Halqymyzǵa áli de keń tanylmaı kele jatqan kúıshiniń biri – kezinde «Syr súleıi» atanǵan kúıshi-kompozıtor Álshekeı Bektibaıuly. Ol 1847 jyly búgingi Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan aýdanynda dúnıege kelgen. 12 jasynan bastap el ishinde dombyrashy bala atanǵan ol óse kele Syr óńirine esimi áıgili kúıshi bolady.
Álshekeıdiń taǵdyry óte kúrdeli. Kúıshiniń kemeline kelgen shaǵynda Qazan tóńkerisi bolady. Baıdyń urpaǵy degen jeleýmen otbasy, týystary qýdalaýǵa ushyraıdy. Osy qýǵyn-súrginniń lańy ómir boıy sońyna deıin qyr sońynan qalmaıdy.
Týǵan jerinen jyraqta bas saýǵalap júrgeni Álshekeıdiń janyna qatty batady. Árbir kúıiniń ishinde kókirekti qars aıyratyn muń men sher jatyr. Sondaı kúıiniń biri «Tolqyn» dep atalady. Muny kúıshi Syrdarııa ózenimen, týǵan jerimen qoshtasqanda shyǵarǵan eken.
Kezinde Álshekeıdiń árbir kúıiniń shyǵý tarıhyn óleńmen órnektegen halyq aqyny Manap Kókenov:
«Turǵanda sulý Syrdyń jaǵasynda,
Namazdyger, namazsham arasynda.
Samal jel, saf aýasy, sý syldyry,
О́nerge shabyt berer nanasyń ba?
Tolqyn oınap túskende sabasyna,
Erekshe áser almaı qalasyń ba?
О́mir de Syr tolqyny sekildi-aý dep,
«Tolqyn» kúıin shertipti baba sonda»,- dep kúıshiniń ishki jan tebirenisin ashyp bergen eken.
Urpaqtary men zertteýshilerdiń aıtýynsha, Álshekeı alǵashqyda tirshilik qamy úshin О́zbekstannyń Jyzaq, Samarqan jaǵynda kire tartyp kúneltedi. Biraq «baı-qulaqtyń tuqymy» degen qaýeset bul jerde de túrtkilep, tynyshtyq bermeıdi. Sodan izin sýytý úshin taǵy da jylystaı kóship, Aýǵanstan jerine asyp ketýdi nıet etedi. Jolaı Badynyń jeline urynyp, Jumabek pen Áleýhan degen balalary qaıtys bolady. Munan ári Tájikstannyń Shárbát aýdanyna qarasty Iаýan (Jaýan) qystaǵyna kelip turaqtaıdy. Bul jerge jetkende jol azabyna shydamaı Áleýhan men Musadan týǵan eki nemeresi qatar shetineıdi. Álshekeı jaqsy kóretin qos nemeresin qımaı, sol Iаýan qystaǵyna turaqtap qalady. Bul kezde onyń jasy seksennen asyp, úıde otyryp qalǵan shaǵy eken. Eresekter túz jumysymen júrgende, Álshekeı úıde otyryp Danabek (Dánebek) bastaǵan nemerelerine qońyr dombyrasymen kúı úıretedi. Sony kóńilge medet etedi. Kúnderdiń kúninde urpaǵy elge oralar kún týsa, ómir jolynyń shejiresindeı kókiregin jaryp shyqqan kúıleri týǵan jerdiń tósinde shalqı estiler dep úmittenedi. Sol úmitti serik etken Álshekeı kókiregine sher baılanyp, kóńiline saǵynysh uıalaǵan qalpynda 1932 jyly fánı jalǵanmen qosh aıtysady. Kúıshiniń súıegi Iаýan qystaǵynyń shetindegi qorymǵa, qos nemeresiniń janyna jerlenedi. Al kúıshiniń urpaqtary 60-jyldardyń sońynda ǵana atajurtyna oralady. Sodan keıin baryp Álshekeı týraly, onyń kúıleri jaıly el ishinde jıi aıtyla bastaıdy.
Árıne, Álshekeı týraly maǵlumattar Ahmet Jubanov syndy suńǵyla mamandardyń qolyna der kezinde tımegeni ókinishti-aq. Kúıshini zerttep júrgen óner ıesi Erkin Nurymbetov: «О́z ǵumyrynda júzden astam kúı shyǵarǵan daryndy halyq kompozıtory Álshekeıdiń shyǵarmashylyǵyn zertteý nege zamanynda qolǵa alynbaǵan? Bizdiń oıymyzsha, onyń birneshe sebepteri bar», – deı kelip, Álshekeıdiń qýǵyn-súrginge ushyraýy, kúıleriniń sol kezde qazaq jerine jetpeýi, atajurtynan alysta bolǵandyǵy onyń der kezinde nazarǵa alynbaı qalýyna basty yqpal etken jaıttar dep atap ótedi.
Qazaqtyń kúıshilerin jan-jaqty zerttep, kólemdi jınaq shyǵarǵan ǵalymnyń biri áıgili jazýshy Aqseleý Seıdimbekov ekeni anyq. Ol Álshekeı Bektibaıulynyń da murasyna tereń zer salǵan. Aqseleý Seıdimbekovtiń: «Álshekeı – kúıshi-kompozıtor retinde Syr boıyndaǵy mýzykalyq mekteptiń kóshbasynda turǵan kórnekti tulǵa. Qazaqtyń án ónerinde Syr boıynyń jyrshy-jyraýlyq dástúri qandaı dara bolsa, kúıshilik ónerde de Álshekeıdiń qoltańbasy sondaı dara»,- dep joǵary baǵa bergeni teginnen-tegin emes.
Búgingi tańda Álshekeı kúıshiniń muralary orkestrge arnalyp, notaǵa túsirilýde. Belgili mýzyka mamandary J.Temirǵalıev, Q.Saıjanov, T.Toǵjanov, E.Nurymbetov, S.Sadyqov, M.Ámze, B.Kóbenǵalıev, N.Bekenov Álshekeı kúıleriniń bitim-bolmysyn, qurylymdyq, áýezdik erekshelikterin ashýda, orkestr quramyndaǵy ár aspap pen aspaptar tobynyń ózderine ǵana tán dybys boıaýy men úndestigin sheber paıdalanyp qoldana bilgen.
О́zim kúıshiniń «Sybyzǵy» jáne «Otarba» kúılerin orkestrge túsirdim.
Endi «Sybyzǵy» kúıiniń shyǵý tarıhyna toqtala keteıin. Kúıshiniń urpaǵy Ońǵarbaı Dánebekovtiń aıtýy boıynsha, Álshekeı bala kezinde naǵashysy Rústemnen sybyzǵy tartýdy úırenip, keıin dombyraǵa aýysqan. Kele-kele sol bala kúnindegi sybyzǵynyń daýysyn dombyraǵa salyp, óziniń «Sybyzǵy» kúıin shyǵarǵan eken. Bul kúı Álshekeıden balasy Dánebek arqyly nemeresi Jıdebaıǵa mura bolyp, odan belgili mýzyka zertteýshisi Erkin Nurymbetov jazyp alǵan.
Bul kúıde sybyzǵynyń dybysy dombyramen jetkizilgen. Kúıshiniń sheberligine tań qalǵandaısyń. Kúıdiń bizge jetken nusqasynyń yrǵaǵy shapshańdaý boldy. «Osylaı bolýy múmkin be?» degen oıǵa qaldyq. Sodan keıin ol kisiniń basqa birneshe kúıin tyńdap kórdik te, «negizi bylaı bolýy tıis-aý» dep kúıdiń yrǵaǵyn sál baıaýlatqanymyzda, Syr boıyna tán mýzykanyń daýysy shyǵa keldi. Jáne bul kúı fılosofııalyq sıpat alyp, Álshekeı shyǵarmashylyǵy taǵy bir qyrynan kórindi. Árıne, qazirgi qazaq orkestrlerinde sybyzǵy joqtyń qasy, biraq kez-kelgen qazaq orkestrinde fleıta bar. Kúıdegi sybyzǵynyń daýysyn fleıtaǵa laıyqtadyq.
Al Álshekeı «Otarba» kúıin tartqanda poıyzdyń (otarba - parovozdyń) daýysyn aınytpaı salǵan eken deıdi bizge jetken ańyz. «1902 jyly Orynbor-Tashkent temirjolyna qarasty Tómenaryq vokzalynyń ashylý rásimine kelgen patsha ulyǵy Álshekeıdiń sán-saltanatyna, tartqan kúıine rıza bolyp, janyndaǵy sýretshisine onyń portretin salǵyzyp, sol vokzalǵa ilgizgen»,- deıdi tarıhshy Haziret Mahanuly.
Birinshisi – ańyz, ekinshisi – tarıhı shyndyq. Árıne, tarıhqa talasymyz joq. Bul shyǵarmasynan kúıshiniń sol kezdegi áleýmettik máselelerden shette qalmaı, belsene aralasqanyn kóremiz.
Bıyl Á.Bektibaıulynyń 170 jyldyǵyna oraı biraz ister atqarylýda. Bul isti tyndyrýda kúıshiniń urpaqtary men elimizdegi tanymal kúıshilerdiń jáne onyń murasyn zertteýshi ǵalymdardyń qosyp jatqan úlesi óte zor. Sondaı ıgilikti sharanyń biri «Tolqyn» atty kitaptyń jaryqqa shyǵýy der edim. Atalǵan jınaqta Álshekeı Bektibaıulynyń 12 kúıi orkestrge óńdelip, alǵash ret jarııalanyp otyr. Sonymen qatar Álshekeıge arnalǵan 2 kúı men jeke dombyranyń daýystary berilgen.
Elimizge tanymal dırıjerler men óner maıtalmandarynyń kúılerdi arnaıy árleýindegi bul partıtýralar jınaǵy mýzykalyq oqý oryndarynyń oqýshylary men stýdentterine, kásibı dırıjerler men orkestr jetekshilerine kómekshi oqýlyq quraly retinde usynylady. Jınaqqa Á.Ábdiqalyqov, T.Dúısebekov, J.Dánebekov, A.Jamanqulov, Z.Musabaev, Q.Tasbergenov syndy kúıshilerdiń oryndaýyndaǵy jáne belgili kúıshi, kompozıtor, dırıjer E.Nurymbetov notaǵa túsirgen Álshekeı kúıleriniń birnesheýi ǵana orkestrdiń oryndaýyna laıyqtalyp engizilip otyr.
Bir áttegen-aıy, Álshekeı kesh zertteldi. Orkestrge túsirilgen kúıleri ústimizdegi jyldyń 1 naýryzynda Mańǵystaý oblystyq Abyl Taraquly atyndaǵy qazaq orkestriniń oryndaýynda kórermen nazaryna usynyldy. Degenmen, kúıshiniń shyǵarmashylyǵy mýzyka mamandary tarapynan áli de zertteýdi qajet etedi.
Qoryta aıtqanda, orkestrlerdiń repertýary endi Álshekeı babamyzdyń týyndylarymen tolyǵa túsetini sózsiz. Bul iske Astana qalasy Memlekettik akademııalyq fılarmonııasynyń Qazaq orkestri de óz úlesin qosýda. Osy oraıda, kúıshiniń 170 jyldyǵyna baılanysty arnaıy konserttik baǵdarlamany kórermen nazaryna usynǵaly otyr. Endigi jerde týǵan elinde qanat jaıyp, ekinshi tynysy ashylǵan Álshekeı kúıleriniń halyqqa keńinen tarala beretinine kámil senemiz.
Aıtqalı JAIYMOV,
Astana qalasy Memlekettik akademııalyq fılarmonııasy Qazaq orkestriniń kórkemdik jetekshisi jáne bas dırıjeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor
