– Elshi myrza, bıyl Qazaqstan men Reseı arasynda dıplomatııalyq qatynastar ornaǵanyna 25 jyl tolady. Oǵan deıingi ýaqytta eki el tarıhı jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵynan tyǵyz baılanysta bolǵany belgili. Jaqyn áriptes ári tatý kórshi retinde Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy baılanystardyń bolashaǵy aldaǵy ýaqytta qalaı órbıdi dep oılaısyz?
– Durys aıtasyz, osy jyldyń kúzinde Qazaqstan men Reseıdiń dıplomatııalyq qatynas ornatqanyna 25 jyl tolady. Osy kezeń ishinde eki el arasynda kóptegen mańyzdy oqıǵalar boldy, bolashaqta jan-jaqty is-qımyldardy júıeli túrde kúsheıtýdiń salmaqty bazasy qalyptasty.
Reseı Federasııasy men Qazaqstan Respýblıkasynyń qazirgi qatynastarynyń negizin túsiný úshin, olardyń bolashaq damýyn boljaý úshin 25 jylǵa artqa sheginip, Reseı men Qazaqstan egemendik alǵan kezeńge deıingi ýaqytqa úńilgen artyq bolmas edi. Keńes Odaǵy quramyndaǵy odaqtas respýblıkalardyń birigip ómir súrý tájirıbesi saıası, gýmanıtarlyq jáne ekonomıka salalarynda múddeler toǵysýy men damý ortaqtyǵynyń alýan túrli formalaryna toly boldy.
Qazaqstannyń 80-jyldardyń sońynda gýmanıtarlyq salada qol jetkizgen jetistikteri tań qaldyrǵan. Respýblıka halqy jappaı saýatty boldy, 56 joǵary oqý orny, 260 orta arnaýly bilim berý mekemesi jumys istedi, 7 mıllıonǵa jýyq adam bilim berýdiń barlyq túrimen qamtyldy. Ulttyq mádenıetterdiń bir-birimen tereń sińisip, ortaq memlekettiń keń aýqymyna shyǵýy oryn aldy. Reseı-qazaqstandyq konteksinde qos respýblıka ıntellıgensııasynyń, olardyń shyǵarmashylyq odaqtary men ǵylym akademııalarynyń tyǵyz baılanysy, bilim berý júıeleriniń ortaqtyǵy munyń tikeleı mysaly boldy. Mádenı turǵyda Abaı, Muhtar Áýezov, Ilııas Esenberlın jáne basqa da qazaqtyń uly tulǵalarynyń eńbegi orys tilinde basylyp shyǵýy arqyly álemdik tanymaldyqqa jetkenin atap ótken jón. Qazaqstan teatrlary men «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń órkendeýi baıqaldy.
Ekonomıka salasynda erekshe jarqyn kórinis qalyptasty. Sarapshylardyń baǵalaýyna súıensek, KSRO halyq sharýashylyǵy kesheniniń quramyndaǵy damý kezeńinde Qazaqstan asa mańyzdy ekonomıkalyq aımaqqa aınaldy. 1917 jylǵy revolıýsııaǵa deıin Qazaqstan ónerkásibinde 15 sala bolsa, 30-shy jyldardyń orta tusynda – 30, al 80-shi jyldardyń sońynda 230-dan astam, sonyń ishinde mashına qurastyrý men metall óńdeýdiń 65 salasy boldy.
QR-ń búgingi astyq ónimdiliginiń negizin qalaǵan 25 mln. gektar tyń jerlerdiń ıgerilýiniń arqasynda ónerkásip ónimderiniń úlesi 8,9 esege, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń kólemi 6,2 esege, qurylys kólemi 8 esege jýyq ulǵaıdy. 1990-jyldardyń basynda Qazaqstan burynǵy Keńes Odaǵyndaǵy tústi metallýrgııa men kómir ónerkásibiniń basty bazasynyń birine, astyq taýarlaryn óndiretin jáne eksporttaıtyn asa iri aımaqqa aınaldy.
KSRO Konstıtýsııasynda jazylǵan odaqtyq respýblıkalardyń bólingenge deıingi ózderin ózderi bıleý quqyǵyn iske asyrýy 1991 jyly burynǵy Kenes Odaǵynyń ornynda jańa táýelsiz memleketteriniń paıda bolýymen júzege asyryldy. Bul oraıda, dástúrli ekonomıkalyq baılanystar jáne Qazaqstannyń Kóshbasshysy N.Á.Nazarbaevtyń ekonomıkany saıasattan birinshi qoıǵan memlekettik danalyǵy asa zor oń yqpalyn tıgizdi.
1991 jylǵy 17 tamyzda-aq Qazaqstan men Reseı prezıdentteri Almatyda ótken kezdesýde «Ortaq ekonomıkalyq keńistik týraly» birlesken málimdeme qabyldap, burynǵy odaqtas respýblıkalardyń ekonomıkalyq kelisim tujyrymdamasyn jasap shyǵarýdy usyndy. Bul qadam sol jyly jeltoqsan aıynda KSRO-ń ómir súrýiniń toqtap, jańadan Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń qurylýy týraly jarııalaǵan 11 memleket basshylarymen Almaty deklarasııasynyń qabyldaýyna jol ashty. 1992 jyldyń 22 qazanynda RF men QR arasyndaǵy ókiletti ókildermen almasý Protokolyna qol qoıý sátinen bastap Reseı men Qazaqstan qarym-qatynastarynyń yntymaqtas egemen memleketter retindegi tarıhy bastaldy. Osy tektes baılanystar ýaqyt synyna tótep berip, qazirgi tańda strategııalyq áriptestiktiń jarqyn úlgisine aınaldy.
Bul kezeń ishinde eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń barlyq salalaryn derlik qamtyǵan berik quqyqtyq-normatıvtik baza qalyptasty. Solardyń ishinde Dostyq, yntymaqtastyq jáne ózara kómek týraly shart (1992 jylǵy 25 mamyr), XXI ǵasyrǵa baǵdarlanǵan Máńgilik dostyq jáne odaqtastyq týraly deklarasııa (1998 jylǵy 6 shilde), XXI ǵasyrdaǵy tatý kórshilik jáne odaqtastyq týraly shart (2013 jylǵy 11 qarasha) syndy qujattardy erekshe atap ótýge bolady. 300-ge tarta memorandým men kelisim jasaldy, túrli qyzmet salalaryndaǵy ulttyq zańnamalar biregeılendirildi. 2016-2018 jyldarǵa arnalǵan Birlesken is-qımyl týraly jospar, 2020 jylǵa deıingi Uzaq merzimdi ekonomıkalyq yntymaqtastyq baǵdarlamasy, 2012-2017 jyldarǵa arnalǵan О́ńiraralyq jáne shekaralyq yntymaqtastyqty damytý sharalarynyń baǵdarlamasy men jospary tabysty júzege asyrylýda.
Qazaqstan men Reseı áriptestiginiń strategııalyq deńgeıine eki el basshylarynyń arasyndaǵy ózara saıası senim men dástúrli dostyq qarym-qatynas oń yqpalyn tıgizip keledi. Jalpy alǵanda, 2015 jyl men 2017 jyldyń basy aralyǵynda eki memlekettiń prezıdentteri resmı saparlar men halyqaralyq sharalar aıasynda jıyrmadan astam kezdesý ótkizipti. Eýrazııalyq úkimetaralyq keńes pen Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa keńesi otyrystarynyń aıasynda RF men QR-ń Úkimet basshylarynyń jáne Úkimet tóraǵalarynyń birinshi orynbasarlarynyń kezdesýleri ótedi. Reseı men Qazaqstannyń syrtqy saıası qyzmetteriniń yntymaqtastyǵy ózara is-qımyldyń joǵary deńgeıimen erekshelenedi. Byltyr 2017-2018 jyldarǵa arnalǵan Syrtqy ister mınıstrlikteri arasyndaǵy konsýltasııalar josparyna qol qoıyldy.
Parlamenttik jeli boıynsha baılanystar belsendi túrde damýda. 2016 jylǵy mamyrda Astanaǵa Reseı Federasııasy Federaldyq jıyny Federasııa keńesiniń tóraıymy Valentına Matvıenko keldi, al jeltoqsanda Reseıdiń Memlekettik dýmasynyń tóraǵasy Vıacheslav Volodın alǵash ret Qazaqstanǵa resmı sapar jasady. О́tken jyldyń mamyr aıynda Astanada jáne qarashada Sankt-Peterbýrg qalasynda otyrystary ótken «Reseı-Qazaqstan» yntymaqtastyǵy jónindegi parlamentaralyq komıssııanyń jumysy jalǵasyn tabýda. Reseı Prezıdenti V.Pýtın Qazaqstan Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevty Reseı men Qazaqstan halyqtarynyń arasyndaǵy dostyq pen yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa qosqan qomaqty úlesi úshin «Qurmet» ordenimen marapattady. Bul Orden QR Parlamenti Senatynyń Tóraǵasyna ústimizdegi jyldyń naýryzynda Sankt-Peterbýrg qalasynda ótken TMD PA Keńesiniń otyrysynda tapsyryldy.
