​Qazaq fýtzalynyń búgini men erteńi

О́zgeni syılaý ózińdi syılaýdan bastalady 

О́mirde bári de salystyrmaly. Jaqynda Almatyda ótken fýtzaldan Eýropa chempıonatynyń negizgi irikteý kezeńinde Che­hııa, Makedonııa jáne Danııa qura­malarynyń bas bapkerleri fýtzal týraly óz oılarymen bólisken edi. Endi ózge eldegi jáne óz elimizdegi kishi fýtboldyń artyqshylyǵy men kemshiligin tarazyǵa tartyp kóreıik.

Chehııada fýtbol qatty damyǵan. Zaldaǵy fýtboldan el quramasy 2010 jyly Eýro­pa bi­rinshiliginiń qola júlde­sin julyp áketken. Bizdi maza­laǵan – osy el­degi legıoner oıynshylarǵa degen kózqaras, fýtzal klýb­tary­nyń damý qarqyny. Chehııa quramasynyń bas bapkeri bizdi maza­laǵan suraqtarǵa yqylaspen jaýap berdi.

– Chehııa quramasynda birde-bir legıoner joq, – dedi Tomash Noımann. – Komanda Chehııa qura­masy dep atala ma, komandada sol eldiń fýtbolshylary oınaý­lary kerek. Atyna zaty saı. El-elden, jer-jerden jınap al­ǵan jat el fýtbolshylarynan qu­ralǵan komandany qalaı ǵana Chehııa quramasy demekpin?! Aı­tyńyzshy?! Klýbtarda oınaı bersin, onda sharýam joq. Al tutas eldiń atynan synǵa túsetin Che­hııa quramasynda tek osy eldiń perzentteri oınaýy tıis. Bul – meniń aınymaıtyn qaǵıdam. Bul elde men bas bapker bolyp tur­ǵanda osy prınsıp ustalady.

Chehııa premer-lıgasynda 12 klýbtyq komanda oınaıdy eken. Ekinshi, úshinshi lıgadaǵylar da biriniń ókshesin biri basyp tur. Aımaqtyq komandalar taǵy bar. Elde fýtbol úlken qarqynmen damýda. Bas bapkerdiń aıtýynsha, 350 myń fýtbolshy teńbil doptyń sońyna túsken. Osynyń ishinde 20 myń fýtbolshy fýtzalda oınaıdy. Bul – resmı tirkelgen oıynshylar sany. Mundaı qarqynmen el fýtbolynyń erekshe damıtyny daýsyz.

– Chehııa fýtzalynyń maqta­nyshy – «Era-Pak» komandasy, – dep oıyn jalǵastyrdy bas bap­ker. – El chempıonatynda únemi dara shyǵyp júrgen úzdik ko­manda. Sizderdiń «Qaırat» komandalaryńyz sııaqty. Chehııa klýbtarynda 20 brazılııalyq, úsh ıspanııalyq, eki portýgalııalyq oı­naýda. Biraq qandaı sheber oı­ynshy bolsyn, jat el fýtbol­shysy cheh oıynshysynan artyq jalaqy almaıdy. Ult perzentinen áýlıe emes. Qazir «Qaırat» koman­dasynyń bas bapkeri bolyp júr­gen Kakaý eki jyl bizdiń elde oınaǵan, úsh jyl bapker boldy.

Chehııanyń bas bapkeri Tomash Noımann «Brazılııalyqtar oınaıtyn Qazaq eli quramasy» de­gendi emeýrinmen aıtýdy da umyt­pady.

Makedonııa quramasynda ózge eldiń eki sportshysy júr. Bireýi bos­nııalyq, ekinshisi horvat. «Alystaǵy Brazılııadan, Ispa­nııa­dan fýtbolshy shaqyratyndaı artyq aqshamyz joq», dedi quramanyń bas bapkeri Ivan Bo­jovıch.

Makedonııa quramasynda tek óz eliniń oıynshylary ǵana bol­ǵanymen, komanda myqty. Jyl­dan-jylǵa ósý ústinde. Eldegi joǵary lıgada 10 komanda, birinshi lıgada 12. Bul el ishindegi báse­kelestiktiń joǵary ekenin kór­setip tur.

Danııa quramasy bul joly qarsylas úsh komandadan da utyl­dy. Quramanyń bas bapkeri Nı­kolaı Kleın-Sobıýe óz elindegi fýtzalǵa az-kem toqtalyp ótti.

– Danııada da negizgi qarjy úlken fýtbolǵa bólinedi, – dedi bas bapker. – Fýtzal lıgasy bizde ekige bólinedi, «Batys» jáne «Shyǵys» bolyp. «Batys» lıgada 8 komanda, «Shyǵys» lıgada 8. Olar­dyń árqaısysy taǵy ekige bó­linedi, birinshi jáne ekinshi lıga bolyp. Jat el sportshylary múlde joq. Bir nemis, bir bra­zılııalyq oınaıdy. Biraq bular kóp jyldan bergi Danııa tur­ǵyndary.

Qazaq eli fýtzaly 

Dál qazir Qazaq elinde bes-aq fýtzal klýby bar: «Qaırat», «Aıat», «Jetisý», «Aqtóbe» jáne Shymkenttegi «№7 ABJOIM» – sport mektebi komandasy. Bary osy. Bulardyń ishinde el namysyn syrt jerde abyroımen qorǵap júrgen jalǵyz komanda – «Qaırat». Qazaq topyraǵyndaǵy fýtzal klýbtarynda 20 brazı­lııalyq oınap júrse, sonyń teń jartysy «Qaırat» komandasynda. Igıta sııaqtylar Qazaq eli aza­mattyǵyn da alyp úlgerdi. О́zgeshe talant Igıta, Leo, Dýg­las sııaqty fýtbolshylardyń she­berlikteri bizdiń baýyrlardyń boı­laryna sińse eken deıdi bir oı alasuryp.

Qazaq fýtbolshylarynyń ósýi, sheberlik deńgeıleri týraly «Qaırat» komandasynyń bas bapkeri Kakaýdan syr tartqan edik birde. Ol irkilmeı oıyn ashyq aıtty: «Qazaqtyń biraz talanttary dál qazir brazılııalyqtardan kem oınamaıdy». Ishimiz jylydy. Qaı jigitterdi meńzep turǵany belgili. Shynynda, búgingi Din­mu­hambet Súleımenov, Serik Jamanqulov, Dáýren Nurǵojın, Shyńǵys Esenamanovtardyń sheberlikterine rıza bolyp otyrasyń. Serik Jamanqulovtyń Eýropa birin­shiliginde bur­qy­ratyp, boratyp 6 dop soqqany esterińizde bolar. Sol joly Hor­vatııa qaqpasyn solq etkizip, jankúıerleriniń júrekterin zyrq etkizip, qos birdeı dop salǵan da osy Jamanqulov. Sol joly Qazaq eli quramasy Eýropa tórinen qola medalmen oraldy.

Eki jasynda dop qýalap, tór­tinshi synypta arnaıy fýtbol úıirmesine barǵan sol Jamanqulov – qazir óz qoltańbasymen qalyń jankúıer yqylasyna bólengen talant. Basqa fýtbolshylar týraly da osyndaı jyly sóz aıtýǵa bolady.

Qazir elimizdiń Rýdnyı, Qara­ǵandy, Ekibastuz, Almaty qala­larynda fýtzal jaqsy qanat jaıyp keledi. Almatydaǵy «Qaı­rat» fýtbol klýbynyń janynda ashylǵan «Balalar akademııa­synda» 50 bala tárbıelenýde. Ar­naıy jeke mektepter de ashylýda. Shaǵyn qalalarda, aýyldarda balalardyń kishi fýtbolmen aınalysýyna jaǵdaı jasaý, shaǵyn ǵımarattaryn salý basty máseleniń biri bolyp tur. Oınaıtyn oryn bolsa, dop qýalaıtyn bala tabylady qashanda. Bir-aq sátte lap qoıary daýsyz. Bul jerde ultyn súıgen qarjyly azamattardyń osy salaǵa, sońynan ergen urpaqqa qaıyrylyp qaraǵany abzal.

Kóp nárse qarjyǵa kelip tireledi. Bir kezde Qaraǵandynyń «Shahteri» qandaı edi?! Eýropa tórine jarq etip shyǵyp, qur­lyqtyń azýyn aıǵa bilegen komandalarymen tartysqa tústi. Keıin qarjydan taryqty, myqty oıynshylar jalt berdi, biri oıǵa, biri qyrǵa. Sol qaladaǵy «Tulpar» fýtzal komandasy da myqty edi. «Tulpar» aryndap turǵan je­rinde tarady da ketti. Qazir sol klýb­tyń myqty oıynshylary «Qaırat» klýbynyń, Qazaq eli qu­ramasynyń namysyn qorǵap júr.

2016 jyly úlken fýtbol ko­mandalarynyń janynan fýt­zal klýbtaryn ashtyrý má­selesi qoıylǵan. Bul – Qazaq­stan Fýtbol federasııasy Atqarý komı­tetiniń sheshimi. 2017 jyly usynys jasaldy. Al 2018 jyl­dan bastap talap etýge, mindet­teýge kóshpek. Qýanarlyq is. Bi­raq QFF oblys fýtbol klýb­tarynyń qoltyǵynan fýtzal klýbtaryn ashtyrýǵa qan­shalyqty yqpal ete alar eken?! Quptaı jónelse jaqsy, «úlken fýtboldy jarylqap alsaq ta jeter» dep ertoqymyn baýyryna alyp móńkıtinder de tabylar. Biraq kez kelgen jaqsy jańalyqtyń óz kedergileri bolatyny da zańdy qubylys. Bul másele neǵurlym jyldam sheshilse, elimizdegi fýtzal soǵurlym qatty qarqynmen damıtyny sózsiz.

Biraq, sopań etip taǵy bir suraq shyǵa keldi. Jaqsy, Atqarý komıtetiniń talabymen fýtzal klýbtaryn ashty deıik. Klýb du­rys qarjylandyrylmasa, bilikti bapkeri bolmasa, jaqsy oıynshylar toptaspasa, komanda oıyny órge bas­paıdy. Berekesiz, aty bar da zaty joq komanda bolyp shyǵa keledi. Sany bar da sa­pasy joq 10-12 komanda kerek pe, joq pa?! Fýtzaldyń eli­mizde órkendeýine tikeleı jaýapty QFF qoltyǵyndaǵy Fýtzal qaýym­dastyǵy basshylarynyń ne oılaǵany bar?

El ishindegi básekelestiktiń joqtyǵyna qaramastan, «Qaırat» fýtzal klýby – Eýropadaǵy atan jilik, arqar múıiz komanda. Kó­kiregi fýtbolǵa baılanǵan, qar­jysyn da, kúsh-qýatyn da sarqa jum­sap kele jatqan «Qaırat» klýbynyń prezıdenti Qaırat Orazbekov – dara tulǵa. Sondyqtan da, «Qaırat» Eýropadaǵy eń úzdik komandalardyń qatarynda tur. Orazbekovten basqa kim bar?..

Búgingi tańda Qazaq elinde oınap júrgen brazılııalyq dara talanttardyń sheberlikteri bizdiń baýyrlar da tezirek úırense eken. Solardyń artyqshylyqtaryn zerdege túıse eken. «Qaırat» klýbynyń bas bapkeri Kakaý ótkizetin jat­ty­ǵý­lardy qada­ǵalap, kókeıge túıip, izinen qal­maı jazyp-syzyp júrgen bap­ker bar ma bizde, joq pa?! Joq bol­sa, sońyna salyp qoıý kerek. Úı­rensin, talantty bapker mek­tebiniń sýyn ishsin.

Myna bir derek Kakaýdyń qandaı deńgeıdegi bapker ekenin aıqyndasa kerek. Demalys alyp Almatydan Brazılııaǵa usha­ıyn dep turǵan Kakaýdy «Era-Pak» klýbynyń prezıdenti qat­ty ótinip Chehııaǵa shaqyrady. «Che­hııa birinshiliginiń jartylaı fınalynda tartysqa túskeli tur­ǵan «Era-Pak» komandasyn chempıondyq tuǵyrǵa alyp shyq» deıdi qıylyp. Kakaý bir kezde sol komandada oınady da, bapker de boldy. Klýb prezıdentimen ózara syılastyǵy taǵy bar. Brazılııada kútip otyrǵan áke-sheshesi men týys­tarynan keshirim surap, Chehııany betke alady. Chehııada ýaqytsha bapker bolǵan Kakaýdyń kómegimen sol joly «Era-Pak» chempıon boldy. Bul – bapkerdiń suńǵyla biliktiligin kórsetip tur.

Túıin 

Kakaý da, Igıta sııaqty teń­desi joq qaqpashy da kún­derdiń kúni ketedi. Solardyń she­berlik mektebi qalýy kerek emes pe?! Osyǵan bas qatyryp júr­gen mamandardyń bar ekenine kú­mán­danbaımyz. El fýtbolynyń erteńin oılaıtyn, alańdaıtyn mamandar da az emes. Tereń, oıly ár is – Qazaq eli fýtbolynyń órken­deýiniń kepili.

Fýtzal bapkerin arnaıy tárbıe­lep, oqytatyn jerdi de estimedik. Zaldaǵy fýtbol men at­shaptyrym stadıondaǵy fýt­bol­dyń arasy jer men kókteı. Zaldaǵy fýtbolshyǵa naızaǵaı jyldamdyq, qas-qaǵymda jasaıtyn tehnıka kerek. Qas-qaǵymda durys sheshim qabyldaýǵa tıissiń. Zaldaǵy fýtbolda tolǵatýǵa ýa­qyt joq. Qarsylaspen ıyq qaǵysa júrip arpalysqa túsesiń.

Sheteldik mamandar kerek pe? Kerek. Úlgi-ónege kórse­te­tin, asqan talanttardy ǵana shaqyrsyn. Bizdiń baýyrlarymyz solarǵa qarap ósedi. Biraq keń qoltyq, keń esik Qazaq eline sheteldikterdi topyrlatyp, top-tobymen shaqyrý kerek pe?! Eń bastysy – óz oıyn­shylarymyzdyń qabaqtaryna kirbiń túsirmeý, úzdiksiz ósirý, sheberlikterin shyń­daý.

Zeınel JEKEIULY,
jýrnalıst