Ol respýblıkalyq gazettiń menshikti tilshisi men túrli úsh jýrnaldyń bas redaktorlyǵynan – Ortalyq komsomol komıtetiniń hatshylyǵyna, eki bólek mınıstrlikti basqarýdan – Ortalyq partııa komıtetiniń bólim meńgerýshiligine, jýrnalıster Odaǵynyń tóraǵalyǵynan – Joǵarǵy Keńestiń depýtattyǵyna, qatardaǵy muǵalimnen – óner Akademııasynyń professorlyǵyna, naqty tájirıbeden – jalpy teorııalyq ǵylymı taldaýǵa deıingi joldy júrip ótti.
Kamal ekeýmizdiń týyp-ósken jerimiz – qazaqtyń baǵyna bitken, úsh júzdiń basyn bir tý astynda biriktirgen, qasıetti meken – Ulytaýdyń tósi. Balǵyn balalyq shaqtyń qyzyǵyn birinshi klastan bastap birge kórdik. Joǵary oqý oryndaryna da qatar túsip, árqashan bir-birimizden kóz jazbadyq. Kamaldyń ákesi aýyl muǵalimi bolǵan, repressııalyq qýdalaýǵa ushyrap, erte dúnıe saldy. Kamal ol kezde on birde, atasynyń asyraýynda qaldy. Mektep qabyrǵasynda júrip sum soǵystyń surapyl jyldarynyń aýyrtpalyǵy men odan sońǵy tar zamannyń qıynshylyqtaryn kórip óstik. Ol ýaqyt biz úshin rýhanı dúnıemizdiń qalyptasqan, mańyzdy kezeń bolatyn. El taǵdyryna baılanysty suraqtar Kamaldy erteden tolǵandyrdy, alǵashqy maqalalary mektepte júrip-aq aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq gazetterdiń betterinde jaryq kórdi. Keńes zamanynda shyqqan tegiń jaıly aıtýdyń jóni bola bermeıtin, ony zertteý múmkin bolmady, barlyq derek aýyzba-aýyz berilip otyratyn. Bolys bolǵan áıgili babasy Babyrdyń Iаssaýı kesenesiniń qasynda jerlengenin estip Kamal qýanyshqa bólengen bolatyn. Otan soǵysynyń jaýjúrek tilshisi, ataqty jazýshy Baýbek Bulqyshev kókesin árdaıym pir tutty. Bulqyshev esimimen atalǵan syılyqpen búginde jas daryndar marapattalady. Ekeýi jıi hat alysyp, habarlasyp turdy. Baýbektiń aıtqan keńes-sózderi men ósıetteri Kamaldyń eńbek jolyna bata bolyp, mádenıetimizdiń aqıyǵyna aınalýyna aparǵan bastaý boldy.
Kózqarastarynyń qalyptasýyna sebepshi bolǵandardyń biri – jubaıy Nádlániń aǵasy, Ánýarbek Shmanov, bilimdarlyǵy zor osy jannyń ıdeıalyq qaǵıdalary partııalyq ustanymdarǵa sáıkes kele bermeıtin. Kamaldyń bar ǵumyry belgi-bederli oqıǵalarǵa toly boldy, solardyń ortasynda júrip óreli, ásem shyǵarmashylyq ómirbaıany qalyptasty. О́miriniń ár kezeńinde kúrdeli de qıyn isterdi ıgerýine týra keldi, olar jańa shyǵarmashyl deńgeıge kóterilýge shaqyrdy. Basqarǵan túrli mekemeleri men ujymdarynda kileń shyǵarmashyl jandardyń basyn biriktirdi. Onyń basqarýynyń aınytpaı tanıtyn, ózine tán ereksheligi bar bolatyn. Qoǵamǵa qajettiligin udaıy asyryp, ýaqyt únine tabyspen jaýap qatyp, shyǵarmashyl qajyr-qaıratyn aıaýsyz jumsap, kezdesken qıynshylyqtardy jeńe bildi. Aryńa aqaý túsirmeı tabysty bolý – aýyr mindet. Ol árdaıym ózgeniń janyn aıalap, ózine degen senimge sáıkes turyp, qorshaǵan ortasyna meıirim syılady.
Búgin biz Kamaldyń beınesin este qalǵan estelikterden elestetip otyrmyz. Qazaq ýnıversıtetin úzdik dıplommen aıaqtap, qyzmetin «Lenınshil jastyń» (keıingi «Jas Alash») menshikti tilshisi retinde bastap, ózin tamasha pýblısıst retinde tanyta bildi. Bir ǵana «Qyz namysy» atty maqalasy Ortalyq komsomol komıetiniń arnaıy qaýly qabyldaýyna sebepshi bolyp, esimin elge tanytty. Alǵashqy ǵylymı-kópshilik «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń birinshi redaktorlyǵy kezinde uly Sátpaev pen Marǵulannyń eńbekterin jarııalap qoımaı, ózderin redaksııalyq keńestiń músheligine tartqan edi. Ortalyq komsomol komıtetindegi hatshylyq qyzmeti tusynda О́zbekáli Jánibekovtyń ózimen úzeńgiles-áriptes bolyp, osy tamasha jannyń sol kezeńdegi barlyq aıryqsha bastaýlaryna belsendi kómek kórsetken edi.
Kınostýdııa dırektorlyǵy, Memlekettik kıno orynbasarlyq qyzmetterinde «Qazaqfılmniń» shatyry astynda kórkemdik keńestiń músheleri retinde Sh. Aımanov, Á. Nurpeıisov, O. Súleımenov, Ǵ. Músirepov, Q. Muhamedjanov, Á. Marǵulan, Á. Álimjanov, Á. Tarazı, S. Muratbekovty shaqyryp, otandyq mádenıet aspanynda R. Baǵlanova, B. Tólegenova, E. Serkebaev, Á. Mámbetov, A. Áshimov sııaqty óner juldyzdaryn jarqyrata aldy. Qazaq kınosyn búkil Odaqtyń kórermenderine tanymal etken, klassıkalyq týyndylarǵa aınalǵan: «Transsibir ekspresi», «Taqııaly perishte», «Qyz Jibek», «Qıly kezeń», «Atamannyń aqyry», «Shoq pen Sher», «Nan dámi» fılmderiniń jaryqqa shyǵýyna yqpal etti. О́ziniń búkilodaqtyq kıno men teledıdar forýmdarynda sóılegen jalyndy sózderimen Qazaqstanǵa taǵylǵan «shetkeri meken» aıdaryn joıa aldy. 1975 jyly Almatyda onyń yntasymen keńestik jáne álemdik juldyzdardy jınaǵan Halyqaralyq kınofestıval ótkizildi. Ol árdaıym qalyptasqan jaǵdaıdyń qursaýynan shyǵatyn joldy taba bildi. Mysalǵa, Ǵabıden Músirepovtiń 1940 jyly jazylyp, umyt qalǵan «Qyz Jibek» ssenarııine jan bitirip, jospardan tys óndiriske engizip, qosymsha qarjylandyrýdy odaqtyq bıýdjet bólinisi kezinde iske asyrýy – ǵajap is. Onyń zor yntasymen keıinnen halyqaralyq syılyqqa ıe bolǵan «Shoq pen Sherdiń» ssenarııi «Qyrǵyzfılmnen» qaıtarylyp alyndy. Sháken Aımanovtyń qoıylymyndaǵy «Atamannyń aqyry» fılmin ekranǵa shyǵarýda orasan qıyndyqtardan ótti. «Qıly zaman» fılmin jaryqqa shyǵarýda qarjylyq shıelenisterdi sheshý jaýapkershiligin moınyna aldy. Úmit oty óship, qınalys basqan tusta da ulttyq anımasııalyq mýltıplıkasııalyq fılmge jol bere aldy. Osy bastaýdan soń 200-den artyq mýltfılm ekranǵa shyqqan edi. Pýblısıst-jazýshy bola turyp, jańa mamandyqtardy tez ıgerip, birtutas óner retinde kıno men teledıdarǵa teń túrde, tabysty basqarýshylyq etti.
Memlekettik teleradıodaǵy qyzmetine kelgen kezinde teledıdar salasy armanshyldyq kezeńdi basynan keshirýde bolatyn, oǵan isine sheksiz berilgen, jigermen alǵa bastaıtyn jetekshi qajet edi. Partııalyq-memlekettik tájirıbeden ótken, buryn memlekettik kınony basqarǵan, belgili jýrnalıst jańa oryndy bótensimeı, birden qyzý basqarý isine kiristi. Máskeý teledıdarynyń kóleńkesinde qalǵan Qazaq teledıdarynyń kóńilsiz habarlary Smaıylovtyń kelýimen jandanyp, kórermendi qyzyqtyratyn jańa, áserli keıipke kóshti. Ol Keńes Odaǵynyń birtutastyq ustanymdaryna saı Qazaqstannyń kóp ulttylyǵy ónerde beınelenýi tıis dep sanady. О́zi qurǵan «Aıtys», «Terme» sekildi ulttyq baǵdarlamalardyń sheńberinen asyp, túrli mádenıettiń ózara suhbatyn qurdy. Sońynan «Azııa daýsy» halyqaralyq festıvali men shat-shadyman «Tamasha» baǵdarlamasyna ulasqan «Medeý juldyzdary», «Almaty qonaqtardy qarsy alady» habarlarynyń ynta berýshisi men uıymdastyrýshysy boldy. Onyń kelýimen kóptegen derekti fılmder paıda bolyp, kórermen otandyq tarıh pen ómir jaǵdaıyna teledıdar arqyly zer saldy. Únemi ózi men ózgeniń boıyndaǵy jaqsylyqty ushtap, qarapaıym janǵa daryndylyq sezim syılaıtyn qasıeti bar edi.
Bir sózben aıtqanda, Kamal sol zamannyń kınosy, teledıdary men jýrnalıstıkasyndaǵy barlyq shyǵarmashyl úrdisterdiń uıytqysy, ynta berýshisi, uıymdastyrýshysy boldy. 1986-88 jyldary Kamal Smaıylov Ortalyq partııa komıtetinde mádenıet bóliminiń meńgerýshisi qyzmetin atqardy, bul kezeńde ózi qurylysyna qatysyp, jasampazdyǵyna qoǵam zııalysy, mádenıet qaıratkeri, HH ǵasyr aıaǵynyń shejireshi-jazýshy retinde úles qosqan Qazaqstan eli túbegeıli ózgeristerdiń aldynda turǵan bolatyn. Ol partııanyń qolyndaǵy soıyl soǵar bolmady, sol kezeńdegi barlyq naǵyz mádenıet qyzmetkerleri sııaqty belgili tártipti ustanǵanmen, ádemi sózdi jalaý etip, jeke maqsatty kózdeıtin pıǵyldan aýlaq boldy. О́zin partııanyń «adal qyzmetkeri» sanady, biraq «partııa» uǵymyna ol eldi, halyqty, onyń tarıhyn, san urpaq erlik kórsetip, shaıqastarda qorǵaǵan eldiń bolashaǵyn jatqyzdy. Kamal Smaıylov partııalyq – keńestik bıliktegi áriptesterimen bir mektepten ótkenine qaramastan, olarǵa uqsamaıtyn. Onyń kún sáýlesindeı shýaqty, qarsy kelgendi qarýsyz jaıratatyn jyly júzi, adamdardy túrli deńgeıge bólmeı, birdeı qarapaıym qabyldaýy máselelerdiń túıinin jeńil de tez sheshýine kómektesetin. Otyrǵan ortasyn ózine birden baýrap alyp, jyly shyraımen shúıirkelese ketetin minezinen eshýaqytta tanbaıtyn.
Qashanda qalyń qaýym ortasynda, kabınetiniń adam kirgen saıyn keńı túsetin qasıeti bar bolyp kórinetin. Ol otanshyldyq rýhqa toly kóptegen respýblıkalyq, belgili reseılik basylymdardyń rýhanı ortasynda ómir súrdi. Qorshaǵan ortasy da onyń tulǵasyna qyzyǵýshylyq tanytty. Olar árqaısynyń ózindik ereksheligi bar, mádenıettik, ıdeologııalyq jáne estetıkalyq ustanymdary jaǵynan birine-biri sáıkes kelmeıtin, keıde qaıshy kelip jatatyn túrli aǵym ókilderi bolatyn. Onyń ómirbaıanynan keńestik júıe zamanynyń ekinshi jartysynda tarıhta oryn alǵan tabystar aıqyn kórinedi, ol ózi de sol qurylystyń aıqyn ókili boldy. Keıingi oılary ózgeriske ushyraǵanymen, ótkenge topyraq shashatyndardyń qatarynda bolmady. Ýaqyt dóńgeleginiń aınalymy kúsheıip, jelisi zymyraı túsken saıyn, qundylyqtarymyz qubylyp, etıka, estetıka, mádenıet, adamı qarym-qatynastar legi ótkenniń qoınaýynda qalyp, kópshilik saıası baǵytyn op-ońaı ózgerte alǵanymen, ol óziniń «kóne kóz» ustanymdarynda qaldy.
Qyzmeti men ómirine tán bir baǵytqa jumyla kirisetin, keristen alshaq, jatyq qımyly basylymdary men kitaptarynan anyq baıqalady : «О́mirdi ózimen ólshesek», «HHI ǵasyrǵa saıahat», «Ǵasyr qyrqasynda», «Oıanǵan oılar», «Jıyrma jeti joldanbaǵan hat», «Elim saǵan aıtam, Elbasy sen de tyńda», «Jeti qyr, bir syr» jáne basqalary sonyń aıǵaǵy.
Onyń qalamynyń ushynan 230 máseleli ocherkter men maqalalar, 15 kitap shyqqanyn aıtý jetkilikti. Qoǵamnyń jolyqqan kúrdeli máseleleri jaıly alǵashqylardyń biri bolyp bilip, ortaǵa salǵan oıy zamandastarynyń kóńilinen shyǵyp jatatyn. Maqalalary men kitaptary arqyly oqyrmandy tarıhqa qatysty etip, qoǵamdaǵy mańyzdy úrdisterge tartyp, Qazaqstannyń jýyrdaǵy bolashaǵyna sapar shekkizip, tolǵanýyna sebepshi bolatyn. Mysalǵa, ıadrolyq polıgon, Baıqońyrdaǵy ǵarysh jáne Saryshaǵandaǵy zymyran aılaqtary jaıynda únemi asa alańdaýshylyqpen jazdy, qyryq jyldan artyq ıadrolyq jarylystan zardap shekken halyqqa laıyqty ótemaqy tólenip, Baıqońyrdyń elge bet burýy qajettigi jaıynda aıtty («Qıǵash kitap», 2000 j.).
Jańa ýaqyt lebi jańa esimderdi ala keledi. Biraq, tarıhtyń asaý tolqynyna Kamal Smaıylov sekildi tarlandardyń esimderi ǵana tótep beredi. Ol kópshilik úshin qaıtalanbas, shyńy bıik tulǵa retinde qala bermek. Onyń ózektiligine baǵa jetpes pýblısıstıkasyn B. Serdalınniń dıssertasııalyq taqyryp etip alýy – sonyń bir aıǵaǵy. Kamal Smaıylovtyń ózi de jýrnalıstigimen qosa kıno salasyndaǵy ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizip, osy salada elýden astam maqalalar jazdy.
О́tpeli kezeńniń qıyndyqtaryn jeńý jaıynda jazylǵan «1996 jylǵy táýelsizdik týraly oılar» basylymy haqynda Respýblıka Prezıdenti jyly pikir bildirdi. Bul onyń óz áreketin qoǵamnyń múddesine sáıkes ustap, joǵary jaýapkershilikpen qaraıtyndyǵynyń belgisin tanytqan edi. Kóp nársege kóńili kónshimese de, jańadan boıyn tartpaı, mádenıet pen qoǵamǵa batqan kúızelisti ótkinshi sanady. Mysaly, efırde zerdelik baǵdarlamalardyń azdyǵyna, bolsa da saıası habarlardan aspaıtyndyǵyna, oıyn-saýyq baǵdarlamalaryndaǵy terisqoılyqtyń basymdyǵyna, ázildiń ózi aýyr shyǵyp jatatynyna qynjylys tanytatyn.
Ol san alýan taqyryp pen baǵytqa qalam tartyp, bir soqpaqqa túspedi. Onyń erkindigi - túrli toptyń qarjylyq múddeleri men aqparattyq soǵystardan alshaq turýynda edi, keıbir jýrnalıster sekildi adamnyń abyroıyn tógýden alshaq bolatyn. Smaıylov ýaqytpen birge jasap, árdaıym jańa qyrynan tabylyp, óziniń ushqyr oılarynyń ushqynymen órnektep, taıǵa tańba basqandaı etip jazatyn maqala joldarymen tań qaldyratyn. Jazýshylyq ar-uıatyna núktedeı qylaý túsirmeı, talǵampaz oqyrmannyń kóńiline tórledi.
Jýrnalıstıka, kıno men teledıdardaǵy qyzmeti arqyly san alýan taǵdyrmen tanysyp, túrli minez-qulyqqa qanyqty. («Jeti qyr men bir syr», 2000j.). Adamnyń jan dúnıesiniń qurdymǵa quldyraýy men qyrandaı samǵaýynyń qupııasyn zerttedi. «Adamdy bilseń, Kamaldaı bil», – der edim. Aq júrek qatelesse de, jaqsy jaqqa bet alady. Atqarǵan san joǵary laýazymdy qyzmeti aıaqtalǵan kezde sońynan tas atqan jan bolmaıtyn. Basshylyq qyzmet baby jumyr bastan tez syrǵyp ótip, úkimet tartý etken túrli marapattarmen, alǵan ataqtarmen este qalady. Al adamdardyń aıtqan alǵysy men kórsetken yqylasynyń orny – árdaıym bólek.
Jaısań jan otbasylyq ómirinde de jaıdary bolatyn. Jubaıy Nádlá – Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtettiń qurmetti professory. Uly Sálim men qyzy Zaıra joǵary oqý oryndaryn úzdik bitirip, kásipkerlik iste tabysty eńbek etýde. Qatań taǵdyrdyń qasireti aınalyp ótpedi, dıplomattyq joldy tańdaǵan uly Nurlan ómirden mezgilsiz ozdy. Atasy retinde nemereleri Názıko, Nárıman men Ásııany sheksiz qamqorlyǵy men meıirimine bóledi, olar úshin atasynyń ataqtylyǵy mańyzdy emes edi, janyndaı jaqsy kóretin atalarynyń jumsaq alaqanynan artyq nárse bolmaıtyn. Jeke kólik pen saıajaı izdemeı, baryna qanaǵat etti. Barymen bazarly boldy, sahna tórin bermeıtin estrada ánshisi emes, zerdeli jazýshy-jýrnalıstiń jany árdaıym qarapaıymdylyqty qalady. Smaıylov Kamaldyń ómiri men isi – qurmetke qatar laıyqty, tabıǵat pen qoǵamnyń úndesken ǵajap qubylysy.
Tóregeldi ShARMANOV,
akademık
ALMATY
