Mádenı mura zattyq jáne beızattyq dep ekige bólinedi. Zattyq mádenı muraǵa eskertkishter men jádigerler jatsa, beızattyq muraǵa epıkalyq mura, ulttyq mýzyka, aıtys, kúıshilik, sheshendik óner, folklor, salt-dástúr, qolóner, ulttyq oıyndar, mıfologııa jáne t.b. jatady.
Qazaqstan egemendik alǵannan bergi shırek ǵasyrda tehnologııalyq jáne áleýmettik jańǵyrý prosesteriniń tez júrýi men jerdi óndiristik, sharýashylyq maqsatta qarqyndy ıgerýi keńinen etek aldy. Bul óz kezeginde ártúrli mańyzdaǵy tarıhı-mádenı eskertkishterdiń joıylýy men olar ornalasqan mádenı landshaftynyń buzylýyna alyp keldi.
Tarıhqa kóz júgirtsek, elimizdegi arheologııalyq eskertkishter adamı áserden jappaı buzylýdyń mynadaı birneshe iri satysyn bastan ótkergen:
Birinshi – patshalyq Reseıdiń Qazaq dalasyn otarlaýdaǵy basty quraly – kazak otrıadtary men jappaı qonystanǵan kelimsekterdiń Qazaq dalasynda altyn izdep, arnaıy túrde obalardy shahtalyq ádispen jappaı tonaýlary. Keıbir kazak jasaqtarynyń quramynda myńǵa deıin adam bolǵan delingen derek bar. Osy XVIII ǵasyrdyń ortasy men XIX ǵasyrdyń aıaǵynda kazak jasaqtarynan tys Qazaq jerine ártúrli maqsatpen kelgen ekspedısııalar, saıahatshylar el murasyn ózge elge suraýsyz áketip otyrǵan.
Ekinshi – keńestik kezeńdegi tyń ıgerý ýaqyty. Jospardy asyra oryndaý úshin qajetti, qajetsiz maqsatta jerler jyrtylyp, bar-joǵy úsh jylda elimizde myńdaǵan eskertkishter mádenı landshaftysymen birge buzyldy. Biraq bul kezeńde Qazaqstan boıynsha arheologııalyq barlaý jumystary júrgizilip, nátıjesinde, 1960 jyly alǵash ret Qazaqstannyń arheologııalyq kartasy jasalǵan edi.
Egemendik alyp, etek-jeńimizdi jııa bastaǵan jyldarda arheologııalyq eskertkishter jappaı buzylý men tonalýdyń úshinshi iri satysynan ótýde. Bul keri prosesti der kezinde toqtatpasaq, keler urpaq aldynda keshirilmes úlken kúnáǵa batarymyz aıdaı anyq!
Qazaqstan Respýblıkasynyń zańy boıynsha, jer, ne sý astynda kómýli qalǵan arheologııalyq mura nysandary (tas dáýirinen keıingi ortaǵasyrlarǵa deıingi qala jurttary, obalar, jartastaǵy sýretter, qonystar men turaqtar jáne t.b.) memlekettiń menshigi men qorǵalýynda bolýy tıis. Memlekettik eseptegi eskertkishterden tys jyl saıyn arheologııalyq barlaý jumystary barysynda jańa eskertkishter tabylyp jatady. Arheologııalyq eskertkishterde júrgiziletin jumystardyń barlyq túri arnaıy ruqsat – lısenzııa negizinde júzege asady. Qazba júrgizgen ár jeke jáne zańdyq tulǵa tabylǵan jádigerlerdi zertteý jumystaryn jasap bolǵannan keıin memlekettik Mýzeı qorlaryna tapsyrýy tıis. О́z qoldarynda kóp ýaqyt ustaý, ne jeke múddesi úshin paıdalaný zańsyz bolyp tabylady.
Shyn máninde, bizdiń elde arheologııalyq mura nysandaryndaǵy jumystar merzimsiz berilgen lısenzııa túrinde júrgiziledi. Sonyń saldarynan qaı tulǵanyń (zańdy jáne jeke) Qazaqstannyń qaı jerinde, qandaı nysandy, qaı ádistemege súıenip qazǵanyn, nendeı jádigerler tapqanyn jáne qazylǵan eskertkishter qalaı jabylǵanyn, ne jańǵyrtylǵanyn esh quzyrly mekeme tolyq bilmeıdi. Sheteldik tájirıbelerge súıensek, arheologııalyq eskertkishterde atqarylǵan jumystardyń mindetti túrde ǵylymı esebi, onyń ǵylymı saraptamasy jáne nendeı jádigerler tabylǵandyǵynyń tolyq tizimi bolýy shart. Eń beri aıtqanda, kórshi Reseıde arheologııalyq zertteý jumysyn jasaý ruqsatnamasy tek bir nysanǵa ǵana berilip, ondaǵy atqarylǵan jumystardyń tolyq esebi berilip, saraptamadan ótken soń ǵana kelesi zertteýge ruqsat beriledi. Bizde lısenzııa jeńildetilgen túrde bárine, Qazaqstan boıynsha, eskertkishterdiń barlyq túrine jumys jasaýǵa beriledi. Jer astynan qazyp alynǵan esepsiz, tirkeýsiz muralarymyzdyń qaıda, kimniń qolynda, qansha mólsherde júrgendigin bile almaı otyrǵan jaıymyz bar. Zerttelgen eskertkishterdi saqtaý men mýzeılendirý sharalary mindetti túrde júrgizilýi tıis.
Búgingi tańda arheologııalyq muralardyń joıylýynyń qaýipti jańa faktory paıda boldy. Ol – esh ruqsatsyz júrgiziletin tonaýshylyq qazbalar. Bul qazbalardyń jappaı etek alýyna eskertkishterdi qorǵaýdyń memlekettik júıesiniń álsizdigi yqpal etýde.
Jekelegen adamdardyń (kóbine aýqatty) satý úshin ejelgi buıymdardy tabý maqsatyndaǵy tonaýshylyq qazbalar jasaýy sońǵy jyldary óte jıiledi. Zańsyz jolmen tapqan, negizi memlekettiń menshigi bolyp sanalatyn jádigerlerdi ınternet-saıttar arqyly jekeleı satý qalypty úrdiske aınalyp otyr. Qazaqstan boıynsha osylaı saýda jasaıtyn kómbe izdeýshilerdiń ınternet-saıttary, jeke paraqshalary, forýmdary, beıne túsirilimderi bar. Arheologııalyq jádigerlerdiń erkin saýda aınalymynda júrýine shekteý qoıatyn kez keldi.
Tarıhı eskertkishterdiń tonalǵandyǵyn tipti, jergilikti ákimdik pen polısııa bólimshesiniń ózi bilmeı qalyp jatady. Sebebi, qaramaǵyndaǵy eskertkishterdiń sanyn, qaıda ornalasqandyǵyn jáne tarıhı qundylyǵyn bilmeıtin aýyl basshylary kóp.
Osydan birneshe jyl buryn soltústiktegi kórshimizde metall detektormen qarýlanǵan kómbe izdeýshiler men tonaýshylyq qazbalar jasaý memlekettik deńgeıdegi máselege aınalyp, ár deńgeıde qoǵam bolyp talqylap, sońynda ruqsat etilmegen metall quralmen izdeý júrgizgeni úshin 500 000 rýblge deıin aıyppul salý men 6 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyratyn zań qabyldandy.
Búginde arheologııalyq muralardy jınaýmen aınalysatyn sol jeke kolleksıonerler men áýesqoılar bizdiń zańdaǵy olqylyqty, shekaranyń ashyqtyǵy jáne jurttyń aqparatpen tolyq qamtylmaǵandyǵyn paıdalanyp, Qazaqstan jerinde óz áreketterin emin-erkin jalǵastyrýda. Iаǵnı, arheologııalyq jádigerler túrindegi ulttyq qundylyqtarymyzdy týrıst retinde kelip, el aralap, tıynǵa satyp alyp, shetke áketýde. Tipti, jergilikti áýesqoı kómbe izdeýshilerdiń toptary qurylyp, keıbiri aýqymdy túrde tonaýshylyq qazbalar jasap júr.
Mundaı tonaýshylyq áreketter Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan jáne Almaty oblystarynda qatty órship tur. Muralarymyzdy saqtaımyz desek, jappaı dertke aınalmaı turǵanda, tonaýshylyq qazbalar men metall detektormen qarýlanǵan kómbe izdeýshilerdi quryqtaý qajet.
Bul jerde elden óz zamanynda shetke áketilgen mádenı qundylyqtardy qaıtarý – restıtýsııa máselesi qaıta týyndaıdy. Osy máselemen shaǵyn jumys toby aınalysyp, áketilgen qundylyqtardyń (tek arheologııalyq jádigerler ǵana emes, oǵan qosa antropologııalyq jáne paleoosteologııalyq toptamalar da) tolyq tizimin jasaý jáne halyqaralyq qujattar men qundylyqtar saqtalǵan eldiń zańdaryna súıene otyryp, olardyń túpnusqalaryn, ne kóshirmelerin jasatý arqyly qaıtarýdyń joldaryn izdeýi tıis dep sanaımyn. Bul baǵyttaǵy jumystar Qyzylorda oblysy ákimdiginiń qoldaýymen bastalyp, atalmysh oblys aýmaǵynda jarty ǵasyr buryn qazba júrgizgen arheologııalyq ekspedısııalardyń Máskeýge áketilgen jádigerleriniń kóshirmeleri jasalyndy. О́tken jyly Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapynan úkimettik deńgeıde Keıki batyrdyń bas súıeginiń qaıtarylýy osy baǵyttaǵy jumystardyń basy dep sanaımyz. Mýzeıler arasyndaǵy halyqaralyq baılanysty nyǵaıtý, mádenı qundylyqtardy zańsyz saýdalaý, qundylyqtardy tabylǵan eline qaıtartý máselelerinde Halyqaralyq mýzeıler qaýymdastyǵynyń Qazaqstandyq ókildigi – IKOM Qazaqstannyń alar orny erekshe.
Eskertkishterdiń qundylyǵy men ony buzǵan jaǵdaıda qandaı jaýapqa tartylatynyn bilmeıtin el azamattarynyń keıbiri tonaýshylarǵa kómektesip, kezdeısoq tapqanyn olarǵa satyp, bızneske aınaldyryp ta júr.
Jalpy, Qazaqstandaǵy tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń qorǵalýy men saqtalýyna oblystyq ákimdikter janyndaǵy tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý men paıdalaný mekemeleri (ár oblysta formalary ártúrli – ınspeksııa, bólim, ortalyq, t.b.) jaýapty. Sonymen qatar, eskertkishterdiń saqtalýyna qatysty dabyl qaǵýy tıis qoǵamdyq uıym – tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaýdyń Qazaq qoǵamy da bar. Eskertkishterdiń qorǵalýy men saqtalýyna jer-jerdegi ókildikterdi tarta otyryp, partııalyq baqylaý jasaý da qajet sııaqty.
Ár jer ıesi nemese ony paıdalanýshy sol terrıtorııadaǵy eskertkishterdi qorǵaý mindettemesin túsinýi jáne qazý, ne tonaý faktilerin kórgende jergilikti ákimdikterge, mýzeılerge, bolmasa oblystyq eskertkishterdi saqtaý jáne qorǵaýmen aınalysatyn mekemelerge habarlaýy tıis. Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksiniń 247- babyna sáıkes, jer teliminiń ıesi nemese jyljymaıtyn múlik ıesi óz jerinen mádenı qundy jádigerlerdi taýyp alǵan jaǵdaıda arnaıy syıaqyǵa memleketke qaıtarýy tıis. Kezdeısoq túrde oljaǵa ıe bolǵan, ne isterin bilmeı otyrǵan azamattar da jergilikti mýzeıler men eskertkishterdi qorǵaý ınspeksııalaryna habarlaǵany durys.
Tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaýdyń taǵy bir joly – oblystar boıynsha ár deńgeıdegi esepte turǵan jáne jańadan ashylǵan tarıh jáne mádenıet eskertkishterin jappaı ınventarızasııadan ótkizip, Qazaqstannyń arheologııalyq nysandarynyń ulttyq tizimin daıyndaý qajet. Árıne, ár oblysta ár jyldarda ár deńgeıde daıyndalǵan óńirdegi tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń jınaqtary baspadan shyǵarylǵan-dy. Búginde bul málimetter jańa eskertkishterdiń ashylýymen tolyqty. Eskertkishter jınaǵyn oblys emes, ár aýdan boıynsha jiti barlaý jasap, qujattaý ózekti bolyp otyr. Osy aqtańdaqtardyń Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha ornyn toltyrý maqsatynda Qazaqstanda alǵash ret 2004 jyly arheolog M. Eleýovtiń bastamasymen dalalyq barlaý jumystarynyń nátıjesinde «Ońtústik Qazaqstan oblysynyń arheologııalyq kartasy. 1 tom. Túlkibas aýdany» atty ákimshilik aýdannyń jınaǵy baspadan shyqty. Keıinnen 2008 jyly atalǵan arheolog bastaǵan top jeke kásipker – «Abdı kompanı» AQ-tyń prezıdenti Á.Bımendıevtiń qarjylaı qoldaýymen Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sozaq aýdanyndaǵy Qaraqur aýyldyq okrýginde arheologııalyq barlaý jumystaryn júrgizip, «Qaraqur eskertkishteri» atty aýyldyq okrýgtiń eskertkishter jınaǵyn shyǵaryp, kitapty óz aýylynyń qazynasyn bile júrsin, qorǵaı júrsin degen maqsatpen turǵyndarǵa taratqan. Bul jumystyń nátıjesinde bir aýyldyq okrýgtiń aýmaǵynan 61 eskertkish jańadan tabylyp, ǵylymı aınalymǵa engizildi.
Bul baǵyttaǵy arheologııalyq barlaý, esepke alý, qujattaýdy ár ákimshilik aýdan boıynsha uzaq jyldar boıy júrgizip, daıyndaǵan ázirge Jambyl, Batys Qazaqstan jáne Aqtóbe oblystary ǵana bolyp otyr. Sondyqtan respýblıka boıynsha bizge belgili 25 000-nan astam tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń sany tórt-bes ese ósýi múmkin. Respýblıkalyq mańyzy bar memlekettik tizimdegi 218 nysannyń sany da artary anyq. Joǵaryda mysal keltirgendeı, bul jappaı naýqanǵa bıznes ókilderin de tartý mańyzdy.
Esepte turǵan jáne jańadan ashylǵan arheologııalyq eskertkishterdiń buzylýyn baqylap, jıi monıtorıng júrgizý óte qajet. Meniń oıymsha, jyl saıyn ǵylymı monıtorıng pen saraptamaǵa súıengen ulttyq baıandama daıyndalyp, sonda aıtylǵan jetistikter men kemshilikter boıynsha keler jylǵy osy saladaǵy josparlar bekitilýi qajet sııaqty. Mysaly, jyl saıyn el boıynsha joıylýdyń joǵarǵy satysynda turǵan nysannyń tizimi jasalyp, sol tizimge jáne týrıstik klasterler men baǵyttarǵa saı zertteý, konservasııalyq jáne restavrasııalyq jumystar jasalynsa eken.
Jýyqta dúnıejúzilik muralardyń aldyn-ala tizimine engen ortaǵasyrlyq Talhız qala jurtynyń kóz aldymyzda qıratylýy halyqaralyq IýNESKO mekemesiniń qaharyn tógýi men Qazaqstan Úkimetiniń osy tizimdegi eskertkishterdi dúnıe júzi aldynda saqtaý men qorǵaýǵa jaýapty bolǵandyǵy arqasynda aman qaldy. Al tarıhı qundylyǵy budan da joǵary, kúndelikti buzylyp, eleýsiz, ıesiz jatqan qanshama ortaǵasyrlyq qala jurttary, obalar, jartastaǵy sýretter galereıalary bar. Bir ǵana mysal, sońǵy bes jylda tek Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy arheologııalyq eskertkishterde mynadaı tonaýshylyq pen buzýshylyq áreketteri oryn alǵan: Shyńǵystaý óńirindegi «Qarajyra», «Balapan» kómir óndirý oryndary, «Altynqazǵan» syndy iri ken óndirý oryndaryndaǵy eskertkishterdiń buzylýy; Aıagóz aýdanyndaǵy Qyryqoba qorymynyń býldozermen qazylyp, tonalǵan erte temir dáýiriniń obalary; Semeı qalasy aýmaǵyndaǵy Kókentaý obalary men qonystary jáne t.b.
Arheologtar M.Eleýov pen D.Taleevtiń eńbekterinen alynǵan málimetter boıynsha, Ońtústik Qazaqstan oblysy aýmaǵynda qoldan buzylyp jatqan ortaǵasyrlyq qalashyqtar men eldi mekender mynalar: Qazyǵurt aýdanynda Turbat, Tórtkúltóbe, Sharbulaq, Altyntóbe, Kúltóbe, Tentektóbe syndy qalashyqtary; Túlkibas aýdanynda Jambasaryq, Balyqty-2, Eńbek, Sarybulaq, Kishi Kókbulaq eldi mekenderi, Tórtkúltóbe qalashyǵy; Túrkistan aýdanynda Hantaǵy tórtkúli, Kúltóbe, Almalysaı, Qushata, Qarashyq-1 eldi mekenderi; Báıdibek aýdanynda Qostóbe-2, Myńbulaq-1, Keńes tórtkúli, Jarty tóbe, Shaqpaq; Sozaq aýdanynda Sholaqqorǵan qalashyǵy men Kókbulaq, Balaturlan, Qoshqar ata eldi mekenderi; Shardara aýdanynda Sháýshiqumtóbe, Útirtóbe qalashyqtary men Kóksýtóbe eldi mekeni.
Jambyl oblysynyń Jýaly aýdanynda Aqtóbe, Býrnooktıabrsk-1, Qyrk kúriz, Bekinis, Darbaza, Shyńbulaq, Uzynbulaq, Shaıhana qalalary men eldi mekender; Jambyl aýdanynda Aısha bıbi aýylynan ońtústiktegi eldi meken, Bektóbe aýylynan batystaǵy eldi meken; Talas aýdanynda Tamdy qalashyǵy; Sarysý aýdanynda Burqatty eldi mekeni; Shý aýdanynda Qorǵanshy bekinisi syndy ortaǵasyrlyq qalashyqtar men eldi mekender buzylyp, apatty jaǵdaıda tur. Bul tek úsh oblystaǵy biz biletin jaılar, al bizge belgisizi qanshama...
Eskertkishterdi qorǵaý men saqtaýda oblystyq ákimdikter óz jaýapkershilikterin áli de tolyq sezinbeýde. Degenmen, sońǵy jyldary Mańǵystaý, Qyzylorda, Jambyl jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynyń mysalynda eskertkishterdi zertteý, saqtaý men nasıhattaý salasynda jaqsy bastamalar bar. Mysaly, Qyzylorda oblysynda saqtardyń Shirikrabat qala jurty, ortaǵasyrlyq Jankent, Syǵanaq qala jurttary jáne Saýysqandyq petroglıfteri zerttelip jatsa, Jambyl oblysynda ejelgi Taraz qalashyǵynda keshendi qazba jumystary júrgizilip, «Kóne Taraz» arheologııalyq parki jasaqtaldy. Mańǵystaý oblysy ákimdiginiń «Tarıh jáne mádenıet eskertkishterine qoǵamdyq qamqorshylyqty bekitý týraly» 2006 jylǵy maýsymnyń 30-yndaǵy qaýlysyna sáıkes, oblys kólemindegi respýblıkalyq jáne jergilikti mártebeli eskertkishterge qamqorshylyqqa kásiporyndar men jaýapty memlekettik qyzmetkerler bekitilip, 2006-2010 jyldar aralyǵynda eskertkishterdi qorǵaý aımaqtarynda 28 qorshaý, 23 qorǵaý taqtalary, 29 jolsiltegish ornatyldy. Memlekettiń qorǵaýyndaǵy tarıhı jáne mádenı eskertkishteriniń qorǵaý aımaǵyna kógaldandyrý jáne abattandyrý sharalary júrgizildi. Byltyrdan bastap osy bastamalar jalǵasy Shyǵys Qazaqstan oblysynda Shilikti, Berel, Elekesazy jáne Abylaıkıt syndy arheologııalyq eskertkishterdi zertteýmen jalǵasqan-dy.
Jahandyq álemde Qazaqstandy qaı jerden kóretinimiz bizdiń mádenı-rýhanı qundylyqtarymyzdy qalaı qorǵaýymyzǵa, saqtaýymyz ben jańǵyrtýymyzǵa baılanysty.
Aqan OŃǴARULY,
Ulttyq mýzeıdiń «Halyq qazynasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń basshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
