Jahandyq óner jaýharlary – elordada

Alǵashqylardyń biri bolyp Astanaǵa Qytaı ımperatorynyń ter­rakota áskeriniń jaýyn­ger­leri at basyn tiremek. Qazaqstan Res­pýblıkasynyń  Ulttyq mu­ra­jaıynyń jádigerler zalyn­da 9 maýsymnan bastap 10 qyr­kúı­ekke deıin Sın Shıhýan­dı ımperatorynyń terrakota ás­keri murajaıynyń kórmesi ótki­zi­le­tin bolady. Bul kórmeniń maq­saty – elorda turǵyndary men qonaqtaryn EKSPO-2017 kór­mesiniń aıasynda 1987 jyly IýNESKO-nyń Búkilálemdik mu­ra­sy tizimine engizilgen bizdiń za­manymyzǵa deıingi 2009-2010 jyldary jasalǵan Sın áýleti­niń óner týyndylarymen tanys­tyrý. «Sıan sarbazdary» dep te aıtylatyn bul kóne dáýir she­ber­leriniń qolynan shyqqan óner týyndylarynyń álem ke­re­­metteriniń biri ekendiginde daý joq.

1974 jyly QHR-dyń Sıan qalasynyń mańaıynan Iаn Djı Van atty qarapaıym sharýa jer qazyp júrip osy jaýyn­ger­ler mú­sinine tap bolady. Ol de­reý arheologtarǵa habarlaı­dy. Arheologtar jer astynan ká­dim­gi tiri adamdaı saz bal­shyq­-

t­an kúıdirip jasalǵan myń­da­ǵan ásker músinin kórip tań-ta­ma­sha bolady. Jer astynda ká­­dimgi kishigirim armııa tur.  Ar­­naıy qazylǵan transheıalar­dan 8 myńdaı sarbaz, 520 áb­zeldi at, 150 kádimgi áskerı jyl­qy jegilgen 130 kúıme ta­bylǵan. Eń keremeti sol, segiz myń soldattyń árqaısysynyń mú­sini biregeı óner týyndysy bolyp tabylady. Segiz myń­daı sarbazdyń birde-bi­reý­iniń bet álpeti, dene turqy ekin­shi­sine uqsamaıdy. Sebebi, ár jaý­yngerdiń turpaty, syrt keı­pi naqty ómirdegi adamdardan kóshi­ril­gen. Jaýyngerler, ofıserler, generaldar, sheneýnikter, ak­robat­tar, mýzykanttar (o dú­nıede de kóńil kóterý qa­jet dep oılasa kerek) kıim kıisi­men de, túr álpetimen de erek­she­lenedi. Antropologııalyq sı­pat­taryna, bas kıimderine, shash qoıystaryna qarap, sar­baz­dardyń qaısysy qaı ulttyń óki­li ekenin (handar, mońǵol­dar, uı­ǵyrlar, tıbettikter jáne bas­­qalar) de ajyratýǵa bola­dy. Iá, tórtkúl dúnıeni tań­dan­dyrǵan «Sıan sarbazdary» − (Sıan – álemdegi eń ejel­gi tórt astananyń biri)  osy ýaqytqa deıingi tabylǵan álem­­degi keremetterdiń biregeıi eken­­digi sózsiz. Adam qolymen ja­sa­lǵan osy keremetti endi el­ordalyqtar men kórme qonaq­ta­ry erkin tamashalaıtyn bola­dy. «Sıan sarbazdary» atty óner týyndylarynyń 50-ge jý­yq jádigerleri  Ulttyq  mura­jaı­dyń tórinen oryn alatyn bo­lady.

Elordadaǵy EKSPO-2017 álem­dik kórmesiniń aıasynda Ult­tyq murajaıda 23 maýsy­m-

­nan 3 qyrkúıekke deıingi kúnder aralyǵynda «Ejelgi Mysyr eskertkishteri» atty kó­ne já­di­g­erler kórmesiniń shy­myl­dy­ǵy ashylady. Tarıhy tylsym, ǵajaıyp Mysyrdyń bizge jetken kóne jádigerleri  adamzat óneri­niń ǵalamat úlgilerimen áli kúnge tamsandyryp keledi. Mine, endi Ulttyq murajaıda elordalyqtar men qonaqtardyń nazaryna Týtanhamon faraon jer­lengen jerden tabylǵan já­di­gerler usynylmaq. Bul biz­diń zamanymyzǵa deıin eshkim tıis­peı tolyq saqtalǵan birden-bir fa­raon qazynasy bolyp sanalady. Týtanhamon zıratynan ta­byl­ǵan jádigerler bizdiń dáý­irimizge deıingi 1332 - 1323 jyl­dardyń arheologııalyq es­ker­t-

kishteri bolyp tabylady.

