Jumyssyzdyqty aýyzdyqtaǵan el

HALYQARALYQ EŃBEK UIYMY QAZAQSTANDY OSYNDAI SANAÝLY MEMLEKETTER QATARYNDA ATADY Búkil álemniń eń ótkir problemalarynan birine aınalyp otyrǵan jumyssyzdyqpen kúres máselesi álemniń ár shalǵaıyndaǵy saıasatkerlerdi, ǵalymdardy, adamzattyń aldyńǵy qatar­ly ókilderin qatty tolǵandyrýda. Qazirgi kúni jahandyq problemaǵa aınalyp otyrǵan bul dert­pen uıymdasyp kúresý maqsatynda birqa­tar halyqaralyq uıymdar jumys istep keledi. Solardyń aldyńǵy qatarynda Halyqaralyq eńbek uıymy (HEU) bar. BUU-nyń osy salada­ǵy mamandanǵan mekemesi bolyp tabylatyn bul uıym 1919 jyly Versal sharty negizinde qu­rylǵan bolatyn. 1946 jyldan bastap ol BUU aıa­synda resmı mártebege ıe boldy. Halyq­aralyq eńbek uıymy jumys ýaqytyn reglamentteý, jumys kúshin irikteýdi reglamentteý, jumyssyzdyqpen kúres, óndiristegi qaıǵyly oqıǵalarmen, kásiptik aýrýlarmen kúres, eńbek qatynastarynda balalardyń, jasóspirimderdiń jáne áıelderdiń quqyqtaryn qorǵaý, kásiptik-tehnıkalyq bilimdi uıymdastyrý sekildi máselelermen shuǵyldanady. Mine, osy álem boıynsha eńbekpen qamtý, jumyssyzdyqpen kúres máselelerimen shuǵyl­danatyn halyqaralyq eń bedeldi uıym 2010 jylǵy óziniń qorytyndy esebinde atalǵan prob­lemanyń barǵan saıyn beleń ala túsken­digin atap kórsetken. HEU esebi boıynsha 2010 jyly álemde 250 mıllıon adam jumyssyzdyqtyń zarda­byn tart­qan. Bul kórsetkish 2007 jylǵy qory­tyndymen salystyrǵanda jumyssyz­dar qa­ta­rynyń 27,6 mıllıon adamǵa arta túsken­digin bildiredi. HEU boljamy boıynsha 2011 jyly ju­myssyzdyq jaǵdaıy álemdegi eń aýqymdy problemalardyń biri bolyp qala beredi. Bul jyly boljam boıynsha 203,3 mıllıon adam jumyssyz retinde tirkeledi. Sonymen qatar, halyqaralyq eńbek uıy­my 2007-2010 jyldar aralyǵynda halyqtyń jumyssyzdyq deńgeıi ásirese, damyǵan elderde óse túskendigin málimdeı kele, jumys­syz­­dyqpen kúres máselesinde Brazılııa, Qa­zaqstan, Taıland sekildi elder jaqsy jetistikterge jetip kele jatqandyǵyn atap kórsetken. Sóıtip, qazirgi kúnderi búkil álem boıynsha alǵanda Qazaqstan óz ishindegi jumyssyzdyqty aýyzdyqtaı alǵan sanaýly elderdiń arasynan boı kórsetip otyr. Bul árıne, úlken jaqsylyq. Elbasynyń elimizdegi halyqtyń áleýmettik problemalaryn belsendi túrde sheshý, álemdi kernegen daǵdaryspen kúresý jóninde Úkimetke bergen tapsyrmalarynyń sátti oryndala bastaǵandyǵynyń bir kórinisi. Onyń ústine ústimizdegi jyldyń naýryz aıynda Qazaqstanda «Jumyspen qamtý- 2020» baǵ­darlamasy qabyldandy. Bul baǵ­dar­lamanyń negizgi maqsaty turaqty jáne ná­tıjeli jumys­pen qamtý arqyly halyq­tyń turmys deńgeıi men tabysyn arttyrý bo­lyp tabylady. Bul baǵdarlama ústimizdegi jyldyń 1 shildesinen bastap júzege asyryla bastaıdy. Baǵdarlamanyń