Reseı men Qazaqstan Prezıdent N.Nazarbaev 1994 j. M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-de sóılegen sózinde kótergen Eýrazııalyq ıntegrasııalyq úderisiniń belsendi qatysýshylary bolyp tabylady. EýrAzEQ, Keden odaǵy jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistik syndy satylardan ótken bul ıdeıa 2014 jyly 29 mamyrda Astanada Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa qol qoıýǵa ulasty jáne 2015 jyldyń 1 qańtarynda kúshine endi. Kelesi ıntegrasııalyq qadamdar – EEO-nyń Armenııa men Qyrǵyzstannyń esebinen keńeıýi, Odaq jumysyna qyzyǵýshylyq tanytqan halyqaralyq uıymdar jáne kóptegen memlekettermen baılanys ornatý bul uıymnyń ómirsheńdigi men damý bolashaǵyn kórsetedi.
О́zińiz kórip otyrǵandaı, Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy eqijaqty qarym-qatynastar keń ári alýan túrli. Búginde dos elderdiń aldynda ekonomıkany ártaraptandyrý, ınnovasııalyq tehnologııalar engizý, shetel ınvestısııalaryn tartý, geografııalyq ornyn tıimdi paıdalaný, sondaı-aq qýatty ıntegrasııalyq birlestik qurý syndy ortaq maqsattar tur.
– Qazaqstan men Reseı úshin saýda-ekonomıkalyq qatynastardyń mańyzy erekshe. Alaıda, sońǵy 2-3 jylda bul salanyń birshama tejelip qalýynyń sebebi nede?
– Barlyǵy da biz qalaǵandaı minsiz emestigin rastaımyn. Jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystyń shegi 2015-2016 jyldarǵa tap kelgenin bilesiz, sonyń saldarynan Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy saýda aınalymy azaıyp, shamamen 12,6 mlrd. dollardy quraıdy. Elderimizdiń saýda-sattyq kóleminiń tómendeýine, negizinen, munaı men energııa resýrstarynyń álemdik baǵasynyń quldyraǵany jáne soǵan baılanysty Reseı men Qazaqstan ekonomıkasynyń ósimi baıaýlaǵany sebep boldy. О́zara taýar aınalymnyń azaıýy sonymen qatar ulttyq valıýtalar baǵamynyń tómendeýi nátıjesinde dollar baǵasynyń kúrt kóterilýinen jáne sonyń saldarynan halyq pen bıznestiń satyp alý qabiletiniń tómendeýi sebebiben boldy. Osyǵan oraı, QR Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıtetiniń málimetine júginer bolsaq, Qazaqstannyń basqa eldermen saýda qatynasynyń budan da tómen túsken kezderi bolǵanyn ańǵaramyz. Osylaısha, Qazaqstan syrtqy saýdasyndaǵy Fransııanyń úles salmaǵy 2016 jyly 4,4%-dan 4%-ǵa deıin, Germanııanyń úlesi 3%-dan 2,8%-ǵa deıin qysqardy. Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy taýar aınalymynyń birshama quldyraýy baıqalady. Onyń úlesi 2015 jylǵy 13,8%-dan 2016 jyly 12,7% deıin azaıdy. Qazaqstan men QHR-dyń saýda-sattyq kólemi bir jyldyń ishinde 25,4%-ǵa (Reseımen – 16,2%-ǵa) quldyrady, jáne bul sanksııalardyń astynda qalǵan Reseı ekonomıkasynyń qysqaryp, al Qytaı ekonomıkasy, kerisinshe, ósken jaǵdaıda oryn alyp otyr.
Soǵan qaramastan, Reseı Qazaqstannyń negizgi eldik saýda áriptesteriniń ishinde birinshi orynda tur. Respýblıkanyń jalpy taýar aınalymynyń 20 paıyzy Reseımen aradaǵy saýda-sattyqtyń úlesine tıedi (salystyrý úshin: 2015 jyly Reseıge QR-nyń syrtqy saýdasynyń 19,7% úlesi tıesili edi, 2016 jyly – 20,4%). О́z kezeginde Qazaqstan Reseıdiń syrtqy saýda áriptesteriniń ishinde TMD boıynsha ekinshi oryn alyp otyr. Elderimizdiń dál Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy yntymaqtastyǵy basqa áriptestermen aradaǵy qatynasqa qaraǵanda taýar aınalymynyń azyraq qysqarýyn qamtamasyz etti.
