Árıne, aýylda maldan aýrý shyǵyp, halyq alańdap otyrǵany týraly habar bizdiń qulaǵymyzǵa kóp keshikpeı-aq shalynǵan. Alǵashynda «taraǵan aýrý – aty jaman aýsyl eken» degen qaýeset shyqty. Aýsyldyń aty jaman bolatyny – osydan birer jyl buryn Aqjaıyq aýdanyndaǵy Tinálıev aýylynan osyndaı indet shyqqan kezde aýyldyń búkil malyn, tipti ıti men mysyǵyn túgel qyryp, órtep jibergenin kórgenbiz...
«Páleniń aty – pasterellez...»
«Qoskóldegi mal indetine sebep bolǵan – pasterellez» degen anyqtamany Batys Qazaqstan oblystyq veterınarııa basqarmasynyń basshysy Qazbek Tashımov sáýirdiń 11-i kúni alǵash ret málimdedi. Buǵan deıin osy oqıǵa týraly suraý salǵan jýrnalısterge esh aqparat bermeýin «ólgen maldan alynǵan patologııalyq materıaldy veterınarııalyq zerthanadan tekserý úshin ýaqyt kerek boldy» dep túsindirdi. «Qoskól aýylynda 1 003 bas iri qara, 4 600 qoı-eshki tirkelgen. Osy kezge deıin (11 sáýirge deıin) ólgen 26 maldyń patmaterıaly Oralǵa ákelindi, birinshi ólgen sıyrdan pasterellez anyqtaldy, qalǵany zerttelýde», degen Qazbek Qazıhanuly indet shyqqan aýylǵa arnaıy top jiberiletinin, aýrý shyqqan aýlalarda dezınfeksııalyq sharalar jasalatynyn aıtqan.
Veterınarııa basqarmasy taratqan málimetke qaraǵanda, bıyl Batys Qazaqstan oblysynda veterınarııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda 838,5 mln teńge qarajat bólingen. Sonyń ishinde epızootııaǵa qarsy is-sharalardy júrgizýge 744,3 mln teńge, brýsellezge oń nátıje kórsetken aýylsharýashylyq janýarlarynyń mal ıelerine ótemaqysyn tóleýge 94,2 mln teńge bólinipti. Biraq, Qazaqstan zańdary boıynsha maly pasterellezden shyǵyn bolǵan turǵyndarǵa ótemaqy tóleý qarastyrylmaǵan.
Aýrý shyqqan aýylǵa sapar
Biz máseleniń mán-jaıyn anyqtaý úshin oqıǵa ornyna arnaıy bardyq. Oral qalasynan 220 shaqyrymdaı qashyq jatqan shaǵyn aýylǵa kógildir otyn, taza aýyz sý kelip tur. Halyqaralyq Samara – Shymkent avtojolynan nebári 9 shaqyrym qıys jatqan eldi meken buryn dúrkiregen keńshar ortalyǵy bolǵan. Aýyl ákimdigindegi málimetke qarasaq, okrýgte qazir 291 úı, 1 317 adam turyp jatyr eken.
«Aýylǵa tilshi keldi» degendi estigen aýyl turǵyndary jınala bastady. Sóılese kele bilgenimiz, indet eń alǵash Ádilhan Jaýynbaev esimdi turǵynnyń malyna tıgen.
– Sıyrym 16-17 naýryzdan bastap aýyrdy. Belgileri – jemshóp jemeı, sulq turyp qaldy. Aýzynan silekeı aǵa beredi. Kúıis qaıyrmaıdy, − deıdi Á.Jaýynbaev.
Árıne, bolǵan oqıǵa jóninde birden aýyldaǵy mal dárigerine habarlanǵan. Sol kúnnen bastap veterınar dáriger Aqtilek Amanǵalıevtiń mazasyz tirligi bastalypty. «Ala tańnan keshke deıin júgirip júrdi. Qolynan kelgendi jasady, oǵan rahmet. Aýyrǵan maldy antıbıotıkpen egip, janýardyń aýzyn eritindimen shaıyp, súrtip, tynym tappady», deıdi rızashylyqpen aýyl turǵyndary. Osy qarbalastyń áserinen bolar, biz aýylǵa barǵanda A.Amanǵalıev qan qysymy kóterilip, aýrýhanaǵa túsip qalǵan eken. Jolyǵa almadyq.
Áıeli múgedek, sharýasy shaǵyn Ádilhan Jaýynbaevtyń 3 sıyrynyń bireýi, eki buzaýy ólgen. «Al qyrylǵan qoı-eshki men qozy-laq sany 40-qa jetti», deıdi ózi ókinishpen.