qandaı baǵyttar boıynsha júrgiziletindigi, qalaı iske asyrylatyndyǵy týraly osydan bir-eki apta buryn ǵana gazetimizdegi «Jumyspen qamtýdyń jańa strategııa­sy» degen maqalamyzda keń kólemde jazǵan bola­tynbyz. Sondyqtan onda jazylǵan jáıt­terdi qaıtalap jatpas úshin biz bul joly maqa­lamyzdyń basynda aıtylǵandaı, jumyspen qamtý, jumyssyzdyqpen kúres máseleleriniń álemdik aǵymdaryna toqtalmaqpyz. Osy aǵym­darmen sáıkes Qazaqstanda júzege asyrylyp jatqan sharalardy salystyra kórsetpekpiz. Planeta aýmaǵynda halyqtyń ornalasý problemasy Túrli tabıǵı faktorlar men adamzat órke­nıe­tiniń, sonyń ishinde ónerkásiptiń kenjelep damýyna baılanysty jer sharynyń halqy planeta aýmaǵynda óte árkelki ornalasqan. Máse­len, qazirgi kúni Jer shary halqynyń 70 paıyzy planetanyń qurǵaq bóliginiń 7 paıyzynda ǵana ómir súrip jatyr. Sonyń ishinde Shyǵys jarty sha­rynda álem halqynyń 80 paıyzy shoǵyr­lansa, Soltústik jarty sharda 0,9 paıyzy ǵana turady. Jer sharynda árbir sharshy shaqyrymǵa orta eseppen alǵanda 40 adamnan keledi. Alaıda osy orta kórsetkish álemniń ártúrli bóliginde ártúrli deńgeıde, Halyq tyǵyz ornalasqan jerlerde árbir sharshy shaqyrymǵa 2000 adamnan kelse, endi bir jerlerde bir adamnan da aınalmaıdy. Máselen, Batys Eýropa men Azııada 1 sharshy shaqyrymǵa 100 adamnan kelse, Soltústik jáne Ońtústik Amerıkada 20 adamnan, Avstralııa men Okeanııada 4 adamnan keledi. Belgııa, Nıderlandy, Ulybrıtanııa, Izraıl, Lıvan, Bangladesh, Koreıada 1 sharshy shaqy­rymda 200 adamnan turyp jatsa, Mońǵolııa, Lıvııa, Namıbııa, Grenlandııada 2 adamnan turady. Mine, Jer sharynda halyqtyń árkelki ornalasýy tabıǵı resýrstardyń tapshylyǵynyń úlken sebebi bolyp otyr. Osy másele qazirgi kúni halyqaralyq eńbek mıgrasııasy arqyly sheshimin taba bastady. Jumyssyzdyqpen kúrestiń álemdik ádisteri Álemdik tájirıbede halyqty eńbekpen qamtý isin basqarýdyń ártúrli modelderi qoldany­lady. Máselen, amerıkalyq model eńbekke qabiletti azamattardyń eleýli bóligi úshin eńbek ónimdiligi tómen, biraq halyqtyń qalyń bóligin keńinen qamtýǵa umtylatyn jumys oryndaryn qurýmen erekshelenedi. Sarapshylardyń pikirinshe, mundaı jaǵdaıda jumyssyzdar qatary azaıǵanymen, halyqtyń kedeı bóliginiń jaǵdaıy onsha jaqsara qoımaıdy. Al skandınavııalyq model memlekettik sektorda tabysy ortasha, eń­bek­aqysy qanaǵattanarlyq jaǵdaıdaǵy ju­mys oryndaryn kóptep asha otyryp, jumys kúshterin solaı qaraı tartýǵa beıimdelgen. Bul model negizinen memlekettik qarjy qarajatyna arqa súıeıdi. Úshinshi eýropalyq model eńbek ónimdiligin arttyrý arqyly halyqty jumyspen qamtý máselesine oraılastyrylǵan. Mundaı jaǵdaıda jumysshylardyń jalaqylary birshama joǵary bolady. Qazaqstannyń qazirgi qolǵa alǵan sharalary osy modelge kelińkireıdi, biraq ózindik erekshelikteri az emes. Jumyspen qamtýdyń álemdik aǵymdary Qul ıelenýshilik jáne feodaldyq qoǵamdyq qurylys kezinde álem halqy túgelge jýyq aýyl sharýashylyǵy salasynda eńbek etkendigi belgili. Kapıtalızm ónerkásiptiń jandanýyna úlken yqpal etti. Sonyń nátıjesinde buryn aýyl sha­rýa­shylyǵymen shuǵyldanyp kelgenderdiń basym kóp­shiligi birte-birte fabrıkalar men zaýyttarda jumys isteýge aýysty. Bul qalalar qurylysyn damytty. Sóıtip, qazirgi kúni damyǵan elderde halyqtyń basym kópshiligi qalalarda ómir súretin boldy. О́nerkásiptik óndiristegi eńbekti avtomattan­dyrý isiniń damýyna baılanysty endi zaýyttar men fabrıkalarda jumys isteıtin adamdardyń ornyn túrli avtomatty qural-jabdyqtar basa bastady. Sóıtip, kapıtalızmniń qazirgi sońǵy satylarynda jumys kúshteriniń qyzmet kórsetý salalaryna qaraı oıysqandyǵy anyq sezilip otyr. Qazirgi kúni ónerkásiptik damyǵan elderde halyqtyń 60 paıyzy qyzmet kórsetý sa­lalarynda eńbek etýde. Al ónerkásiptik kásip­oryndardan biliktilik qabileti tómen adamdar barǵan saıyn yǵystyrylyp shyǵarylý ústinde. Osy jaǵdaı endigi kezekte jumys kúshteriniń básekelestik qabiletin barynsha arttyra túsýdi qajet ete bastady. Kimniń bilimi joǵary, jumys­qa biliktiligi artyq bolsa, sol adam ǵana óz ómirine laıyq tııanaqty jáne turaqty jumys ornynda eńbek ete alatyn bolady. Eger 90-shy jyldardyń basynda bastaýysh bilimi ǵana bar adamdardyń arasyndaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 10,9 paıyzdy qurasa, orta bilimge tolyqtaı qol jetkize almaǵandardyń arasynda ol 8,4 paıyzdy, tolyq orta bilimdilerdiń arasynda 5,7 paıyzdy, al joǵary bilimdiler arasynda 3,9 paıyzdy quraǵan. Demek, qazirgi kúni kimniń bilimi tómen – sol adam jumyssyzdyq jaǵdaıyna jıi túsetin bolady. Bizdiń Qazaqstanda jumyspen qamtýdyń osy jańa aǵymdyq qubylystary aldyn-ala eskerilip otyr dep aıta alamyz. Elbasymyz jastardyń ortasynda bolǵan kezde «ár adam óz kásibiniń shyńyna shyǵý úshin ol eń aldymen bilimdi bolýy kerek» degen sózdi jıi aıtady. Osy qaǵıda bizdiń memleketimizdiń bilim salasyndaǵy saıasatynyń basty ózegin quraıdy. Muny orta bilim júıesiniń 12 jyldyq oqytýǵa qaraı baǵyttalyp kele jatqandyǵynan, elimizde ıntellektýaldyq mektepter júıesiniń qurylýynan, «Bolashaq» baǵdar­lama­synyń ázirlenip, el jastarynyń sheteldiń joǵary oqý oryndarynda memleket esebinen tegin oqytylýynan anyq  baıqaýǵa bolady. Jumyssyzdyq túrleri Halyqaralyq eńbek uıymynyń anyqtaýy boıynsha, dál sol sátinde jumysy joq, biraq ony bel­sendi túrde izdestirip júrgen, eńbek bırja­syn­da resmı tirkeýden ótken adam jumyssyz dep esepteledi. Árıne, kóptegen elderde jumysy joq adamdardyń barlyǵy birdeı resmı tirkeýden óte bermeıtindigi belgili. Muny «jasyryn jumys­syzdyq» dep ataıdy. Mundaı elder halyqaralyq eńbek uıymynyń talaptaryna tolyq jaýap bere almaǵandyqtan, kóp jaǵdaıda onyń qorytyndy esepterinen tysqary qalyp jatady. Eńbek qatynastary salasyndaǵy halyqaralyq sarapshylar jumyssyzdyqtyń ózin birneshe túrge bóledi. Olar frıksııalyq, qurylymdyq, sıkldik, maýsymdyq jáne erikti jumyssyzdyq dep atalady. Osylardyń ishinde bizdiń elimizge qazirgi kúni qurylymdyq jumyssyzdyq túri tán bolyp otyrǵandyǵyn aıta ketpekpiz. Qurylymdyq jumyssyzdyq degenimiz kóp jaǵdaıda tehnologııalardyń ózgerýi men da­mýyna baılanysty bolyp keledi. Elge jańa teh­nologııalar men eńbek qatynastarynyń jańa túr­leri molynan engizilgen kezde, jergilikti halyq sol tehnologııalarda birden jumys istep kete almaıdy. Osynyń yqpalymen paıda bolǵan qubylysty qurylymdyq jumyssyzdyq dep ataıdy. Máselen, bizdiń elimizde qazirgi kúni jumys­tyń tehnologııalyq negizdegi jańa túrleri moly­nan kezdesedi. Eger jumys berýshi kásip­oryn­dardyń merzimdi basylymdarda júıeli túrde beriletin habarlandyrýlaryna nazar aýdaratyn bolsańyz, olardyń arasyna eńbekaqysy mol neshe túrli jumystardy kezdestirýge bolady. Bir ókinishtisi, elimizdegi halyqtyń qalyń bóligi onda qoıylatyn talaptarǵa jaýap bere almaı otyr. Elimizde qabyldanyp otyrǵan «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasynda osy másele qatty eskerilgen. Baǵdarlamanyń negizgi maqsatynyń ózi jumyssyz halyqty qaıta oqytý arqyly daıarlyq­tan ótkizýdi, olardy eńbek rynogynda qalyptasyp otyrǵan jańa jaǵdaılarǵa beıimdeýdi kózdeıdi. Baǵdarlama boıynsha jumys izdeýshi adam tıisti memlekettik organǵa habarlasqan jaǵdaıda, ol jumyssyz retinde tirkelip qana qoımaı, sonymen qatar, memleketpen tıisti kelisim-shart jasasady. Osy sharttyń negizinde ol adam memleket esebinen tegin oqytylatyn bolady. Oqýdan ótkennen keıin oǵan jańadan ıgergen mamandyǵy men daıarlyǵyna sáıkes jumys qarastyrylady. Mundaı jumys basqa jerlerden tabylǵan jaǵdaıda, memleket onyń jańa jerge kelip ornalasýyna, úı satyp alýyna, jańa ortada beıimdelýine qolaıly jaǵdaı týǵyzatyn bolady. Kedeıshilik – jumyssyzdyqtyń negizgi kózi Álemniń ártúrli elderinde bolyp jatqan jaǵ­daılarǵa nazar aýdaratyn bolsaq, qazirgi jumys­syzdyq jaǵdaıynyń keń etek alýy kóptegen elderde halyqtyń oryndy narazylyǵyn týdyryp, munyń túrli saıası kıkiljińderge ulasyp jatqan­dyǵyna kóz jetkizemiz. Kóptegen arab elderindegi qazirgi halyq tolqýlarynyń astarynda sińiri shyqqan kedeılik jatyr. Al kedeılikti týdyratyn basty faktor­lardyń biri – jumyssyzdyq bolyp tabylady. Álemde qazirgi kúni 1 mıllıard adam kedeılik qushaǵynda.  Ústimizdegi myńjyldyqtyń basynda BUU-nyń uıymdastyrýymen ótken jahandyq myńjyl­dyq kezdesýde atalǵan uıym ulttyq memleketter men bıznestik qurylymdar aldyna kedeılik deń­geıin tómendetý talabyn qoıǵan bolatyn. Osy talap boıynsha 2015 jyly álem­degi kedeı adamdar sany 0,7 mıllıard adamǵa deıin azaıtylýy kerek. Biraq qazirgi oqıǵalardyń barysy bul mejege qol jetki­zýdiń ońaı bolmaıtyndyǵyn kórsetip otyr. Máselen, álemde­gi eń baı el sanalatyn AQSh-tyń ózinde kedeılik shegindegi adamdardyń úlesi 13,2 paıyzdan 14,3 paıyzǵa deıin óse túsken. 43,6 mıllıon adam kedeı dep tabylǵan. Bul atalǵan eldegi sońǵy 50 jyl ishindegi rekordtyq kórsetkish bolyp otyr. Bizdiń Qazaqstan TMD elderiniń arasynda kedeılik pen kúresti alǵashqy bolyp bastap, onyń deńgeıin ashyq túrde aıqyndaǵan el bolyp tabylady. «Aýrýyn jasyrǵan aram óledi» degen sóz bar. Keıinnen Qazaqstanǵa osyndaı batyl qadamǵa barýynyń kóp paıdasy tıdi. Sol kezde elimizde halyqtyń 40 paıyzǵa jýyǵy kedeı dep tabylyp, olarǵa memleket tarapynan ataýly áleýmettik kómek kórsetý isi júıeli jolǵa qoıyldy. Sonyń nátıjesinde qazirgi kúni elimizdegi kedeılik deńgeıi sanaýly jyldardyń ishinde birneshe ret qysqardy. Endi halyqty jumyspen qamtýdyń jańa baǵdarlamasynyń iske qosylatyn­dyǵyna sáıkes Qazaqstandaǵy kedeıshilik odan ári tómendeı túsetindigine senim mol. Qazirdiń ózinde Qazaqstan TMD-daǵy eń kedeıi az el bolyp tabylady. Aldaǵy ýaqytta onyń aýqymy tipten de taryla túsetin bolady. Qazaqstandaǵy halyqty jumyspen qamtý baǵyttary Elimizde qazirgi kúni halyqty tabysy jaqsy turaqty jumys ornymen qamtý isi jan-jaqty baǵyt boıynsha óris alyp kele jatyr dep aıta alamyz. Sonyń úlken kózderiniń biri – 2011-2014 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy. Osy baǵdarlamanyń negizinde ótken jyly elimizde 152 jańa joba iske qosyldy. Bıylǵy jyly taǵy da osyndaı 192 jobany iske qosý josparlanyp otyr. Osylardyń negizinde jańadan san myńdaǵan jumys oryndary ashyla­tyn bolady. Jumyssyz halyqtyń biraz bóligi osy jańa jumys oryndaryna qaraı baǵyttalatyn bolady. Al olardy baǵyttaý tetikteri «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasynda naqty aıqyn­dalǵan. Baǵdarlamadaǵy sharalardy júzege asyrý negizgi úsh baǵyt boıynsha júrgiziledi. Baǵdarlamany júzege asyrý bastalatyn 2011 jyl – qanatqaqty kezeń bolyp esepteledi. Osy jyly baǵdarlamany iske asyrýdyń tetikteri naqtylanyp, olar quqyqtyq turǵydan, ıaǵnı zańdyq negizdermen qamtamasyz etiledi. Ekinshi kezeń 2012-2015 jyldardy, úshinshi kezeń 2016-2020 jyldardy qamtıdy. Bul kezeń­derde baǵdarlamany júzege asyrý júıeli jolǵa túsip, pármendi sıpatqa ıe bolýy tıis. Qazirgi kúni Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi baǵdarlamany iske asyrý úshin normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirý jónindegi jumystardy jalǵastyrýda. Osy boıyn­sha baǵdarlamaǵa qatysýshylardyń ózara mindettemeleri aıqyndaldy. Ol mindetter áleý­mettik kelisim-sharttar jasasý arqyly bekitiledi. Kóp uzamaı Indýstrııalandyrý kartasyn­daǵy jobalar men «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdar­lamasyndaǵy sharalar negizinde paıda bolǵan jáne jańadan qurylatyn jumys oryndaryn naqty paıdalaný úshin aǵymdaǵy jáne perspek­tıvalyq jumys oryndarynyń avtomattandy­rylǵan derekqory jumys isteı bastaıdy. Baǵdarlamanyń birinshi baǵyty azamat­tardyń turǵylyqty jeri boıynsha jumysqa ornalasýyna járdemdesý arqyly olardyń jumyspen turaqty jáne nátıjeli qamtylýyn qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Bul baǵyt óz betinshe jumyspen aınaly­sýshylar, jumyssyzdar jáne tabysy az adam­dardy qamtıtyn bolady. Baǵdarlamaǵa qatysýdyń basym múm­kindikteri aýyl jastaryna beriledi. Birinshi baǵytqa qatysýshylarǵa memlekettik qoldaýdyń mynadaı túrleri kórsetiletin bolady: kásiptik daıarlaý, qaıta daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý kýrstaryna tegin joldamalar beriledi jáne oqý ornyna jetkenge deıingi jolaqy shyǵyndary sýbsıdııalanady; laıyqty bos jumys oryndary izdestiriledi jáne jumysqa, onyń ishinde áleýmettik jumys oryndaryna ornalasýyna járdem kórsetiledi; jumysqa psıhologııalyq beıimdeý sharalary uıymdastyrylady. Eger baǵdarlamaǵa qatysýshy kásiptik oqýdy aıaqtaǵannan keıin jumysqa ornalasa almasa, oǵan baǵdarlamanyń ekinshi nemese úshinshi baǵyttaryna qatysý usynylady. Ekinshi baǵyttyń maqsaty – jeke isin uıym­dastyrý arqyly azamattardyń ekonomı­kalyq belsendiligin arttyrý bolyp tabylady. Jeke isin uıymdastyrýdy qalaıtyn jáne oǵan múmkindigi bar azamattar baǵdarlamanyń qatysýshylary bola alady. Sonyń ishinde jeke isin aýylda uıymdastyrýdy qalaıtyndar negizgi nazarǵa alynady, ıaǵnı olarǵa basymdyq beriletin bolady. Osy baǵyt boıynsha baǵdarlamaǵa qatysý­shyǵa konsýltasııalyq qyzmet kórsetý, kásip­kerlik negizderin oqytý, shaǵyn nesıe berý, jetispeıtin ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfra­qu­rylymdardy damytý jáne jaılastyrý sekildi memlekettik qoldaý túrleri kórsetiledi. Shaǵyn nesıe berý aýyldaǵy kásipkerlikti qoldaýdyń negizgi tetigi bolyp tabylady. Ol qaıtarymdylyq negizinde 3 mln. teńgege deıingi kólemde 5 jyldan aspaıtyn merzimge beriledi. Eskerte ketetin bir jaǵdaı, shaǵyn nesıe tutynýshylyq maqsattarǵa, basqa kredıtterdi óteýge jáne jyljymaıtyn turǵyn úı alýǵa berilmeıdi, tek qana jeke isin uıymdastyrý nemese keńeıtý úshin beriledi. Bul nesıeniń bir artyqshylyǵy – ony alýshyǵa kredıt boıynsha paıyzdardy tóleý jáne negizgi qaryzdy óteý boıynsha on segiz aıǵa deıingi merzimge jeńildikti kezeń usynylady. Al ony alýshy úshin shaǵyn nesıe boıynsha jyldyq tıimdi paıyzdyq stavkany óńirlik komıssııamen kelise otyryp, ýákiletti óńirlik uıym belgileıdi. Eger jumys izdeýshiniń joǵarydaǵy eki baǵytqa qosylýǵa múmkindigi bolmaǵan jaǵ­daı­da oǵan baǵdarlamanyń úshinshi baǵyty usynylady. Bul baǵyt jumys izdeýshini ekonomıkalyq áleýeti tómen eldi mekenderden ekonomıkalyq ósý ortalyqtaryna óz erkimen kóshýine járdem­desý maqsatyn kózdeıdi. Kóshirý bir aýdannyń ishinde nemese bir oblys ishinde (bir aýdannan ekinshi bir aýdanǵa) júrgizilýi múmkin. Bul baǵytqa qatysýdyń basym quqyǵy kóbinese aýyl jastaryna beriletin bolady. Barlyq baǵyttar boıynsha memlekettik qoldaý túrleri men olardy usyný tártibi qazirgi ýaqytta Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrligi ázirlep jatqan erejede tolyq qamtylady. Bul baǵdarlama halyqqa ne beredi? Birinshiden, jumyssyz, ózin-ózi jumyspen qamtyǵan jáne áleýmettik jaǵynan az qamtyl­ǵan azamattar turaqty jańa jumys ornyna ıe bola alady. Ekinshiden, kásipkerler osy baǵdarlamanyń negizinde jeńildikti shaǵyn nesıelerge ıe bolý, jańadan ınfraqurylymdardy qalyptastyrý negizinde óz isin uıymdastyrý men keńeıtýdi úırenedi. Úshinshiden, jumyssyz, áleýmettik az qam­tyl­ǵan nemese ózin-ózi jumyspen qamtylǵan azamattar memlekettiń tegin oqytýynyń nátıjesinde jańa mamandyqtardy ıgerip, óz biliktilikterin arttyra alady. Tórtinshiden, óz turǵan oryndarynda jumys taba almaǵan adamdar jańa jerlerge baryp, jańadan turmys bastap, ómirin jańarta alady. Jańa jumysqa ıe bolady. Besinshiden, halyqtyń eleýli bóligine óz kirisin arttyryp, ómir sapasyn jaqsartýdyń jańa múmkindikteri paıda bolady. Altynshydan, baǵdarlamaǵa qosylǵan azamattar turaqty jumys ornymen qamtylý arqyly zeınetaqymen qamtamasyz etiledi. Túrli saqtandyrý júıesine qosylyp, áleýmettik kepildikterge ıe bolady. Sonymen áńgimeni qoryta aıtqanda, Qa­zaq­stan álemdi sharlaǵan daǵdarys saldaryn eńserý baǵytynda júrgizgen túrli memlekettik áleýmettik-ekonomıkalyq sharalardyń nátıje­sinde bul qıyndyqtan edáýir serpilispen shyq­ty. Osy qıyn kezeńniń ózinde halyqtyń jumyspen qamtylýyn tómen­detpeı, qaıta onyń deńgeıin jaqsarta tústi. Qazaqstannyń biregeı bul batyl qadamy Halyqaralyq eńbek uıymynyń nazaryna iligip, onyń jaqsy baǵasyna ıe boldy. Al endi ústimizdegi jyldyń 1 shildesinen bastap, halyqty jumyspen qam­týdyń jańa strate­gııasyn belgilegen «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasynyń iske qosylatyndyǵy elimizdegi jumyssyzdyqty eńserip, halyqtyń ál-aýqatyn odan ári jaqsartý baǵytynda jańa bir qadam, nátıjeli bastama bolyp tabylatyndyǵy anyq. Suńǵat ÁLIPBAI.