– Eki eldiń birlesken kásiporyndardyń qataryn kóbeıtý múmkindikterin qalaı baǵalar edińiz?
– Saýda-ekonomıkalyq qatynastardyń baıaýlaǵanyna qaramastan, ınvestısııalyq jáne iskerlik baılanystarda jaqsy nátıjeler bar ekenin aıtqym keledi. 1991 jyldan bergi aralyqta Qazaqstan ekonomıkasyna salynǵan reseılik ınvestısııanyń jalpy kólemi 10 mıllıard dollar bolsa, Reseı ekonomıkasyna salynǵan qazaqstandyq ınvestısııanyń kólemi 3 mıllıardty quraıdy. Qazaqstandyq bıznestiń reseılik áriptesterimen is-qımyldy damytýǵa degen tómendemeı turǵan qulshynysyn qanaǵattanarlyqpen atap ótkim keledi. О́tken jyly QR-da Reseıdiń qatysýymen jumys istep turǵan birlesken kásiporyndardyń sany 20 paıyzǵa artyp, 7 myńǵa jetti. Bul kórsetkish aldaǵy ýaqytta úzdiksiz ósip otyrady deýge tolyq negiz bar.
Búginde Qazaqstan ekonomıkasynyń kóptegen salalarynda jalpy somasy 20 mlrd.-tan astam dollar quraıtyn 93 ınvestısııalyq joba júzege asyrylýda. Ásirese, energetıka jáne kólik salalarynda, taý-metallýrgııalyq keshende, mashına jasaý, keme jasaý, hımııa ónerkásibi men aýyl sharýashylyǵy syndy salalarda birlesken ınvestısııalyq jobalar jeterlik. О́nerkásipte, Qazaqstanda avtomobıl tehnıkasyn birlesip óndirý men tasymaldaý salasynda yntymaqtastyq jalǵasýda.
– Resmı Astananyń halyqaralyq máselelerdegi bitimgerlik bastamalaryna, birqatar halyqaralyq problemalardy (Reseı men Túrkııa arasyndaǵy, Ýkraınadaǵy jaǵdaılarǵa, Sırııa máselesi boıynsha kelissózderge baılanysty) sheshýge qatysty mámilegerlik róline, ásirese kóz aldyńyzda ótip jatqan Astanalyq kelissózder prosesine qatysty kózqarasyńyz qandaı?
– 2017 jyldyń 1 qańtarynan bastap BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retindegi qyzmetin bastaǵan, Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart UQShU, ShYU, EQYU, AО́SShK syndy bedeldi halyqaralyq uıymdardyń múshesi bolyp tabylatyn Qazaqstan halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge súbeli úles qosyp keledi. QR Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń syndarly bitimger retindegi róli halyqaralyq arenada keńinen tanymal, ol týraly 2015 jyly Astanada jaryq kórgen «Bitimger» («Mırotvores») atty kitapta jaqsy jazylǵan. Ony oqyrmandarǵa oqýǵa keńes berer edim. Reseı Prezıdenti V.Pýtın álemdegi daǵdarysty eńserýde Qazaqstannyń bitimgerlik áláýeti men Qazaqstan Kóshbasshysynyń belsendi róline birneshe márte joǵary baǵa berdi.
Sondyqtan Sırııa úkimeti men qarýlanǵan oppozısııasynyń arasynda únqatysýdy jolǵa qoıý úderisin qaı jerde ótkizý týraly suraq týyndaǵan kezde eń ońtaıly oryn retinde Qazaqstan astanasy – Astana qalasynyń tańdalýy kezdeısoqtyq emes. Kelissózderdiń úsh raýndynyń nátıjelerine kóz júgirtsek, Astana prosesi Jenevadaǵy BUU aıasyndaǵy sırııaaralyq kelissózdi almastyrmaı, laıyqty tolyqtyryp, barlyq taraptar úshin mańyzdy nátıje ákelýde. Bıylǵy jyldyń aqpan aıynda Almatydaǵy Reseı men Qazaqstan basshylarynyń kezdesýi barysynda Vladımır Pýtın Astanada Sırııa máseleleri boıynsha halyqaralyq kezdesýlerdi tabysty uıymdastyrýǵa jeke úles qosqany úshin Nursultan Nazarbaevqa alǵys bildirdi. Bizdiń Prezıdentimiz obektıvti atap ótkendeı, Qazaqstan elordasyndaǵy kelissózder kezinde buǵan deıin bolmaǵan nátıjelerge qol jetkizildi: Sırııadaǵy atysty toqtatý rejımin qadaǵalaý tetigi jasaldy, bul Jeneva kelissózderin jalǵastyrýǵa negiz boldy.
– Bıylǵy jyly Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymynyń qurylǵanyna 15 jyl tolady. Uıymnyń tarıhy, mindetteri týraly, sondaı-aq osy uıym aıasyndaǵy Qazaqstan men Reseıdiń yntymaqtastyǵy týraly ne aıtar edińiz?
– Ujymdyq qaýipsizdik týraly shartqa 1992 jyly 15 mamyrda Tashkent qalasynda TMD-ǵa múshe alty memlekettiń – Qazaqstan, Armenııa, Qyrǵyzstan, Reseı, Tájikstan jáne О́zbekstan elderiniń basshylary qol qoıǵan bolatyn. Oǵan 1993 jyldyń qyrkúıek aıynda Ázerbaıjan, al sol jyldyń jeltoqsan aıynda Grýzııa men Belarýs elderi de qosyldy.
2002 jylǵy 14 mamyrda, 15 jyl buryn, Armenııa, Belarýs, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Reseı jáne Tájikstan elderiniń basyn biriktirgen Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy (UQShU) quryldy. 2006 jyldyń maýsymynda «О́zbekstan Respýblıkasynyń UQShU-ǵa músheligin qalpyna keltirý týraly» sheshim qabyldandy. Biraq 2012 jyldyń jeltoqsanynda bul eldiń músheligi toqtatyldy. Qazirgi tańda UQShU quramyna 6 memleket kiredi: Armenııa, Belorýssııa, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Reseı jáne Tájikstan.
2002 jyldyń 7 qazanynda Kıshınevte UQShU Jarǵysy qabyldandy. Jarǵyǵa sáıkes, atalǵan Uıymnyń basty maqsattary beıbitshilikti, halyqaralyq jáne aımaqtyq qaýipsizdikti, turaqtylyqty nyǵaıtý, ujymdyq negizde múshe-memleketterdiń táýelsizdigin, aýmaqtyq tutastyǵyn jáne egemendigin qorǵaý bolyp tabylady. Bul maqsattarǵa jetýde múshe memleketter basymdyqty saıası quraldarǵa beredi.
Uıymnyń damýy barysynda onyń jarǵylyq qujattardan bólek 80-nen astam túrli kelisimder men protokoldardy qamtıtyn kelisimsharttyq-quqyqtyq bazasy nyǵaıýda.
2004 jyldan beri uıymnyń BUU Bas Assambleıasynda baıqaýshy mártebesi bar. 2010 jyly Máskeýde BUU men UQShU hatshylyqtarynyń arasynda Yntymaqtastyq týraly birlesken deklarasııa qabyldandy, onda eki uıymnyń ózara is-qımylyn, atap aıtqanda, bitimgerlik baǵyttaǵy jumystaryn úılestirý qarastyrylǵan. Ony damytý maqsatynda 2012 jyldyń qyrkúıeginde Nıý-Iorkte UQShU Hatshylyǵy men BUU Beıbitshilikti qoldaý jónindegi Operasııalar departamenti arasynda ózara túsinýshilik týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. 2016 jyldyń qarashasynda ótken BUU BA 71-shi sessııasy barysynda BUU men UQShU arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly rezolıýsııa qabyldandy. Bul qujatta UQShU óziniń jaýapkershilik aýmaǵyndaǵy keń aýqymdy syn-tegeýrinder men qaýip-qaterlerge adekvatty túrde jaýap bere alatyn uıym retinde qarastyrylǵan. BUU QK Kontrterrorıstik komıteti, BUU esirtki men qylmys jónindegi basqarmasyn qosa BUU-nyń basqa da qurylymdarmen nátıjeli baılanystar ornatylýda.
Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy ShYU, EQYU, Islam Yntymaqtastyǵy uıymy, Halyqararlyq kóshi-qon uıymy jáne basqa da halyqaralyq qurylymdarmen aradaǵy baılanystyrdy jalǵastyrýda.
UQShU parlamenttik ólshemi damýda. 2006 jylǵy qarashada TMD Parlamentaralyq Assambleıasy bazasynda Sankt-Peterbýrg qalasynda uıymnyń parlamentaralyq yntymaqtastyq organy bolyp tabylatyn UQShU Parlamenttik Assambleıasy (UQShU PA) quryldy. Ústimizdegi jyldyń naýryz aıynda Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart jasalýynyń 25 jyldyǵy, Uıymnyń qurylýynyń 15 jyldyǵy jáne UQShU Parlamenttik Assambleıanyń 10 jyldyǵynyń aıasynda ótken UQShU PA Keńesiniń kezekti otyrysy qatysýshylarynyń Reseıdiń soltústik astanasynda qaıta jınalýynyń sımvoldyq máni bar.
Sankt-Peterbýrgtegi jıynda Reseı men Qazaqstan jáne UQShU-ń basqa múshe memleketteri ózderiniń aldynda turǵan ortaq mindetterin qoldaıtyndaryn kezekti márte jetkizdi. Olar: uıymnyń ujymdyq qaýipsizdik júıesin ári qaraı jetildirý, tyǵyz qarym-qatynasqa jáne shıelenis jaǵdaılaryn sheshýde dıalog etıkasyna baǵyt alý, sonymen qatar halyqaralyq terrorızm men ekstremızmge qarsy kúreste kúsh biriktirý. Otyrysta sóz alǵan Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev uıymnyń Eýrazııadaǵy áskerı-saıası qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi róline joǵary baǵa berip, UQShU áleýetiniń jáne Uıymǵa múshe-memleketteriniń áriptestigi nyǵaıýynyń Qazaqstannyń múddesine tolyq saı keletinin, ony Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev nazarynda ustap otyrǵanyn atap ótti.
– Qazaqstanda turatyn orystardyń tynys-tirshiligine qatysty qandaı pikirdesiz? Reseıdegi qazaqtarǵa, sonda bilim alyp jatqan qazaqstandyq stýdentterge qanshalyqty jaǵdaı jasalǵan?
– Tarıhı qarym-qatynastarymyzǵa baılanysty, búginde eki el shekarasynyń eki betinde de qazaqtar, orystar, aralas otbasylar ómir súrýde. Búginde Qazaqstan óńirlerinde turatyn reseılik otandastardyń sany 3,5 mıllıonnan asady. Olardyń kópshiligi birtutas kópultty Qazaqstan halyqynyń bir bóligi bola tura etnomádenı birlestikter aıasynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń jumysyna belsene aralasady jáne sonymen birge ózderiniń ózindik qasıetteri men mádenı-tildik erekshelikterin saqtap keledi. Bul tolyqtaı Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy qol qoıylǵan XXI ǵasyrdaǵy Tatý kórshilik jáne odaqtastyq týraly sharttyń bolmysyna saı keledi. Bul shart, atap aıtqanda, eki memlekettiń aýmaǵynda ómir súretin ulttyq azshylyqtar men etnostyq toptardyń etnostyq, tildik, mádenı jáne dinı tóltýmalyǵyn saqtaýdy qamtamasyz etýdiń jáne de sol tóltýmalyqty saqtaý men damytý úshin jaǵdaı jasaýdyń qajettiligin kórsetti. Qazaqstandaǵy orystardyń tynys-tirshiligi osy shartta kórsetilgen dúnıelerge tolyq jaýap beredi dep sanaımyn.
Bul rette, orys ulty ókilderiniń, ıaǵnı Qazaqstan azamattarynyń basqa qazaqstandyqtarmen birdeı ómir súrip jatýy – tabıǵı nárse. Degenmen, Qazaqstanda turǵylyqty turatyn Reseı azamattaryna qatysty erekshelikter bar. Reseı azamattarynyń bul kategorııasy ázirshe ózderiniń otandastary – Qazaqstan azamattary sııaqty tolyqqandy quqyqtardy ıelenbegen. Bul, birinshi kezekte, kepildendirilgen tegin medısınalyq kómek kólemine qatysty. Bizdiń bilýimizshe, qazirgi tańda Qazaqstanda densaýlyq saqtaý týraly zańnamaǵa ózgerister ázirlenýde. Osy ózgerister boıynsha, respýblıka aýmaǵynda turǵylyqty turatyn shetel azamattary Qazaqstan azamattarymen bir deńgeıde tegin medısınalyq saqtandyrýǵa jáne tegin medısınalyq kómekke qol jetkize alady. Bul máseleniń sheshilýi biz úshin óte mańyzdy, sebebi ol Qazaqstanda turatyn Reseı azamattaryna turǵylyqty jerleri boıynsha emhanalarda em qabyldaýlaryna, sonymen qatar sozylmaly naýqastarǵa beriletin ınsýlın, astmalyq preparattar syndy erekshe dári-dármekterdi alýlaryna múmkindik beredi. Iаǵnı, Reseıde turǵylyqty turatyn Qazaqstan azamattary sııaqty quqyqtarǵa ıe bola alady. Atalǵan ózgerister kóp uzamaı kúshine enedi dep úmittenemiz.
