«Makronnyń jeńisi – úmittiń jeńisi»
Batys baspasózindegi negizgi taqyryp – Fransııadaǵy prezıdent saılaýy. Eýropa lıderleri, lıberaldar, iri basylymdar Eýropanyń birligin jaqtaıtyn Emmanýel Makronnyń birinshi týrda jeńgenin qýana qabyldady. 7 mamyrdaǵy ekinshi týr sońǵy 60 jyl boıy Fransııany basqaryp kelgen negizi eki partııa – konservatorlar men sosıalısterdiń qatysýynsyz ótpek. Qashanda teńdik pen lıberalızmdi jaqtaıtyn brıtandyq The Guardian Makronnyń jeńisin úmittiń jeńisi dep baǵalady.«Fransııanyń aldynda aıqyn tańdaý tur. 7 mamyrdaǵy saılaý jaıdarylyq pen tózimsizdiktiń, ınternasıonalızm men ultshyldyqtyń, optımızm men óshpendiliktiń, keri ketý men reformanyń, úmit pen úreıdiń tartysy bolmaq» deıdi basylymnyń redaksııalyq maqalasy. Sonymen qatar ásireońshyldar lıderi Marın Le Penniń nátıjesine de tıisinshe mán berý kerektigin aıtady. «Ol daýystardyń tórtten birine jýyǵyn aldy. Ákesi 2002 jyly 16,9% alsa, Marın Le Pen 21,9%-ǵa jetkeli otyr. Ol ekinshi týrda jeńilse de, «Ulttyq maıdan» (Le Penniń partııasy) maýsymda ótetin parlament saılaýynda tarıhı jeńiske jetýi múmkin». Maqalada «Ulttyq maıdan» «tózimsizdik, óshpendilik jáne ultshyldyqtyń eń jaman túrin» nasıhattaýshy partııa retinde baǵalanady. «Aldaǵy eki aptada Fransııa taǵy bir jumylyp, Makron myrzany prezıdent saılaýy kerek. Endi eki-aq kandıdat qaldy. Fransýz saılaýshylary 2002 jyly «Ulttyq maıdannyń» kandıdatyn jeńgen bolatyn. Sol jeńisti qaıtalaý úshin 7 mamyrda kúsh biriktirýi qajet. Orta-ońshyl baǵyttaǵy kúshter qazirdiń ózinde Makron jaǵyna shyqty. Basqalar da, solshyldar da solaı etýi tıis» deıdi brıtandyq basylym.
Fransııadaǵy saılaýdan Reseı ne utty?
Reseılik basylymdarda da bas taqyryptyń biri – Fransııadaǵy saılaý. «Kommersanttyń» halyqaralyq saıasat jónindegi sarapshysy Maksım Iýsın saılaýǵa qazirden qorytyndy jasaı berýge bolatynyn aıtady. «Birinshiden, dástúrli saıası kúshter – solshyldar men orta-ońshyldar – kúırep qalmasa da, qıyn kezeńdi bastan keshirip otyr. Ázirge bılikte otyrǵan Sosıalıstik partııanyń kandıdaty Benýa Amon men «respýblıkashyl» Fransýa Fııon ekeýiniń jınaǵan daýysy 25%-dan sál asady. Salystyraıyq: aldyńǵy prezıdent saılaýynda sosıalıster men ońshyldar (Fransýa Olland pen Nıkola Sarkozı) ekeýiniń daýysy 56%-ǵa jýyqtaǵan bolatyn. Ekinshiden, fransýzdardyń dástúrli partııalardan sharshaýy júıeden tys nemese tipti júıege qarsy kandıdattardyń tanymaldyǵyn arttyrdy. Ásireońshyl Marın Le Pen men ásiresolshyl Jan-Lıýk Melanshon (Ýgo Chaves pen Fıdel Kastrony pir tutady) ekeýi 40% daýysqa ıe boldy. [...] Úshinshiden, alǵashqy týrdaǵy nátıjeniń paradoksy sol, jalpy somada 60%-dan asa daýys jınaǵan tórt kandıdattyń úsheýi Reseımen jaqyndasýdy, oǵan salynǵan sanksııalardy jumsartýdy nemese alyp tastaýdy usynady. Bylaı qaraǵanda bastary pispeıtin ásireońshyl Marın Le Pen, ásiresolshyl Jan-Lıýk Melanshon jáne dástúrli júıedegi ońshyl saıasatker, burynǵy premer Fransýa Fııon úsheýi osy núktede túıisti. Áıtse de, Máskeýdiń bul «moraldyq jeńisi» is júzinde nátıje bermeıdi deýge bolady. Ekinshi týrda Emmanýel Makron jeńiske jetetin sııaqty. Ol sanksııalarǵa qatysty «biryńǵaı eýropalyq kózqarasty» qoldaýǵa ýáde berdi, endeshe sanksııalardy jeńildetýdi usynýy ekitalaı» dep túıedi sarapshy.
Tramp Iranmen jasalǵan ıadrolyq kelisimdi saqtaı ma?
Amerıkalyq New York Times redaksııalyq maqalasyn prezıdent Tramptyń Iranǵa qatysty saıasatyna arnaıdy. Búgin AQSh-ta bılik aýysqaly beri alǵash ret Iranmen ıadrolyq kelisim jónindegi komıssııanyń otyrysy ótedi. «Basqa halyqaralyq máseleler sııaqty Tramp ákimshiliginiń Iran saıasaty da bir-birine úılespeıtin málimdemelerden turady. Munymen qatar Irandy qubyjyq etý, onyń qaýpin burmalaý úrdisi bar. Bul qajetsiz ári qaterli qaqtyǵysqa aparyp soǵýy múmkin. Iranmen 2015 jyly jasalǵan ıadrolyq kelisim jónindegi ákimshiliktiń árqıly, bir-birine qarsy málimdemelerin mysalǵa alaıyq. Obamanyń basty jetistigi sanalatyn bul kelisim boıynsha Tegeran ıadrolyq baǵdarlamasyn toqtatýy, esesine Irannan ekonomıkalyq sanksııalar alynýy tıis. Saılaý naýqany kezinde Tramp ol jóninde «budan ótken soraqy kelisim kórmeppin» degen jáne jeńiske jetken jaǵdaıda ony buzýǵa nemese qaıta qaraýǵa ýáde etken bolatyn. Alaıda, Memlekettik hatshy Reks Tıllersonnyń ótken aptada О́kilder palatasy tóraǵasy Pol Raıanǵa joldaǵan hatyna qaraǵanda, Tramp myrza ol kelisimdi saqtaýǵa nıetti sekildi. Hatta AQSh, Iran jáne álemdik bes derjava kelisken sharttardy Tegerannyń saqtap otyrǵany aıtylady. Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń ınspektorlary jaǵdaıdy oqıǵa ornynda ozyq tehnologııalardyń kómegimen tekserip jatyr. Agenttik te sońǵy esebinde osyndaı qorytyndy jasady» deıdi maqala avtory.
Qytaı saıahatshylarynyń álemdik ekonomıkaǵa áseri
Qytaıdyń «Sınhýa» agenttigi qytaı týrısteriniń álemdik ekonomıkany damytýǵa qosyp otyrǵan úlesi týraly saraptaıdy. Álemdik týrızm uıymy málimetteri boıynsha, qurlyqtaǵy Qytaı saıahatshylarynyń shet elderde jumsaıtyn jalpy shyǵyny 261 mlrd AQSh dollaryna jetti, bul amerıkan týrısteriniń shyǵynynan eki ese kóp» dep jazady agenttik. «Mamandardyń pikiri boıynsha, shetelge saıahattap shyǵatyn qytaılardyń kóbeıýi arqasynda kóptegen elderde jańa jumys oryndary ashylyp, damý úrdisi baıqaldy. Álemdik týrızm uıymynyń esebine sáıkes, qurlyqtaǵy Qytaıdan shetelderge saıahat jasaýshylar sany ótken jyly 6%-ǵa ósip, 135 mln-ǵa jetken. Al qytaı saıahatshylarynyń shetelderdegi shyǵyny ótken jylmen salystyrǵanda 12%-ǵa artqan» deıdi maqala avtory. Bul eki kórsetkish boıynsha Qytaı 2012 jyldan beri álemde kósh bastap keledi. 2017 jyly shetelge saparmen shyǵatyn qytaı týrısteriniń sany 140 mln-nan aspaq. Agenttikke suhbat bergen maman He Szıanmın týrızm ındýstrııasy ekonomıkada jáne adamdardy jumyspen qamtýda 8-oryn alatynyn aıtady. Sondyqtan qytaı saıahatshylarynyń shetelde jumsaıtyn shyǵyny kóbeıgen saıyn olar baratyn elderdiń ekonomıkasy jandanyp, jańa jumys oryndary kóptep ashylady. Osy sebepti keı elder Qytaı azamattaryna vıza rásimdeýdi jeńildetý, áýe reısterin kóbeıtý, týrısterge arnalǵan jaǵdaılardy jaqsartý sııaqty isterdi qolǵa alyp jatyr. Agenttiktiń habarlaýynsha, mundaı sharalardy Ulybrıtanııa, Belgııa, Fransııa, Marokko, Týnıs, Mysyr sııaqty elder jasap ta qoıǵan. «Sıtrıp» týrızm agenttigi jasaǵan saýalnama kórsetkendeı, Qytaı azamattary endi ýaqyt pen aqshanyń basym bóligin saıahatqa jumsaýdy qalaıdy. Jaýap bergenderdiń 98%-y bıyl saıahattaýdy josparlap otyr. Olardyń 72%-y 1-3, 19%-y 4-6 sapar jasamaq. Respondentterdiń 57%-y jyldyq tabysynyń onnan bir bóligin, 19%-y onnan eki bóligin saıahatqa jumsaǵysy keledi. Al naqty somaǵa kelsek, saýalnamaǵa qatysýshylardyń 72%-y saparǵa 10 myń ıýannan (shamamen 450 myń teńge) asa aqsha jumsamaq.
Erjan Ábdiraman, «Egemen Qazaqstan»