Sonymen, bul jahandyq já­digerlerdiń ishinde Astanaǵa fa­ra­onnyń asyl tastarmen be­zen­dirilgen, altyndatylǵan  eki aıaqty kúımesi, altyn jalatylǵan taq, asyl tastarmen órnektelip, al­tyn jalatylǵan, salmaǵy 110 kılo bolatyn tas tabyt, qyz mú­sini jáne faraonnyń altyn jaǵasy jetkizilmek. Sonymen birge, elordalyqtar men qala qonaqtary Kaır murajaıynyń jaý­harlary sanalatyn kóne ja­zýlar men kıimderdiń úlgisin, al­tyn murajaıynyń nebir keremet jádigerlerin tamashalaıtyn bolady.

Ermıtaj −  kórkemdik já­ne mádenı-tarıhı mańyzy jó­nin­en álemdegi eń iri de irgeli mu­ra­jaılardyń birinen sana­lady. Tórtkúl dúnıeniń qaı túk­­pirin alsańyz da álem jurt­shy­­­lyǵy Ermıtajdy kórýge qu­­­mar. Ústimizdegi jyldyń 3 shil­desi men 10 qyrkúıegi ara­­­­synda elordamyzda osy álem­­­dik murajaıdyń qarý-ja­raq jádigerleriniń kórmesi ót­ki­zil­mek. HV ǵasyrdan HIH ǵa­syr arasyndaǵy qarý-jaraq úl­gi­le­ri­niń jádigerleri arqyly kó­­rer­­menderdi uzaq ýaqyt ara­ly­ǵyn­daǵy qarý-jaraqtyń damý úrdisimen tanystyrady.

Murajaıǵa toptastyrylǵan qarý-jaraq úlgileriniń shejiresi tipti erteden bastalǵan.  HIH ǵa­syrdyń basynda jasóspirim uly knıaz, bolashaq ımperator I Nıkolaıǵa túrik qylyshy syı­ǵa tartylǵan eken. Mine, sol kúnnen bastap uly knıaz qarý-jaraq úlgilerin jınaýǵa den qoıypty. Búginde Ermıtaj qorynda 15 myńnan astam qarý-jaraq úlgileri toptastyrylǵan kórinedi. Endi osy murajaı já­­­di­gerleriniń bir bóligi el­or­da­myzdyń kórme zaldarynan kórinis bermek. Ulttyq mura­jaıǵa qoıylatyn qarý-ja­raq jádigerleriniń arasynan  Túr­k­ııa, Iran, Úndistan, Ja­po­nııa, Fransııa, Italııa, Ger­ma­nııa já­ne Ispanııa elde­ri­niń ǵa­syr­lar boıǵy soǵys jáne ań­shy­l­yq myltyqtarynyń 70-ke tar­ta  úl­gi­leri kórinis tabady.

EKSPO-2017 kórmesiniń ja­laýy jelbireıtin 93 kúnniń ishin­de ónersúıer jurtshylyq jahandyq óner jádigerleriniń budan basqa da nebir ozyq úlgilerimen tanysýǵa múmkindik alady. Qarapaıym jurttyń kó­biniń tórtkúl dúnıeni aralap, adamzat óneriniń ozyq úlgil­e­ri toptastyrylǵan álemdik mu­ra­jaılardy aralaı berýge múm­kindikteri bola bermeıdi. En­di mine, sol  jahandyq já­digerler ózderi kelip, Astana m­u­ra­jaılarynyń tórinen oryn al­maq. Bul da EKSPO-2017 kórmesiniń qazaqstandyqtarǵa ákelgen jetistiginiń biri bolsa kerek.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan»