Rasynda álemdik naryqta Qytaı ekonomıkasynyń basym tustary anyq baıqalǵan. Arzan jumys kúshiniń arqasynda Qytaı álemdik fabrıkaǵa aınaldy. Batys kompanııalary óndiristik shyǵyndy azaıtý maqsatynda ozyq tehnologııalarymen bólisip, kásiporyndaryn Qytaıǵa jarysa kóshirdi.
Sońǵy otyz jylda Qytaıdyń ekonomıkalyq ósimin jahandaný, ındýstrııalandyrý, arzan jumys kúshi sııaqty faktorlar qamtamasyz etip keldi. Alaıda, keıingi birneshe jylda ekonomıkalyq ósim baıaýlaý ústinde. Arzan jumys kúshine negizdelgen, sapa emes, sandy arttyrýǵa baǵyttalǵan ekonomıkalyq úlgi tyǵyryqqa tirelgendeı. Qazir Qytaı burynǵydaı eń arzan óndirýshi sanalmaıdy. Eýropa men AQSh-ta onyń ónimderine degen suranys tómendeı tústi. Al eldiń kóptegen kásiporyndarynda óndiristik qýattardyń artylýy anyq baıqalady.
Memlekettik kásiporyndar – Qytaı ekonomıkasyn tejeýshi
Kezinde memlekettik kásiporyndar Qytaı ulttyq ekonomıkasynyń basty tiregi boldy. Al búginde damýdyń negizgi tejegishine aınalyp otyr. Máselen, ótken jyly 102 memlekettik kásiporynnyń kirisi 180 mlrd AQSh dollary bolsa, 10 iri jeke kompanııanyń paıdasy 424 mlrd dollarǵa jetken. Iаǵnı, qazirgi tańda Qytaı ekonomıkasynyń negizgi qozǵaýshy kúshi – halyqtyń 80 paıyzyn jumyspen qamtyp otyrǵan jeke bıznes.
Qytaı bıligi strategııalyq mańyzyna bola memlekettik kásiporyndardy arzan nesıe berý arqyly qoldap keldi. Olardyń qarjylyq kórsetkishteri kóbinese eleýsiz qalyp jatty. Tıimdi basqarý, kadrlardyń beıildiligi jáne jalpy turaqtylyq máseleleri basty nazarda boldy. Memlekettik korporasııalardyń álsireýine sheteldik jobalardy ınvestısııalaý da áser etti. Olar kóbine ekonomıkalyq emes, saıası múddelerdi kózdep júzege asyrylǵan bolatyn. Sondaı-aq, memlekettik kásiporyndar bankrotqa ushyraý qaýpinen qoryqpaı, nátıjesi kúmándi kelisimder jasap otyrǵan. Bıliktiń olardy qutqarý úshin tıisti sharalar qabyldaıtynyna senimdi bolǵan.
Nátıjesinde memlekettik korporasııalardyń qaryzy 2016 jyly 1,3 trln dollardan asyp tústi.
Ekonomıkalyq reformalar táýekeldi qajet etedi
Naýryz aıynda Qytaı halyq bankiniń basshysy Chjoý Sıaochýan qaryz kórsetkishteriniń taıaý ýaqytta tómendeýi ekitalaı ekenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, úkimet qaryzdyń ósýin tejeý, kompanııalardy qaıta qurý, artyq óndiris qýatyn qysqartý, tıimsiz kásiporyndarǵa nesıe berýdi toqtatý sharalaryn jalǵastyrady. Al QHR Memlekettik keńesiniń premeri Lı Kesıan artyq óndiris qýattarynyń qysqarýyna baılanysty mıllıon adamnyń jumystan shyǵý qaýpi bar ekenin eskertti.
Bıliktiń paıymdaýynsha, áleýmettik turaqtylyqty saqtaý asa mańyzdy, alaıda, ekonomıkany damytýǵa baǵyttalǵan batyl qadamdar kezek kúttirmeıdi.
Qytaı úkimeti birinshi kezekte qurysh quıý men kómir ónerkásibindegi artyq óndiris qýattaryn qysqartýdy kózdeıdi. 2020 jylǵa qaraı osy eki saladaǵy qysqartylǵan óndiris qýaty sáıkesinshe 150 mln jáne 800 mln tonnaǵa jetýi tıis. Qytaıdyń Memlekettik keńesi jabylǵan óndiristerdegi adamdardy jumyspen qamtý úshin 14,5 mlrd dollar bólmek. Olarǵa merziminen buryn zeınetke shyǵý, biliktilik arttyrý baǵdarlamasynan ótý nemese jeke bıznesin ashý usynylady.
Tıimsiz óndiristerdi azaıtý maqsatynda bir sektorda jumys isteıtin memlekettik kásiporyndardy biriktirý uıǵaryldy. 2016 jyly osyndaı 10 joba iske asty. Solardyń ishindegi eń mańyzdysy – qurysh quıý óndirisiniń alpaýyttary Baosteel men Wuhan Iron and Steel Corporation-dy biriktirý boldy. Ol ekeýinen quralǵan China Baowu Steel Group korporasııasy az ýaqyt ishinde Lıýksembýrgtiń ArcelorMittal-ynan keıingi álemdegi eń iri metallýrgııa kompanııasyna aınaldy.
Shetelge ınvestısııa salýǵa shekteý qoıylady
Byltyr ıýan baǵamynyń 6,6 paıyzǵa tómendeýi Qytaı altyn-valıýta qorynyń 2014 jylǵy 4 trln-nan 2,98 trln dollarǵa qysqarýyna ákelip soqty. Qytaı bıligi kapıtaldyń syrtqa ketýine, ıýan baǵamyna qysym túsýine alańdap otyr. Bul máseleni sheshý úshin jergilikti kompanııalardyń shetelde ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýyna shekteý qoıylmaq.
Boljam boıynsha, úkimet shetelde 10 mlrd dollardan astam somaǵa ınvestısııa quıýǵa, memlekettik kompanııalarǵa mlrd dollardan astam qarajatqa jyljymaıtyn múlik satyp alýǵa tyıym salady.
Qoryta aıtqanda, Qytaı úkimetine reformalardy oıdaǵydaı iske asyrý úshin belgili bir táýekelderge barýǵa týra keledi. Árıne, birinshi kezekte ishki jáne syrtqy saıası turaqtylyqty saqtaý mańyzdy. Degenmen, tarıhqa kóz júgirtsek, qytaı ekonomıkasynyń úzdik kórsetkishterge qol jetkizýine eń aldymen ekonomıkalyq reformalardyń batyl júrgizilýi sebep bolǵanyn baıqaımyz.
Aıdar О́risbaev,
«Egemen Qazaqstan».