Birer kúnnen keıin indet kórshi úılerge, odan ári túgel kóshege jaıyla bastady. Aýyl turǵyndary «mamandar men aýyl ákimi der kezinde aýrý maldy oqshaýlap, indetti toqtatýǵa shara qoldanbady», dep narazy.
− Aýrý alǵash shyqqanda-aq sol indet shyqqan úıdiń malyn túgel joıyp, aýlasyn buqyrlaǵanda mundaı bolmas pa edi?! Kerek dese, malynan aıyrylǵan aýyldasymyzdyń shyǵynyn aýyl bolyp toltyryp berer edik qoı. Endi mine, indet búkil aýylǵa jaıyldy. О́lgen maldyń sany 200-den asyp ketti. О́z aýlamnan 5 buzaýym óldi. Taǵy ekeýi aýyryp tur. 12 qoshaqan ol óldi. Shıetteı nemere bar... Shóptiń ár tirkemesin 20 myń teńgege satyp alyp, alty aı qystan aman alyp shyqqan malymyzdy aýrýǵa berdik, − dep kúıi-
nedi zeınetker Umsyndyq Saǵynǵalıeva.
Biz kezdesken Abylaı О́tegenovtiń 1 sıyr, 4 buzaý, 12 qozysyn indet alypty. Aýyl ákimdiginiń bas mamany Beıbit Serikuly 1 buzaý, 5 qozy-laǵynan aıyrylǵan. Aýyl ákimi Berik Jaqsyǵalıev te 1 buzaýy ólgenin aıtady. Eki balasyn jalǵyz tárbıelep otyrǵan Polına Jumaǵazıevanyń eki sıyrynyń bireýi aýyryp tur. «Eki qoı, eki qozyny berdik qoı», deıdi Polına apaı. Biz barǵanda zeınetker Shandoz Jaýynbaevanyń da aýlasynda 4 sıyry qatar aýyryp tur eken. «Ýaq jandyǵymyzdyń 15-i qyryldy», dedi bizge.
«Bári qujat boıynsha...»
Biz, árıne, aýyl ákimdigine kirip, turǵyndardyń saýaldaryna jaýap suradyq. Ákimdiktiń bas mamany Beıbit Jumaqaı osy oqıǵaǵa baılanysty toltyrylǵan birneshe qujatty kórsetti.
− Aýyl turǵyndarynyń indetke der kezinde shara qoldanbady dep jazǵyrýy orynsyz, − deıdi Beıbit Serikuly. – Qoskól aýyldyq okrýginiń turǵyny Q.Muqanovtyń sıyry 20 naýryz kúni kúıis qaıyrmaı aýyryp, dene qyzýy 40,5 gradýs bolǵan. Aýyrǵan mal 24-i kúni óldi. Ony mal molasyna aparyp, patmaterıal (ókpe, baýyr,
talaq, júrek, til, erin urty t.b.) alynǵan soń órtep jiberdi. Arnaıy zerthananyń saraptamasynan keıin ǵana indettiń aty anyqtalyp, naqty sharalar uıymdastyryldy.
Qaratóbe aýdanynyń veterınarııa bóliminiń basshysy Kenjebek Aımashev qol qoıǵan №16 epızootologııalyq zertteý aktisinde «Q.Muqanovtyń aýyryp ólgen malynyń patologııalyq synamalary 27 naýryz kúni Qaratóbe aýdandyq veterınarııalyq zerthanasyna zertteýge jetkizildi. QR AShM veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetiniń «Respýblıkalyq veterınarııalyq zerthana» ShJQ RMK BQO fılıalynyń 2017 jylǵy 7 sáýir-
degi №SO-17-L08(6)-00023/L-00497-A-D saraptaý aktisiniń qorytyndysy boıynsha pasterellez aýrýynyń qozdyrǵyshy anyqtaldy», delingen.
Osydan keıin ǵana Qaratóbe aýdanynyń bas memlekettik veterınarııalyq-sanıtarııalyq ınspektory Q.Batyrhanov Qoskól aýyldyq okrýginiń ákimi B.Jaqsyǵalıevke usynba joldap, «Qoskól aýylynyń turǵyny Q.Muqanovtyń jeke qosalqy sharýashylyǵyna mal ákelip-áketýge 2017 jyldyń 7 sáýirinen bastap 30 kúndik shekteý rejimin engizýdi» tapsyrǵan.
Aýyl ákimi B.Jaqsyǵalıevtiń «Q.Muqanovtyń jeke qosalqy sharýashylyǵyna belgilengen shekteý rejimin belgileý týraly» sheshimi 10 sáýir kúni shyǵarylǵan. Buqyrlaý jumystary da endi qolǵa alynyp jatyr eken.
Aýylǵa kiretin-shyǵatyn joldarǵa dezınfeksııalyq barer 13 sáýir kúni ornatyldy. Pasterel-
lez aýrýyna qarsy sharalardyń tártibine sáıkes, maldy, onyń ónimderin satý, paıdalanýǵa shekteý merzimi bir aıǵa sozylady eken.
Aýyl ákimi Berik Nurjanuly bizge sáýirdiń 13-ine deıin aýylda 6 bas iri qara, 27 buzaý, 100-ge jýyq usaq mal ólgenin aıtty.
Aýdan ákimi kómek berýge ýáde etken
Oqyrman ózi baıqaǵandaı, indetten negizinen jas tól – buzaý men qozy-laq jappaı qyrylyp jatyr eken. Báriniń aýrý belgisi birdeı – dene qyzýy qatty kóterilip, ólip ketedi.
− Osy kezge deıin kórgenimiz bar, mal baqqan tájirıbemiz bar ǵoı. Bul indet aýsylǵa uqsaıdy. Sıyrdyń aýzynan silekeı shubyrady, aýzy kópiredi. Biraq mamandar «pasterellez» dep otyr ǵoı, − deıdi Umsyndyq Saǵynǵalıeva.
− Osy indet bastalǵaly aýdannan da ákimder kelip, halyqpen kezdesip, tynyshtandyryp-aq jatyr. El ishinde «Aýsyl dep aıtýǵa bolmaıdy eken, olaı bolsa óńirdiń malyn satýǵa tyıym salynyp, ekonomıkaǵa zııan keledi-mys», degen qaýeset keýlep júr. Aýdan ákimi Ashat Shaharov ózi kelip, «Memleket pasterellezden ólgen malǵa ótemaqy tólemese de aýdannyń múmkindigin paıdalanyp, maly ólgen turǵyndarǵa barynsha kómek kórsetemiz. Tek aspandaǵy aıdy surap júrmeńizder», dep ýáde berdi, − deıdi aýyl turǵyny Erlen Jámetov.
Biz jolyqqan kezde Erlenniń de kóńilinde úlken alań turdy: 7 jasar qyzy Farıza Joldyǵalı 10 sáýir kúni mektepten kelisimen ákesine eki aıaǵyn kórsetip, áldebir jara shyqqanyn aıtqan. Qos tirsegi túgel qyzaryp, bórtip ketken búldirshin birden aýdandyq aýrýhanaǵa jetkizilipti. Qaratóbe dárigerleri «roja» degen dıagnoz qoıypty. Qazir kishkentaı Farıza Oral qalasyndaǵy juqpaly aýrýlar aýrýhanasynda emdelip jatyr. Bul jerdegi mamandar «Eshqandaı «roja» emes, sýyqtan bolǵan. Qoskóldegi mal aýrýyna da esh qatysy joq», dep otyr eken.
−Qoskólden shyqqan bul ne indet?! Onyń adamǵa juǵý qaýpi bar ma? Nege mamandar aýrý shyqqan boıda dabyl qaqpaıdy? Indet shyqqanyna bir aı ótkende ǵana buqyrlaý jumystaryn bastap jatyr. Rasyn aıtsaq, balalar úshin alańdap otyrmyz,− deıdi ashynǵan áke.
Aýyl turǵyndarynyń qaı-qaısymen sóılessek te qıyn jaǵdaıda qalǵanyn aıtyp otyr. О́ıtkeni, aýyl turǵynynyń bar kúnkórisi osy tórt túlik malǵa tikeleı baılanysty. Mine, bir aıǵa taıady, Qoskól aýylynyń malyn soıýǵa, etin paıdalanýǵa, sútin ishýge bolmaıdy. Saýyn sıyrdyń kóbiniń buzaýy ólip qalǵan. «Jelini syzdap turǵan soń beısharany aıap, saýyp alamyz, shelek-shelek sútti adam aıaǵy baspaıtyn jerge, kúlge tógemiz. Obal-aq... Aýyryp jazylǵan mal da bizge túlik bolyp jarytpaıtyn túri bar. «Bular endi mal bolmaıdy. Túgel kózin qurtyńdar», dep aqyl aıtady biletinder... Aýrý maldy buldap sata da almaısyń ǵoı. Eń arzan baǵaǵa ketetin shyǵar», dep ýaıymdaıdy turǵyndar.
...Aýylda aýrý áli jalǵasyp jatyr. Qaratóbe aýdandyq veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý aýmaqtyq ınspeksııasynyń mamandary aýyl malyn jappaı egip jatqanyna kýá boldyq. О́lgen maldy arnaıy kólikpen jınap, aýyl syrtyndaǵy mal molasyna aparyp órteıdi eken. Jalǵyz kólik jınap úlgermeı, aýlada birneshe kún jatyp qalǵan ólikter de baıqaldy. Mal molasyna aparylǵan mal súıegi de shala órtelip, shuńqyrǵa syımaı jatyr...
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy
