– Soǵystan buryn, Birsýatta turamyz. Ábish atamyzdyń bar kezi. Kenje aǵataıym (Kárimjan atamyzdy ákem osylaı ataıtyn) rabkopty basqarady. Bir kúni keshke úıge bir kisini qonaqqa alyp keldi. Tanysyp, aqsaqalmen áńgimelesip otyrdy. Qaıdar balýan eken, el aralap, óner kórsetip júr eken. Balýan degesin qyzyǵyp qaraımyz kelip, denesi iri, som bolǵanymen, ondaı tolyq, dáý emes!
Ákemniń osy sózine oı júgirtsem, ol kezdegi aýyl qazaǵynyń uǵymynda balýan degen jýan, taýdaı bolýy zańdy. Al Qaıdar balýan ol kezde jaraǵan attaı, sporttyq babynda bolǵan syńaıly.
− As iship, Ábish atamyzben jap-jaqsy áńgimelesip otyrǵanda, Ábıqyn kirip kelsin!
– Ábıqyn degen orys, pekarnıdiń bastyǵy bolatyn, – dep, anam Bátıma sózdi jalǵap áketedi. – Uzyn boıly, dáý, jýan kisi edi.
– Onyń qasynda Qaıdar balýan alasalaý, denesi de shaǵyndaý bolyp kórindi! Tolyqtyǵy da ondaı emes!
Bala bolsam da, munyń shyn famılııasy qalaı eken dep qoıamyn.
– Obýhın ba? – dep suraımyn áke-sheshemnen.
– E-e, ıt bilip pe ony! Ábıqyn ba – Ábıqyn, bitti sharýa! – deıtin ákem, bala kúnnen úırenshikti bop ketken atty ózgertkisi kelmeı.
Sonymen, Ábıqyn Qaıdar balýannyń kelgenin estip, ádeıi izdep kelgen kórinedi. О́zi dáý, qaraptan qarap kúshi tasyp júretin kisi, bir synap kórmek bolǵan sııaqty. – Kel, kúresip kóreıik! – deıdi Qaıdar balýanǵa.
Qaıdar balýan sol otyrǵan kúıi: – Jaraıdy, onda kel de, eki qolyńmen meniń keńirdegimnen qys bar kúshińmen! – deıdi. Ábıqyn kúrekteı qoldarymen Qaıdardy keńirdekten qysady-aı kelip. Qaıdar bylq etpeı otyra beredi. Ábıqyn qyp-qyzyl bop doldanyp, odan saıyn kúshin salyp baǵady. «Boldyń ba?» – deıdi sol kezde Qaıdar. Ábıqyn basyn ızeıdi. Sol kezde Qaıdar bal-
ýan moınyn bir jaǵyna shuǵyl buryp qalǵanda, taýdaı Ábıqyn anadaı jerge ushyp tústi deıdi!
– Sodan, Ábıqyn ornynan turyp, birazǵa deıin qyzarańdap otyrdy, – deıtin áke-sheshem jarysa áńgimelep. – Ári-beri áńgimelesip, shaı-paı iship bolǵasyn ketýge aınaldy.
Keterinde ekeýi qol alyspaı ma – bir jaǵy qoshtasyp, bir jaǵy dostasyp degendeı. Sonda, Qaıdar balýan qolyn qysyp jibergende, Ábıqynnyń tyrnaǵynyń kóbesinen qany shyǵyp ketti deıdi!
– Endi erteńinde jınalǵan halyqqa kúshin kórsetýge shyqqanda, úıdegideı emes, eńselenip, dáý bolyp ketti. Bulshyq etteri bilem-bilem bolyp bultyldap oınap, ózgerip ketti! – degen áke-sheshemniń daýsy kúni búginge deıin qulaǵymda.
Bul áńgimeni men 1989 jyldary «Kókshetaý pravdasy» gazetine jarııaladym, biraq, sol maqalamdy arhıvimnen taba almadym.
«Kókshetaý» gazetine Qaıdar balýan týraly maqala shyqqannan keıin maǵan bir azamat, atyn umyttym, kelip, alǵys aıtty. Qaıdar balýannyń urpaqtarymyz dedi. Bir urpaǵy fototilshi bolyp istedi, Bazarbaı Baǵysov. Qaıdar balýan týraly bir kisilerdiń esteligi de shyqty, ún qosý retinde. Qajymuqannyń jıeni, sılach, sırkach, balýan bolǵan deıdi.
Keńashyda turǵan kereı Qajym aqsaqal da Qaıdar balýandy kórgenin aıtqany esimde.
– Men Qaıdarmyn, Qaıdarmyn, jaýdyń malyn aıdarmyn, qaıyryp qolyn baılarmyn, – dep óleńdetedi eken. − Qajymuqanmen naǵashy, jıen bolyp, oınap kúreskende, bir-birimizdi ala almaıtynbyz. Al kóp aldynda kilemge shyǵyp kúreskende ol kisi shaq keltirmeı, urshyqtaı úıiretin. Arýaqtanyp ketetin! – deıdi eken.
Keńashyda turǵan Rıza Sádýaqasov aqsaqal, rýy qyrǵyz, Qaıdar bal-
ýandy bala kúninde kórgenin qyzyq qylyp aıtatyn. Aýyldaryna kelip, kúsh ónerin kópshilikke kórsetken eken. Kisi tola arbany tisimen súırep, birneshe kisini uzyn syrǵaýylǵa mingizip, shyr aınaldyrǵan. Sodan keıin shalqasynan jatyp, tósine úlken dıirmen tasty qoıǵyzyp, eki myqty jigitke temir toqpaqpen qulashtatyp urǵyzǵanda, birazdan soń tas qaq jarylypty. Qaıdar balýan ketken soń, bir kúshti jigit Qaıdar balýanǵa eliktep, ortaǵa shyǵyp: «Onyń istegenin men de isteımin!» – dep, tósine tas qoıǵyzyp, álgi jigitterge urǵyzypty. Sonda, bir-eki ret salyp jibergende, tas jarylmaq túgili, álginiń ózi talyqsyp, jatyp qalypty.
Qaıdar balýannyń keıingi ómiri belgisiz. Keshegi kóshpendilerdiń synyǵy, tulparlardyń tuıaǵy, qazaǵym dep eńirep ótken alyp kúsh, óner ıesi kezinde ataq-dańqqa bólenip, keıinnen qandaı da bir sebeptermen aty umytylýǵa aınaldy ma, kim bilsin? Men úshin bala kúnimde estigen ańyz qymbat, sol ańyzdaǵydaı jalyndap júrgen Qaıdar balýan qashan da kóńilime ystyq!
Baıanǵalı ÁLIMJANOV