Zańdy tulǵany qurýsyz jeke kásipkerlikti (JK) júzege asyrýshy retinde Qazaqstanda turǵylyqty turatyn Reseı azamattarynyń eńbek qyzmetterine qatysty suraqtardy sheshýde jaqsy nátıjelerge qol jetkizildi. 2017 jyldyń 1 qańtarynda kúshine engen Qazaqstan respýblıkasynyń Kásipkerlik kodeksine engizilgen túzetýlerge sáıkes JK retinde tirkelý rásimi aıtarlyqtaı jeńildetilgen: qyzmettiń ózi habarlandyrý táritibine kóshirildi, al jeke kásipkerlikti memlekettik retteý týraly kýálik joıyldy.
Ekinshi suraǵyńyzǵa keler bolsam, Reseı Federasııasynyń Úkimeti bizdiń elimizdegi qazaq ultynyń ókilderine jáne Qazaqstan azamattaryna barynsha yńǵaıly jaǵdaı týǵyzýǵa barlyq múmkindikterdi jasap jatqanyn atap ótkim keledi. Reseıde 1996 jyly qabyldanǵan «Ulttyq-mádenı avtonomııalar týraly» Zańnyń arqasynda bizdiń elimizdiń aýmaǵynda turyp jatqan 70 myńnan astam adamdy qamtıtyn qazaq dıasporasynyń múddesin bildiretin Reseı qazaqtarynyń federaldyq ulttyq-mádenı avtonomııasy jyldar boıy tabysty jumys istep keledi. Postkeńestik keńistikte basqa ulttyń ókilderi úshin ózin sáıkestendirýdiń mundaı formattaryn uıymdastyrǵan bir de bir eldi ataı almaımyn. Reseıdiń Qazaqstanmen shekaralasatyn oblystaryndaǵy qazaqsha bilim beretin mektepter, ondaǵan qazaq etnomádenı ortalyqtary men birlestikteriniń bolýynyń aıtarlyqtaı mańyzy bar.
Elderimizdiń arasynda jasalǵan 2003 jylǵy Úkimetaralyq kelisimderge sáıkes, Reseı tarapy Qazaqstan azamattarynyń bizdiń elimizdegi joǵary jáne orta-tehnıkalyq mekemelerinde bilim alýyna grant bólip keledi. Osylaısha, mysaly 2016-2017 oqý jylynda Reseı federaldyq bıýdjeti qarjysynyń esebinen 452 Qazaqstan azamaty oqýǵa qabyldandy. Bıyl Reseıde tegin bilim alýǵa nıet bildirgen úmitkerlerden túsken ótinishterdiń maksımaldy sany tirkeldi: tıisti konkýrsqa qatysqandardyń qatary 2200 adamdy qurady. Taǵy bir máseleni atap ótkim keledi. Grant bólýden bólek, qazaqstandyq talapkerler úshin Reseı JOO-na túsýge Reseı azamattarymen birdeı jaǵdaı jasalǵan. Barlyq talapkerlerdiń tegin oqytý formasyna qabyldaný múmkindigi teń, ári olar tek emtıhan nátıjeleri boıynsha anyqtalady. Bul jaǵdaıda úmitkerlerdiń azamattyǵy eskerilmeıdi.
– Eki eldiń mádenı saladaǵy baılanystaryn qalaı baǵalaısyz?
– Reseı men Qazaqstan basshylyǵynyń úılesimdi is-qımyldarynyń arqasynda elderimizdiń arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy baılanys ta josparly túrde damyp keledi. Bizdiń eldiń Mádenıet mınıstrligi men Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıstrligi arasyndaǵy 2014-2016 jyldarǵa arnalǵan Yntymaqtastyq baǵdarlamasy óziniń mańyzdylyǵyn dáleldedi. Baǵdarlamada shyǵarmashylyq odaqtar, teatrlar, mýzeıler arasynda, ádebı jáne tárjima salasynda, kınematografııada, halyq shyǵarmashylyǵynda, kitaphana isinde baılanysty keńeıtý qarastyrylǵan. О́tken jyldyń qyrkúıeginde Máskeýde taraptar Baǵdarlamany júzege asyrý merzimin 2017-2019 jyldarǵa deıin uzartýǵa sheshim qabyldady. Al ústimizdegi jyldyń aqpan aıynda Reseıdiń Mádenıet mınıstri Vladımır Medınskıı men QR-ń Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıuly Astanada atalǵan Baǵdarlamany júzege asyrý boıynsha birlesken is-qımyl josparyna qol qoıdy. Reseı Mádenıet mınıstriniń Qazaqstan astanasyna kelýi aıasynda elderimizdiń kınematograf salasyndaǵy qarym-qatynastaryn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan Reseı kınosynyń kúnderi ótti. Naýryz aıynda Qazaqstannyń Ulttyq mýzeıinde dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna 25 jyl tolýyna oraılastyrylǵan «Reseı jáne Qazaqstan: máńgilik dostyq strategııasy» atty aýqymdy kórme uıymdastyryldy. Sáýirdiń ortasyna deıin qazaqstandyqtar men Astana qonaqtary Reseı men Qazaqstannyń ulttyq muraǵattarynan alynǵan 300-ge jýyq qujatty qamtyǵan biregeı ekspozısııamen tanysa aldy.
Dástúrli zamanaýı ónerdiń úzdik úlgilerin dáriptep júrgen Reseı mádenıetiniń Qazaqstandaǵy ókilderiniń atqaryp júrgen isterin atap ótpeske bolmas. Qazaqstan astanasynda ótken 14-shi Máskeýlik Pasha festıvali aıasynda dırıjer Valerıı Gergıevtiń basqarýymen qoıylǵan Sankt-Peterbýrgtiń Marıındik teatry Sımfonııalyq orkestriniń konserti, sonymen qatar Sankt-Peterbýrgtegi V.Eıfman Akademııalyq balet teatrynyń gastroldik saparmen kelip, «Astana-Opera» teatrynyń sahnasynda alǵash ret «Evgenıı Onegın» baletin qoıýy – meniń esimde qalǵan sharalar.
Qazaqstandyqtar Sergeı Bezrýkovtyń kórkemdik jetekshiligimen kelgen Máskeý Gýbernııa teatrynyń, Reseı armııasy akademııalyq teatrynyń, Novosibir opera jáne balet teatrynyń, Iаkýtııa akademııalyq teatrynyń ártisterin jáne basqa da ujymdardy úlken qonaqjaılylyqpen qabyldady.
– EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi aıasynda qandaı sharalar ótkizý josparlanǵan?
– 2017 jyldyń jazynda Astanada Dúnıejúzilik EKSPO-2017 kórmesi ashylady. Kórmeniń aıasynda Reseı kúnderin, Máskeý kúnderin, Penza oblysynyń kúnderin, basqa da óńirlerdiń kúnderin ótkizbekpiz. Ermıtajdyń kórmesin, elimizdegi Sankt-Peterbýrgtiń Marıındik jáne Mıhaılovskıı teatrlarynyń gastroldik saparlaryn uıymdastyrý josparlanyp otyr. Astanaǵa A.P.Chehov atyndaǵy Máskeý Kórkemóner teatrynyń kelýi boıynsha kelissózder júrgizilýde. Sondaı-aq, jetkinshekter arasynda P.I.Chaıkovskıı atynda fortepıanodan, skrıpka men vıolonchelden konkýrs ótedi.
О́zińiz baıqaǵandaı, eki eldiń arasyndaǵy mádenı baılanystar óte berik ári jan-jaqty deýge bolady. Árıne, aldaǵy ýaqytta ony damyta berýimiz kerek. Mádenı almasýlardy belsendi túrde júrgizý kerek, konsert, festıvaldardy, ártisterdiń gastrolderin uıymdastyrýdy yntalandyrý, birlesken gýmanıtarlyq jobalardy damytý qajet, Reseı-Qazaqstan qatynastarynyń tarıhyna qatysty qujattardyń kóbirek jarııalaǵanymyz, eki yntymaqtas memlekettiń halyqtary arasyndaǵy qatynastar jaıly kórkem kórinisterdi túsirgenimiz jón. Dostyq pen ózara túsinistik dástúrlerin nyǵaıtý – Reseı-Qazaqstan qatynasynyń jarqyn bolashaǵynyń kepili.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
