Ýran óndirisiniń aqsaqaldary

Álemdik ýran óndirýshi kom­pa­nııa­larynyń kóshin bastaǵan «Qaz­ato­mónerkásip» UAK» AQ taǵy bir úl­ken oqıǵaǵa uıytqy boldy. 2017 jyl­dyń 21 sáýiri kúni Almatyda «Qazatomónerkásip» UAK» AQ já­ne «Q.I. Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti» AQ arasyndaǵy «Halyqaralyq atom ónerkásibi ǵylymı-oqytý ortalyǵyn» qurý tý­raly kelisimge qol qoıyldy.  

Eń mańyzdysy, 26 myń­nan astam qyzmetkeri bar «Qazatom­óner­kásip» kompanııa­sy­nyń Aqsa­qal­dar keńesi qurmetti professor­lar quramyndaǵy baıyrǵy ma­man­­dar arnaıy kýrstardan ótip, Ha­lyqaralyq ortalyqta dá­­ris berý isine tartylmaq. Osy­laı­sha, egemendiktiń eleń-alańy­n­da úzil­gen keshegi býyn men kele­shek­tiń kadrlary arasyndaǵy tájirıbe al­­ma­sýdyń altyn kópiri qaıta jal­ǵa­sady.

– Elimizdiń atom óndirisi salasy úshin halyqaralyq bilim berý orta­lyǵynyń ashylýy aıryqsha ma­ńyzdy oqıǵa.  Qazaqstan bú­gin­­gi tańda ýran qory boıynsha Avstralııadan keıingi ekinshi oryn ala­dy. Al ýran óndirisinde dú­nıe júzi boıynsha birinshi orynda. Búkil álem boıynsha alynatyn ýrannyń 40 paıyzǵa jýyǵy Qazaqstanǵa tıesili. Qazaqstan osy salanyń kóshbasshysy bol­ǵan­dyqtan, bizdiń osy jyldar­da ýran óndirý, eksporttaýdaǵy jı­n­aǵan tájirıbemiz, kadrlarymyz ben tehnologııalarymyzdy bas­qa elder moıyndaǵan. Jáne Qaz­atom­ónerkásiptiń Qytaı, Ja­po­nııa, Fransııa sııaqty bir­qa­tar el­der­­diń mamandarymen bir­lesken ká­siporyndary bar. Shet­eldik árip­testerimiz ár kez qyz­­metimizge qyzy­ǵýshylyq ta­ny­­tady. Qazir jańa tehnolo­gııa­lardy jasap jatyrmyz. So­nyń ishindegi mobıldi qaıta óń­deý kesheni kóptegen elderdiń qy­zy­­ǵý­shy­lyǵyn týǵyzyp otyr. Qazirdiń ózinde mobıldi keshendi satyp alýǵa usynys bildirgen elder bar. Bul keshen tabıǵı ýran óndirisi úshin ǵana emes, ǵylym úshin de óte mańyzdy, – dedi ulttyq atom kom­panııasynyń О́ndiris jáne IаOS jónindegi bas dırektory Baýyrjan Ybyraev.

– Onyń ústine, Memleket bas­shy­­sy sıfrly tehnologııalardy qol­danýdy, ken óndirisi keshenin damytýdy jáne bilim berý júıesin ózgertýdi qamtıtyn ekonomıkany tehnologııalyq jańǵyrtý men adamı kapıtaldy jaqsartýdyń ma­ńyz­dy­lyǵyn atap, naqty tapsyrma júk­tep otyr. Sonan soń, árıne, Qazatomónerkásiptiń jetekshilik ornyn saqtap qalý úshin birinshi ke­zekte básekege qabiletti kadr­lar qajet. Sondyqtan, ustazdar qura­my­na baı tájirıbe men baǵaly bi­lim­ge atom salasynyń ardagerleri de enip otyr. Aqsaqaldar keńesi Qaz­atomónerkásiptiń biregeı tá­ji­rıbesiniń sabaqtastyq mektebine aı­nalady, – dedi Baýyrjan Ybyraev.

– Búgin qol qoıylǵan keli­sim­shart pen halyqaralyq bilim berý orta­lyǵynyń ashylýy ekijaqty ke­lis­sózderdiń nátıjesinde, «Qaz­atom­ónerkásip» AQ basqarma tó­r-

a­ǵasy Asqar Jumaǵalıevtiń usy­nysymen júzege asty. «Qaz­atom­ónerkásip» UAK» AQ pen Qazaq ult­tyq tehnologııalyq zertteý ınstıtýty birigip biraz jumys atqardy. Ortalyq bilim berýmen qatar, ǵylymı-zertteýlerdi qosa júrgizetin bolady. Bul óz kezeginde atom salasyndaǵy izde­nisterge serpin beredi. Bir ja­ǵy­nan ortalyqtyń jumysyna «Qaz­atom­ónerkásip» kompanııasynda uzaq jyl­dar boıy jumys istegen óte tá­jirıbeli, baıyrǵy mamandardy shaqyryp otyrmyz. Olar jas kadr­larǵa óz bilgenderin úıretedi. Budan da basqa, ortalyqta óndiristi avtomattandyrý salasyndaǵy bi­limdi jetildirýdiń arnaıy baǵ­darlamasy jasaldy. Oǵan qo­sa munda aǵylshyn tiliniń de deń­geıin kóterýge bolady. Sol sı­ıaq­­ty, aldaǵy ýaqytta ortalyq bir­tindep basqa memleketterdiń atom ónerkásibi salalarymen tehno­logııalar, tájirıbe men bilim almasýǵa kóshedi, – dedi Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti rektory Iskander Beısembetov.

Iskander Beısembetov «Ha­lyq­­aralyq atom ónerkásibi ǵy­lymı-oqytý ortalyǵy – joǵary bi­likti mamandar daıyndaýdyń bi­regeı alańy ekeni aıta kele, «Ǵy­lym men óndiristegi kásipqoı kadr­lardyń birlesken is-qımyly atom salasynyń odan ári damýyna sınergetıkalyq serpin beredi», dedi.

Rektordyń aıtýynsha, mamandar daıyndaýdaǵy irikteý óte qatań bolady.  Halyqaralyq ortalyqta ýran óndirisi salasyndaǵy negizgi geo­logııa, ken isi, metallýrgııa, teh­­nologııalyq mashınalar men qu­ral-jabdyqtar,  avtomattandyrý men basqarý, elektro energetı­ka­sy mamandyqtary boıynsha kadr­lar daıyndaıdy. Atalǵan ba­ǵyt­tar boıynsha bastapqyda 10-20 shaq­ty mamannan oqytylyp, sodan keı­in jyl saıyn olardyń sany kó­beıtile bermek.  

Endigi jerde halyqaralyq ortalyqtyń mindetine – Qazaqstan­nyń atom salasy úshin joǵary bilikti mamandar daıarlaý, sonyń ishin­de sheteldik stýdentterdi oqy­­tý da kiredi. Oqý orny Qaz­atom­ónerkásipke qajetti baǵyttar boıynsha ádister men tehnologııa-

lardy jetildirýmen, sondaı-aq, atom ǵylymy men óndirisiniń ma­ńyzdy máseleleri jónindegi ǵy­lymı-zertteý jáne tájirıbelik-kon­strýktorlyq jumystarmen shu­ǵyldanady.

Kelisimniń sharttaryna sáı­kes, QazUTZÝ magıstranttary Qaz­atom­ónerkásip bólimshelerinde tájirıbeden óte alady. Sonymen qa­tar, kompanııa ýnıversıtet stý­dentteri men qyzmetkerleriniń ǵy­lymı-zertteýleri, kýrstyq jáne dıp­lomdyq jobalarynyń úzdik ná­tıjelerin óndiriske engizýine yq­pal etetin bolady.

Ortalyqtyń oqý baǵdarlamasy geologııa jáne ýran ken oryndaryn barlaý, sırek jáne sırek jer metaldar metallýrgııasy, óndiristik pro­sesterdi avtomattandyrý sııaq­t­y negizgi pánderdi qamtıdy. So­ny­men qatar, pánderdiń biraz bóligi aǵyl­shyn tilinde oqytylmaq. Ha­lyqaralyq mártebesine saı, mun­da basqa elderden de stýdent­ter qa­byldaý kózdelgen. Qazirdiń ózin­de qyzyǵýshylyq tanytyp otyr­ǵan­dar barshylyq. Sol sııaqty, ha­­­lyqaralyq ortalyqtyń atom óner­kásibi damyǵan elderdiń ýnı­vers­ıtetterimen baılanysta bolýy qarastyrylǵan.

Sonymen, «Halyqaralyq atom ónerkásibi ǵylymı-oqytý orta­ly­ǵyn» qurý týraly ekijaqty ke­­li­simge qol qoıylǵannan keıin, qur­metti professorlar qu­ra­myn­daǵy eńbek sińirgen qyz­met­kerler men ardagerler marapattaldy. Eren eńbegi jáne otandyq atom óner­kásibin damytýǵa qosqan úlesi úshin alǵys hattar men estelik syı­lyqtar tapsyryldy.

Eń bastysy, Aqsaqaldar keńesi quramyndaǵy baıyrǵy kadrlardyń ózi arnaıy semınar, sabaqtar ar­qyly kásipqoı turǵyda dáris berýg­e úıretiledi.

– Búgin biz erekshe oqıǵaǵa kýá bolyp otyrmyz. Bul kúnniń baǵa­syn 10 shaqty jyldardan keı­in bile bastaıtyn bolamyz. Qazaq­stan­­nyń atom óndirisi osy ýa­qyt­-

qa deıin qandaı tájirıbe men teh­nologııalarǵa qol jetkizdi? En­digi mindet sony saqtap, sa­pa­lan­dyryp, keıingi býynǵa qal­dy­rý­ymyz kerek. Kezinde biz de bárin nólden bastadyq. Geol­o-

g­ııa­lyq barlaý men óndiriske bir­tindep qol jetkizdik. Bilimimizdi baıyttyq. 20 shaqty jyldyń ishin­de tamasha baza jasaqtadyq. Alaı­da 90-jyldary úlken úzilis bol­dy. Jaqsy kadrlarymyzdyń kó­bin joǵaltyp aldyq. Bilim men tájirıbe degen eki túrli nárse. Teo­rııada bilip turýyń múmkin, bi­raq ol óndiriste qalaı naqty iske asy­rylady. Mańyzdysy sol. Osy otyr­ǵan aqsaqaldardyń ishinde bú­kil ómirin ýran óndirisine arnap, ábden tájirıbe jınaqtap, talaı ǵylymı maqalalar men zertteý jumystaryn jazǵan adamdar bar. Osy Aqsaqaldar keńesinen talantty oqytýshylar tabylýy ábden múmkin, − dedi Anatolıı Begýn.

Aınash ESALI,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY