degendi biz oılap júrgen bireýdiń eńbegin sol kúıi kóshire salý ǵana emes, bireýdiń ıdeıasyn óz sózińmen jazyp, alaıda avtoryn kórsetpeý dep te túsindiredi. Bul talapty «kopı past» tásilden arylý, bilim alý qundylyǵyn arttyrý úshin bizge de engizý asa qajet dep bilemin.
– Shet elde bilim alý úlken yjdaǵattylyqty qajet etetini belgili. Siz oqyp jatqan mamandyqtyń eń qıyn tustary týraly ne aıtar edińiz?
– Joǵaryda sóz etkenimizdeı, munda mamandyq ataýy birdeı, uqsas bolǵanymen, mazmuny jaǵynan áralýan bolyp keledi. Jeke tájirıbem boıynsha aıtsam kóbirek túsinikti bolatyn shyǵar. Men «Bolashaqtyń» buqaralyq aqparat quraldary redaksııasy qyzmetkerlerine arnalǵan baǵyt boıynsha stıpendıat atandym. Bakalavrıat alǵan dıplomyma jáne kvotalyq baǵytqa sáıkes mamandyq «Bolashaq» tizbesinde «Jobalardy basqarý. Adamı resýrstardy basqarý» dep atalady. Bul bir ǵana mamandyq emes, osynyń aıasynda sizge, mysaly, jobalardy basqarýǵa jaqyn keletin otyzdan asa magıstratýra baǵdarlamasynyń tizimi qosa usynylady. Sizdiń de tańdaý jasaıtyn tusyńyz osy. Qazir men oqyp jatqan kýrs – «Jobalardyń strategııalyq menedjmenti» dep atalady. Osy baǵdarlamanyń, ásirese nazar aýdartqan tusy «strategııa» sózi boldy. Sebebi, bizge jaǵdaıǵa tereńirek úńilý men alysqa qaraı kóz tastaý, uzaq merzimdi murattarǵa umtylý asa qajet. Álbette, oqý baǵdarlamasy kóńil bólýdi, oryndyqqa jaıǵasyp, kitap oqýdy, oqyǵanyńdy synnan ótkizip, qaǵazǵa túsirýdi talap etedi. Seniń negizgi baǵalanatyn tusyń synı oılaý men jazý bolǵandyqtan, yjdaǵat etetin tusyń da osy jazý. Sabaqta ana tilinde saırap otyratyn brıtandyqtar da jazýǵa kelgende kóp kúsh jumsap jatady. Sebebi, jazý, qaǵazǵa túsirý degen qaı tilde de ońaı emes.
– Bilimdi bızneske aınaldyrǵan el dep qaldyńyz. Al bıznestegi qarapaıym qaǵıda – «klıenttiń aıtqany árdaıym durys» emes pe? Bul jaǵynan stýdent pen ýnıversıtettiń, oqytýshy men stýdenttiń arasyndaǵy qarym-qatynas qandaı?
– Ýnıversıtet árbir stýdenttiń oń baǵasyn alýǵa tyrysady. Stýdenttiń pikiri ýnıversıtettiń aldaǵy josparyna, keletin stýdent sanyna áser etýi múmkin ekenin jaqsy túsinedi. Máselen, UCL ýnıversıtetinde post-gradýeıt, ıaǵnı PhD men magıstratýrada oqıtyn stýdentter sany jalpy stýdenttiń jartysynan asady. Magıstratýra baǵdarlamasy bir jyl ekenin eskersek, jyl saıyn stýdentterdiń úlken býyny túlek atanyp, kelesi tobyn qarsy alý qajet bop shyǵady. Al oqytýshy men stýdenttiń qatynasy «aǵaı-apaı» emes, kóbine teń deńgeıdegi qarym-qatynasqa qurylady. Oqytýshy basqa salada bilmeı qalýy múmkin, onysyn jasyrmaı aıta salady, biraq ózi beretin kýrsy men taqyrybyna tyńǵylyqty daıyndalyp keledi. Osy baǵytta jazǵan birneshe ǵylymı maqalalary bar bolyp shyǵady. Tek qana akademııada emes, óndiriste, bızneste, úkimette jumys jasaǵan tájirıbesimen keledi. Sosyn tıisinshe, stýdenttiń aldynda bedel paıda bolady.
Bularda da aýdıtorııa jetpeı qalý, tehnıkalyq qıyndyqtar, bıýrokratııalyq kedergiler barshylyq. Uzaq jyldar boıy sheshilmeı kele jatqan bir máseleler bolady. Stýdent retinde aıtasyń, biraq eshnárse ózgere qoımaýy múmkin. Biraq eń bastysy, seni mekteptiń (bizdińshe, kafedra, múmkin keıde fakýltet) jınalysynda barlyq oqytýshy-professorlar quramy tyńdaıdy, másele kótergenińdi qýattaıdy. Sharýań sheshilmeıdi, biraq sen tyńdaldym dep rızasyń. Psıhologııa ǵoı. Negizi atap ótkenimizdeı, júıe jolǵa qoıylǵan soń syrt-syrt soqqan saǵat sııaqty jumys jasap kete beredi.
– Medıanyń óz ókilinen aǵylshyn tildi BAQ týraly da suraıyq. Londonda ne oqısyz, ne qaraısyz? Olardyń kóteretin taqyryby qandaı?
– Brıtanııa degende, birinshi eske túsetini VVS ǵoı. Jaqynda ǵana qazaqstandyq delegasııamen birge osy arnanyń BBC World qyzmeti uıymdastyrǵan strategııalyq kommýnıkasııalar taqyrybyndaǵy semınaryna qatysyp, korporasııanyń ishki tynys-tirshiligimen tanysýǵa múmkindik aldym. Sol semınardan bir ǵana faktini aıtaıyn. Sońǵy jyldary aýdıtorııasyn júz mıllıonǵa arttyryp, jarty mıllıardqa jetkizgen arna kórermen azaıyp ketti degenmen kelispeımiz deıdi. Alaıda, alyp korporasııalardyń onlaın-ómirmen bite qaınasyp ketkenin atap ótýimiz kerek. Feısbýktaǵy 50 mıllıon oqyrmany osyny ańǵartsa kerek. Ártúrli áleýmettik saýaldama, Google quraldar, zertteýler arqyly óz aýdıtorııasyn jaqsy biledi. Maqsatty aýdıtorııa úshin jumys jasaıdy. Telefonǵa arnalǵan baǵdarlamalyq qosymshalar da soǵan yńǵaılanǵan. Máselen, sportsúıer oqyrman bolsańyz, bir márte osyndaı jańalyqtardy oqyp, ózińiz týraly aqpar berdińiz be, kelesi joly sizdi qyzyqtyratyn sportqa qatysty jańalyqtardy usynady. Feısbýk jelisiniń algorıtmi aýysqany da sodan. «Lentańdy kórset, kim ekenińdi aıtaıyn». Sebebi, sizdiń lentaǵa birinshi shyǵatyn adamdar men jańalyqtar – siz kóbirek oqıtyn, siz qyzyǵýshylyq tanytqan jandar men taqyryptar.
Osy arna bolsyn, basqa da aǵylshyn basylymdary bolsyn, negizinen ınternet-nusqalarynan oqımyn. Al Londonnyń óz jańalyqtaryn jazatyn, tegin taratylatyn «Evening standard»-ty («Keshki standart») qaǵaz nusqasynda oqımyn. Jalpy, bizde, ult, dil, din degen taqyryptar únemi nazardaǵy taqyryptar bolsa, munda saıası taqyryptar kóbinde aldyńǵy kezekte kórinedi. Qazir, mysaly, negizinen Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaqtan bólinýi kóp talqyǵa túsip jatqan másele. Londonnyń aptalyq gazeti basym bóligin jergilikti, londondyq jańalyqtarǵa arnaıdy.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan»
