Bul – qazaq topyraǵynyń ejelgi tarıhyndaǵy máni zor aıryqsha kezeń. B.z.b. 50 myńynshy jyldary Afrıkadan Ońtústik Azııa topyraǵyna aýǵan nostra tildi halyq, b.z.b. 15 myńjyldyqtarda úndieýropa jáne oral-altaı tildi bolyp jiktelip otyrǵandarynda, Topan tasqynyna kezigip, Eýrazııa jotalaryna aýýǵa májbúr boldy. Ońtústik Azııanyń oral-altaı halqynyń Eýrazııa jotasyna jyljyp, Oral men Altaı taýlarynyń aralyǵyn toltyrýy osy kezden bastaldy. Oral-altaılarmen qatar nostra tildilerdiń ekinshi qanaty úndieýropalyqtardyń jekelegen taıpalary da osy óńirden tabyldy. Qańly, jalaıyr men arǵyndar arasynda arǵy tekteri úndieýropalyqtarǵa jatatyn qaýymdar kezdesedi.
Jyǵylǵanǵa judyryq dep, topan qaryǵynan qashyp Eýrazııa jotasyna jyljyǵan jurttyń jolyn ekinshi topan tasqyny bógedi. Árıne, bul jergilikti mólsherdegi shaǵyn qaryq edi. 8-shi myńjyldyqtyń basynda Sibir aýmaǵy qaıtadan sýynyp, muzqursaýdyń belgileri biline bastady. Ob darııasynyń Muzdy muhıtqa quıatyn boqsaǵy bitelip, qatyp qaldy. Al Obqa Batys Sibirdiń barsha ózenderi toǵysady. Atap aıtqanda, Tavda, Tobyl, Esil, Ertis, Tom, Shúı, Bı, Qatýyn ózenderi. Boqsaǵynan baılanǵan mol sý Batys Sibir oıpatyna jaıyldy. Aqyry oǵan da syımaı, Tobyldyń bıik jarlaýytyn buzyp ótip, aınala tóńirekten 200 m tómen jatqan Torǵaı oıpatyna qulap, Úlkeıek, Qaraqum arqyly Aralǵa jetip, aqyry Uly Turan oıpatyn qaryqqa toltyrdy. Turan oıpaty ornynda ońtústik jaǵalaýy Pamır taýy silemderimen, soltústik jaǵalaýy Qarataýmen shektelgen Nıtas muhıty paıda boldy. Aıdyny asyp tógilgen Nıtas muhıty Mańǵystaý túbegin Úzboı arqyly buzyp ótip, Kaspıı teńizine tógildi, Kaspıı Manysh moınaǵy arqyly Qara teńizdi toltyrdy, Qara teńiz Balqan taýynyń qyltasyn Bospor, Dardanel arqyly Jerorta muhıtyna buzyp shyqty. Al shyǵys tarapta Nıtas muhıty Balqash, Ystyqkól, Esik, Alakól, Jaltyrkól, Zaısan oıpattaryn qaryq qylyp, Jońǵar qaqpasy arqyly Shyǵys Túrkistan ólkesine jóńkip, ony da kól-kólshikterge keneltip, Saryózen arqyly, Sary teńizge aǵyp ketti. Mine, b.z.b. 8-shi myńjyldyqtyń basynda qazaq topyraǵynda osyndaı zilzalaly oqıǵa oryn aldy.
Ol zilzalaly qaryqtyń izderi b.d.b. 335-340 jyldary Zulqarnaıyn Qosmúıiz saq taıpalaryn baǵyndyram dep qazaq dalasynda ersili-qarsyly shapqylap júrgende áli joǵalmaı saqtalyp turǵan-dy. Ol Turan dalasyndaǵy shetki bekinisi Atlah qalasyna Shý batyrdyń jolbasshylyǵymen mı balshyqqa batpaqtap azar jetkenin jazyp ketken (M.Qashqarı deregi).Sondaı-aq onyń teńiz syrty saqtaryna joryq jasaımyn dep, Amýdarııa jaǵalaýynda keme jasap, flot jasaqtaǵany da belgili. Nıtas muhıtynyń izderi Makedonskıı zamanynda áli de anyq saqtalǵanyna osy málimetter qosalqy derek mindetin atqarady.
Sonymen, Topan tasqynynan Eýrazııa jotasyna aýa kóshken jurt joldaryn ǵaıyptan paıda bolǵan Nıtas muhıty bógep, Pamır, Gımalaı taýlaryna kelip kidiristeýlerine týra keldi. Tek, b.z.b. 5-shy myńjyldyqta jol tappaı kidirip qalǵan kósh Nıtas muhıtynyń ara-arasynan ótkelder taýyp, kóshterin qaıta jalǵastyrady.Sóıtip, qazaq dalasynyń batysynda oral dıalektisinde, shyǵysynda altaı dıalektisinde sóıleıtin Sibir túrki tildi halyqtary paıda boldy. Osy oraıda orys arheologııasynyń qorytyndy pikirin eske sala ketýdiń artyqtyǵy joq: «Chto kasaetsıa do mýste Sredneı Azıı ı Kazahstana ı edınıchnyh mýsterskıh pesher Iýjnoı Sıbırı, stavshıh ızvestnymı za poslednıe gody, to pamıanıkı etıh terrıtorıı obnarýjıvaıýt otdelnye elementy shodstva s mýsterskımı pamıatnıkamı Peredneı Azıı, a takje Iýjnoı Azıı (Pakıstan ı Severo-Zapadnaıa Indııa). No v nastoıashee vremıa ýtverjdat ıh prınadlejnost k opredelennoı ıstorıko-kýltýrnoı oblastı toı ılı ınoı epohı bylo by prejdevremenno. Otmetım v etoı svıazı ı analogıı, kotorye predstavlıaet, ochevıdno, domýsterskıı galechnyı rannıı poleolıt Iýjnogo Kazahstana ranne paleolıtıcheskomý soaný ıýjnyh predgorıı Gımalaev» (Paleolıt SSSR. M., 1984. 349 s.).
Orys arheologııasynyń kúre tamyr oılary bizdiń joǵaryda baıan etken oqıǵalarymyzben birme-bir sáıkesedi. Ońtústik ólkeleri turǵyndarynyń Orta Azııa men Eýrazııa jotasyna jyljyǵany daýsyz. Aldyńǵy Azııa jurty – úndieýropalyqtar Orta Azııa topyraǵynan kóbirek kórinis tapsa, bir kezderi Pákistan, Batys Úndistan, Gımalaı taýlarynyń tústigin jaılaǵan taıpalar Eýrazııa jotasy – Qazaqstan topyraǵynan kelip shyqqan.
Olar ıesiz jatqan ıen dala bos jerlerge keldi eken dep oılap qalmańyzdar. Keńes ǵalymdary,solardyń qatarynda Orta Azııa jáne Qazaqstan arheologtary, myńdaǵan tonna jer qoparyp, júzdegen tom eńbekter jazyp, paleolıt dáýirinen (b.z.b. 2 mln jyl men 10 myńynshy jyldar aralyǵy) alǵashqy adam izderin tabý úshin aıanbaı jan salǵandaryn eskermeýge negiz joq. Sol tynbaı izdenis nátıjesinde Orta Azııa aýmaǵynan paleolıt dáýiriniń ashel (b.z.b. 700 – 120 myńjyldyq) kezeńine jatatyn Qarataý, Lahýtı, Krasnovodsk – uzyn sany 10, mýste (b.z.b. 150 – 35 myńjyldyqtar) dáýirine jatatyn Tesiktas, Hodjakent, Obırahmet, О́gzıkik – uzyna sany 80 alǵashqy adam turaqtarynyń oryndary tabyldy. Qazaqstan topyraǵy da paleolıt kezeńi jádigerlikterinen qur alaqan emes. Arheolog H.A.Alpysbaev Jambyl oblysy, Talas aýdanyna qarasty Bóriqazǵan, Táńirqazǵan turaqtarynan tabylǵan maltatas quraldardy ashel adamdary menshigine jatqyzady. Osy sypatty kóneniń kózderi Jezqazǵan qalasynan 150 shaqyrym Jamanaıbat, Jezdi aýdanynyń Obalysaı mekeni men Mańǵystaý túbeginen de ushyrasyp otyr. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Alǵabas aýdany Arystandy ózeni jaǵalaýyndaǵy kóne kúldikter de osy qatardyń juqanalary.
Osynyń bárin bir qatarǵa jınaqtaı kelgende kóneniń kózi, paleolıt dáýiriniń aıǵaqtary deýge jararlyq biraz dúnıeniń basy quralatyn sııaqty. Eýrazııa jotasy paleolıtin keń maǵynada shola qaraǵanda Batys Eýropa aımaǵynda alǵashqy adam izderi b.z.b. 950-890 myńjyldyqtarda, Shyǵys Eýropa topyraǵynda 800 myńjyldyq shamasynda, al Qazaqstan aýmaǵynda 700 myńjyldyqta kórinis tapqany baıqalady. Al endi osynaý antropogen dáýirine – adamzat balasynyń paıda bolý kezeńine berilgen qorytyndy pikir tómendegideı: «Qazaqstanda tabylǵan materıaldar Azııa men Afrıka jerlerinen tabylǵan eńbek quraldarymen birdeıligi jáne solarǵa uqsastyǵy, tómengi paleolıt mádenıetiniń damýynyń birligi týraly boljam aıtýǵa múmkindik beredi. Ol mádenıettegi ózgerister men damý bir jolmen júrgen» (Qazaqstan tarıhy.Ocherkter. Almaty, 1994. 9 b.). Budan Eýrazııa topyraǵynda jasaǵan ejelgi qaýymdar jergilikti jerdiń tól perzentteri emes, Afrıka, Azııa óńirlerinen aýyp kelgender degen qorytyndy shyǵady. Sirá, ol pikirde jan joq bolmas. Batys Eýropa, Shyǵys Eýropa, tipti Qazaqstannyń teristik aımaqtary berige deıin qalyń toń muzqursaýda jatty. Onda adamnyń janýarlar dúnıesinen bólinip shyǵýyna áser etkendeı qolaıly klımattyq jaǵdaı bolmaǵan da sııaqty. Demek, ońtústik jyly ólkelerde ósip-óngen adamdardyń Eýrazııa aımaǵyna jyljýy b.z.b. 1 mln jyldary bastalyp, olardyń emeski izderi b.z.b. 900 – 700 myńjyldyqtarda kózge shalynǵany aqylǵa qonady.
Qalaı degenmen de, b.z.b. 24 -18 myńjyldyqtar aralyǵynda Eýrazııa jotasynda úsh mádenı oshaq damý erekshelikterimen kózge tústi: О́zbekstandaǵy Samarqand mádenı oshaǵy, Dondaǵy Kostenko turaqtary, Ońtústik Sibir aımaqtaryndaǵy Ýst-Kan, Dvýglazka, Qumara, Angara, Malta, Býret, Sannyı Mys, Afontovo Gora, Kokarevo mádenıetteri. Orta Azııa men Eýrazııa jotasy jáne ońtústik, shyǵys Sibir mádenıet jurnaqtaryn salystyra zerttegen áıgili tarıhshylar Okladnıkov, Abramovtar olardyń birtekti mádenı jalǵastyǵyna kóz jetkizdi.
Mine, kele-tura osy jurttardyń aralasýynan Orta Azııa, Shyǵys, Ońtústik, Batys Sibir aımaǵy men Eýrazııa uzaq jotasynyń uzyna boıynda jańa sýperetnostar paıda boldy. Oral tildik aımaǵyndaǵylar – ýgro-fındik, altaı tildik aımaǵyndaǵylar – túrki, úndieýropa tildik aımaǵyndaǵylar parsy tili yqpalynda boldy. Orta Azııada arameı, sarmat, as, alan, Shyǵys Túrkistanda tohar, togon, Ońtústik Sibirde sýmer (shýmer), Ertis alqabynda samar, Esil-Nurada arqa (argı), Aral-Jaıyq arasynda qıma (qımaq, kemer), Mańǵystaý túbegeıli dah, Don boıynda tanaı (danaı), ýgor (ýgor, ogor, ogýz) sýperetnostary kózge tústi.
B.z.b. 5-shi myńjyldyqta Topan qaryǵyna jutylǵan ólkeler qurǵap, kúnkóris qamyna jaramdy qalypqa keldi. Sol jyldary ózgelerden buryn baıyrǵy otandaryna qaraı qozǵalǵan sýmerler (shýmerler) 4,5 jyldarynyń orta kezderindegi ońtústiktegi qos ózen Tıgr, Evfrat ózenderiniń tómengi saǵasyna jetip, kóshterin doǵaryp jaılana bastady. Osy topyraqta olar ónegeleri keıingi urpaqqa úlgi bolǵan órkenıettiń irgesin qalady. Uzaq jyldar Altaıdyń syrtyndaǵy Sýmer muztaýynan appaq sút tárizdenip aǵatyn Aqsý ózenin mekendep, túrki jurtyna tán ómir dástúrleri men tildik qorynyń birazyn boıyna sińirip, baıyrǵy topyraqtaryna qaıtyp oraldy. Olardyń tilderinde túrkilik elementter qaptap júr, alaıda olardyń o bastan-aq túrik tiliniń altaılyq tobyna jatqan-jatpaǵanyn, álde sibirlik saparlarynda tildik qoryna túrkilik elementterdi kóp qamtyǵan semıt tildi ekenderin dáp basyp aıtýǵa shama-sharqym jetpeı otyrǵanyn moıyndaýǵa májbúrmin. Alaıda, shýmerlerdiń qazaq topyraǵymen taǵdyrlas bolýlarynyń ózi-aq teńdesi joq úlken jańalyq. Olardyń Sýmer ólkesinen, Shyǵys Qazaqstannyń Aqsý ózeni bastaý alatyn Belýha (Sýmer taýy osy) alqabynan ketkeni anyq. Olardyń ońtústikke jyljyǵan kósh izderinen habar berip Túrikmenstanda Sýmer ózeni, Edil boıynda Qajytarhan men Saraı-Batý arasyndaǵy Sýmerken qalasynyń orny da jatyr. Mońǵoldarǵa 8 jyl boıy berilmegen bul qala keıin As bekinisi, ıakı azyq taıpasynyń kindik bekinisine aınaldy. Alaıda, as-azyqtardyń sýmerlerdiń jalǵasy bolýy kúmándi. Qalaı degenmen de, sýmerlerdiń negizgi toby Túrikmenstan arqyly ońtústik ólkelerge uzaǵanda, olardyń bólinip qalǵan bir toptary Edil-Jaıyqqa bettegen. Bálkim, hazar zamanynda kózge túsetin sývar ǵundary nemese sývashtar (shývashtar) osy sýmerlerdiń jurnaqtary bolýy ábden yqtımal.
Shýmerlerden keıin b.z.b. 2-shi myńjyldyqtardyń basynda ońtústikke samar taıpasy da aýdy. Olardyń negizgi toby Samarqand ólkesi arqyly ótip, Samarqand qalasynyń irgesin qalaǵan. Hafız Tánish «Sharaf-nama-ıı shahı» kitabynda : «Samarqan ejelden uly handar men áleýetti bıleýshilerdiń astana qalasy bolǵan. Bireýler onyń irgesin kótergen Kaı-Kavýs dese, ekinshileri Eskendir deıdi. Al onyń qabyrǵasyn qalaǵan Týbba áýletiniń syıly ámiri – Samar. Samarqan Samardyń turaǵy degen sóz» deıdi (Hafız-ı Tánish Býharı. Sharaf-nama-ıı shahı. Ch.2. M.,1989. 229 b.). Taıpanyń júrip ótken bel-belesterinde toponımıkalyq belgi retinde attary qalyp otyrǵan. Ertistiń Obqa quıar saǵasyndaǵy Samar aımaǵy, Shyǵys Qazaqstandaǵy Samar kóli, Edil-Jaıyq arasyndaǵy Samara oblysy, Samara qalasy, Orta Azııadaǵy Samarqand qalasy, Arabııadaǵy Evfrat ózeni boıyndaǵy Samar ólkesi, Samarııa qalasy, Palestınadaǵy Samar taýy, Samar qalasy. Al arab tarıhnamasy samarlyq týbba taıpasyn Iemendik arabtardyń árgi tegi sanaıdy. Olar ózderin kahtan rýynan shyqtyq dep, parshalaryn toba dep ataǵan. Al kahtan ataýy – kavkazdyq adyǵ túrkileriniń kah atalyǵy. Sondyqtan, musylman dinindegi «haq taǵala», «toba», «táýba» sózderi túriktik ataýlar bolýy ábden múmkin. Áý basta bádáýı taıpalary arasynda bolǵan samarlar keıin Palestınaǵa qonystanady. Olar Samar qalasynyń irgesin b.z.b. 925 jyly kótergen. «Kóne ósıet» jazbalarynyń málimetinshe: samarlar Assırııa memleketiniń bodany bolǵan, assırııalyqtar Izraıldi jeńip, jerlerinen yǵystyrǵanda olardyń jurtyn samarlar menshiktegen. Sóıtip, samarlardyń eleýli bir toby evreılermen aralasqan. Syrt jurtqa evreı sanalǵanmen, etnıkalyq óz oqshaýlyǵyn áli joǵaltpaı keledi. Semıt tilinde sóıleıdi. Bul qaýymnyń da bir bólegi ońtústikke aýǵan bastapqy toptan jyrylyp qalyp, Edil-Jaıyq bettegeni belgili. Samara oblysy, Samara qalasy sonyń aıǵaǵy. Olardyń Eýrazııadaǵy silemderi qazirgi marı halqy.
Topan tasqynynan keıingi kezeńde jergilikti jurttyń ońtústikten aýyp kelgen jurtpen aralasyp, sapyrylysý nátıjesinde paıda bolǵan jańa sýperetostyń biri – kımerler. Grek grammatıkasy áserimen osylaı kımer, kımar bolyp áliptelgen. Al olardyń shyn ataýy – qıma, qımaq. Olardyń bir bólegi b.z.b. 2 myńynshy jyldyqtyń basynda ońtústik ólkelerge uzap, evreı jylnamalarynda ımer, arab tarıhnamasynda hımııar dep álipteldi. Kımer-qımalardyń bul toby Iemen arabtarynyń qalyptasýynda sheshýshi ról atqardy.
B.z.b. 5-shi ǵasyr avtory «tarıh atasy» Gerodot bul qıma, qımaqtardy kımar dep jazyp, Qara teńizdiń shyǵys tarapy Azaý teńizi men Qoban ózenderi boıyn jaılaǵan kımerler týraly ájeptáýir málimet qaldyrdy. Olardyń qonystary Kımer oblysy, kımerlik Bospor qalasy, Kımer ótkelderi atalyp, b.z.b. VIII ǵasyrdyń aıaǵy ne VII ǵasyrdyń basynda shyǵystan aýyp kelgen skıfterdiń shabýylyna tap bolyp, Qap taýyn aınalyp Aldyńǵy Azııaǵa aýǵanyn egjeı-tegjeı jazyp qaldyrdy. Árıne, Gerodot aldyńǵy lekteri Arabııaǵa uzaǵan kımerlerdiń baıyrǵy otanynda otyryp qalǵan bir shaqtaýly tobynyń taǵdyryn qalamyna tıek etti. Alaıda, tarıhshy kımerler baıyrǵy otanyn tastap aýyp ketti degenmenen, túgeldeı aýmaǵanyna ómir shyndyǵy kóz jetkizdi. Jańasha jyl qaıyrýymyzdyń V –VII ǵasyrlarynda baıyrǵy kımerlerdiń sońǵy silemderi ýıtıgýr, onogor taıpalary Qoban ózeni boıynda Uly Bolgarııa handyǵynyń irgesin kóterdi. Olar keıin Hazar handyǵyna baǵynyshty jaǵdaıǵa kóship, Grekııa men Kıev Rýsi tarapyndaǵy shekara kúzeti mindetin atqardy. VIII ǵasyrda bir shańyraq astyna syıysa almaǵan aǵaıyndy Kýbrabat pen Asparýh ekige bólinip, Asparýh Balqan taýyndaǵy Valahııa aımaǵyna ketti de, Kýbrabat bolgarlary óz attarymen Volga atanǵan uly ózendi jaǵalap baryp, Bulǵar, Sývar qalalaryn salyp, Edildiń ortańǵy aǵysynda turaqtap qaldy. Olar tura-kele Qazan tatarlaryn qalyptady.
(Jalǵasy. Basy 77-nómirde)
Ánes SARAI,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
